Adhyaya 19

Verse 1

श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः । मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥

श्रीभगवानुवाच—यो विद्या-श्रुतसम्पन्न आत्मवान् नानुमानिकः। मया मात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत्॥

Verse 2

ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः । स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो 'र्थो मद्-ऋते प्रियः ॥

ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्टः स्वार्थो हेतुश्च सम्मतः। स्वर्गश्चैवापवर्गश्च नान्योऽर्थो मदृते प्रियः॥

Verse 3

ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम । ज्ञानी प्रियतमो 'तो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥

ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम। ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम्॥

Verse 4

तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता ॥

तपस्तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च। नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता॥

Verse 5

तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥

तस्माज्ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥

Verse 6

ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि । सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो 'गमन् ॥

ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन मामिष्ट्वात्मानमात्मनि । सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयोऽगमन् ॥

Verse 7

त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्वयत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् आद्यन्तयोऱ्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥

त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्वयत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् आद्यन्तयोऱ्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥

Verse 8

श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम् ॥

श्री-उद्धव उवाच । ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद्वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्भक्ति-योगं च महद्विमृग्यम् ॥

Verse 9

ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात् ॥

तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच्छरणं तवाङ्घ्रिद्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात् ॥

Verse 10

दष्टं जनं सम्पतितं बिले 'स्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसीञ्च महाऽनुभाव ॥

महानुभाव! कालाहिना दष्टोऽयं जनोऽस्मिन् बिले सम्पतितः, क्षुद्रसुखेषु तीव्रतृष्णया दग्धः। कृपया तमुद्धर, अपवर्ग्यैर्वचोभिरस्य हृदयं सिञ्च।

Verse 11

श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् । अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो 'नुशृण्वताम् ॥

श्रीभगवानुवाच—एवं पुरा अजातशत्रुर्नृपो भीष्मं धर्मभृतां वरं सर्वेषां नः अनुशृण्वतां पुरतः पप्रच्छ।

Verse 12

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत ॥

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्निधनविह्वलो नृपः। बहून् धर्मान् श्रुत्वा पश्चान् मोक्षधर्मान् अपृच्छत्॥

Verse 13

तान् अहं ते 'भिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् । ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान-श्रद्धा-भक्त्युपबृंहितान् ॥

तानहं तेऽभिधास्यामि देवव्रतमखाच्छ्रुतान्। ज्ञानवैराग्यविज्ञानश्रद्धाभक्त्युपबृंहितान्॥

Verse 14

नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथैकम् अप्येषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥

नवैकादशपञ्चत्रीन् भावान् भूतेषु येन वै। ईक्षेताथैकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम्॥

Verse 15

एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकॆन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥

एतदेव हि विज्ञानं यत् त्रिगुणात्मनां भावानां स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् सम्यक् पश्यति; एकदेशदृष्टिरन्या न तादृशी।

Verse 16

आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् । पुनस् तत्प्रतिसङ्क्रमे यच् छिष्येत तदेव सत् ॥

आदौ अन्ते च मध्ये च यत् स्रष्टारं सृज्यं चान्वेति, पुनः प्रतिसङ्क्रमे सृज्ये लीयमाने यच्छिष्यते तदेव सत्।

Verse 17

श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥

श्रुतिः प्रत्यक्षमैतेह्यमनुमानं चतुष्टयम्; प्रमाणेष्वनवस्थानाद्विकल्पाच्च स विरज्यते।

Verse 18

कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥

कर्मणां परिणामित्वादाविरिञ्च्यादमङ्गलम्; विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत्।

Verse 19

भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ । पुनश्च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परम् ॥

भक्तियोगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ; पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परम्।

Verse 20

श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥

श्रद्धा मेऽमृतकथासु नित्यं मदनुकीर्तनम् । पूजायां परिनिष्ठा च स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥

Verse 21

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजा ह्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥

Verse 22

मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥

मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥

Verse 23

मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ॥

मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ॥

Verse 24

एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥

एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥

Verse 25

यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥

यदा आत्मनि समर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वेनोपबृंहितं भवति, तदा स धर्मं ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यं च स्वयमेवाभिपद्यते।

Verse 26

यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥

यदा तद् अनर्पितं चित्तं विकल्पेषु इन्द्रियैः परिधावति, रजसा मलिनं चासन्निष्ठं भवति; तद् विपर्यय इति विद्धि।

Verse 27

धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकाात्म्य-दर्शनम् । गुणेष्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः ॥

धर्मो मद्भक्तिजनकः प्रोक्तो, ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम्। गुणेष्वसङ्गो वैराग्यम्, ऐश्वर्यं चाणिमादयः मम विभूतयः॥

Verse 28

श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विदः प्रोक्तो नियमो वारि-कर्षण । कः शमः को दमः कृष्ण ॥

श्रीउद्धव उवाच—हे कृष्ण, वारिकर्षण, यमः कति विधः प्रोक्तः? नियमः कः? शमः कः? दमः कः?

Verse 29

का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं । किं सत्यं ऋतमुच्यते कस्त्यागः किं धनं चेष्टं ॥

हे प्रभो, तितिक्षा का? धृतिः का? दानं किं? तपः किं? शौर्यं किं? सत्यं किं? ऋतम् इति किमुच्यते? कः त्यागः? किं धनं? चेष्टं किं?

Verse 30

को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् । भगो लाभश्च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः ॥

हे श्रीमन्, को यज्ञः, का च दक्षिणा? पुंसः किं स्विद् बलं? हे केशव, कः भगः कः लाभः? का विद्या, का परा ह्रीः, का च परमा श्रीः?

Verse 31

किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः । कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् ॥

किं सुखं किं च दुःखं? कः पण्डितः कश् च मूर्खः? कः पन्थाः कश् च उत्पथः? कः स्वर्गः कः स्विद् नरकः?

Verse 32

को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा । कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि । विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच ॥

को बन्धुः, उत किं गृहम्? क आढ्यः, को दरिद्रः? कृपणः कः, क ईश्वरः? एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि, विपरीतांश् च सत्-पते। श्रीभगवान् उवाच।

Verse 33

अहिंसा सत्यं अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥

अहिंसा सत्यं अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः। आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम्॥

Verse 34

शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्यसेवनम् ॥

शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम्। तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्यसेवनम्॥

Verse 35

एते यमाः स-नियमाः उभयोर् द्वादश स्मृताः । पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि ॥

एते यमाः स-नियमाश्च उभयोर् द्वादश स्मृताः। पुंसाम् उपासितास् तात यथाकामं फलानि दुहन्ति हि॥

Verse 36

शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः । तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः ॥

शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः। तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः॥

Verse 37

दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् । स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम् ॥

दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम्। स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम्॥

Verse 38

अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता । कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥

अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता। कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते॥

Verse 39

धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो 'हं भगवत्तमः । दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥

धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो 'हं भगवत्तमः। दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम्॥

Verse 40

भगो म ऐश्वर्यो भावो लाभो मद्-भक्तिर उत्तमः । विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर अकर्मसु ॥

मम भगः ऐश्वर्यं, लाभो मयि उत्तमा भक्तिः। विद्या आत्मनि भेदबाधनिवृत्तिः, ह्रीः अकर्मसु जुगुप्सा च॥

Verse 41

श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः । दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित् ॥

श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः, सुखं दुःखसुखात्ययः। दुःखं कामसुखापेक्षा, पण्डितो बन्धमोक्षवित्॥

Verse 42

मूर्खो देहाद्य-हं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः । उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः ॥

मूर्खो देहाद्यहंबुद्धिः; पन्था मन्निगमः स्मृतः। उत्पथश्चित्तविक्षेपः; स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः॥

Verse 43

नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते ॥

नरकस्तमउन्नाहः; बन्धुर्गुरुरहं सखे। गृहं शरीरं मानुष्यं; गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते॥

Verse 44

दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो 'जितेन्द्रियः । गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः ॥

दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः; कृपणो योऽजितेन्द्रियः। गुणेष्वसक्तधीरीशो; गुणसङ्गो विपर्ययः॥

Verse 45

एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः ॥ गुण-दोष-दृशिर्दोषो गुणस्तूभय-वर्जितः ॥

एत उद्धव ते प्रश्नाः सम्यग् निरूपिताः सर्वे। किं बहुना वर्णनेन? गुणदोषयोर्लक्षणं— ‘शुभाशुभ’ इति भेददृष्टिरेव दोषः; उभयवर्जिता स्थितिर्गुणः॥