Adhyaya 9
Brahmā’s Tapasya, the Vision of Vaikuṇṭha, and the Lord’s Seed Instructions (Catuḥ-śloki)
अस्याध्याये शुकदेवः स्पष्टयति यत् देहात्मबुद्धिः मायैव, स्वप्नवत्, “अहं” “मम” इति द्विविधभ्रान्तिमूलिका। सृष्ट्यादौ ब्रह्मा पद्मासनस्य मूलं सृष्टिविधिं च अनवगच्छन् “तप” इति दिव्यादेशं श्रुत्वा दीर्घं तपः करोति। तेन तुष्टो भगवान् कालगुणातीतं वैकुण्ठं दर्शयति—तत्र निवासिनां तेजः, ऐश्वर्यं, लक्ष्म्याः सेवां च वर्णयन् ब्रह्माणं परमानन्देन शरणं नयति। ततः स विसर्गाय ब्रह्माणं नियुङ्क्ते, भक्त्या साक्षात्कार्यं गुह्यज्ञानं च उपदिशति—सृष्टेः पूर्वं मध्ये पश्चाच्च केवलो भगवान् एवास्ति; यदस्य सम्बन्धरहितं तत् माया; स च सर्वान्तर्बहिः स्थितः। भगवान् तिरोभूते ब्रह्मा सृष्टिं आरभते, भागवतं परम्परया ब्रह्मा-नारद-व्यासनाम् उपदिशति; अनन्तरं शुकदेवः एतानि चतुःश्लोकी-वाक्यानि विस्तार्य परीक्षितः विश्वरचनाप्रश्नान् उत्तरिष्यति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मन: । न घटेतार्थसम्बन्ध: स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मनः। न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा॥
Verse 2
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया । रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥
जीवोऽयं भगवतो बहिरङ्गमायया बहुरूप इवाभाति। अस्याः प्रकृतेर्गुणेषु रममाणः ‘अहं मम’ इति मोहात् मन्यते॥
Verse 3
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययो: । रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥
यर्हि स्वे महिम्नि परस्मिन् कालमाययोः परे रमेत गतसम्मोहः, तदा ‘अहं मम’ इत्युभयं त्यक्त्वा स्वात्मा पूर्णतया प्रकटते॥
Verse 4
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकव्रतादृत: ॥ ४ ॥
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवान् ऋतम्। अव्यलीकव्रतादृतः ब्रह्मणे स्वं नित्यं दिव्यं रूपं दर्शयामास॥
Verse 5
स आदिदेवो जगतां परो गुरु: स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत । तां नाध्यगच्छद् दृशमत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥
स आदिदेवो जगतां परो गुरुः स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत। तां नाध्यगच्छद् दृशमत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत्॥
Verse 6
स चिन्तयन् द्वयक्षरमेकदाम्भ- स्युपाशृणोद् द्विर्गदितं वचो विभु: । स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद् धनं विदु: ॥ ६ ॥
स चिन्तयन् द्वयक्षरमेकदा अम्भस्युपाशृणोद् द्विर्गदितं वचो विभुः। स्पर्शेषु यत् षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद् धनं विदुः॥
Verse 7
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमान: । स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मन: ॥ ७ ॥
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमानः । स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मनः ॥
Verse 8
दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रिय: । अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहित: ॥ ८ ॥
दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः । अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः ॥
Verse 9
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजित: सन्दर्शयामास परं न यत्परम् । व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयामास परं न यत्परम् । व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥
Verse 10
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयो: सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रम: । न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता: ॥ १० ॥
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥
Verse 11
श्यामावदाता: शतपत्रलोचना: पिशङ्गवस्त्रा: सुरुच: सुपेशस: । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि- प्रवेकनिष्काभरणा: सुवर्चस: ॥ ११ ॥
श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि- प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥
Verse 12
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चस: । परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिन: ॥ १२ ॥
केचित् प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः स्फुरत्कुण्डलाः, मौलिमालिनः पद्मविकाससदृशा बभूवुः।
Verse 13
भ्राजिष्णुभिर्य: परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् । विद्योतमान: प्रमदोत्तमाद्युभि: सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभ: ॥ १३ ॥
वैद्योतमानैः लसद्विमानावलिभिः परितो विराजमानं वैकुण्ठं, प्रमदोत्तमाद्युभिः सविद्युदभ्रावलिभिरिव नभः शोभते स्म।
Verse 14
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयो: करोति मानं बहुधा विभूतिभि: । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगै- र्विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १४ ॥
यत्र श्रीरुरुगायपादयोः रूपिणी बहुधा विभूतिभिर्मानं करोति; कुसुमाकरानुगैर्भृङ्गैः प्रेङ्खं श्रिता, प्रियकर्म विगीयमाना गायति।
Verse 15
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रिय: पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभि: स्वपार्षदाग्रै: परिसेवितं विभुम् ॥ १५ ॥
ब्रह्मा वैकुण्ठेऽखिलसात्वतां पतिं श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिं, सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभिः स्वपार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुं ददर्श।
Verse 16
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १६ ॥
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम्। किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया॥
Verse 17
अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं वृतं चतु:षोडशपञ्चशक्तिभि: । युक्तं भगै: स्वैरितरत्र चाध्रुवै: स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १७ ॥
स भगवान् परमेश्वरः परमपूज्ये आसने समासीनः, चतुर्षोडशपञ्चषट्-शक्तिभिः तथा अन्याभिः क्षणिकाभिः शक्तिभिः परिवृतः; स्वधाम्नि स्वयमेव रममाणः सत्यः प्रभुः आसीत्।
Verse 18
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनु: प्रेमभराश्रुलोचन: । ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १८ ॥
तस्य दर्शनानन्देन ब्रह्मणोऽन्तःकरणं परिप्लुतम्; प्रेमोन्मादेन हृष्टतनुः, अश्रुपूर्णलोचनः स विश्वसृक् तस्य पादाम्बुजं ननाम—एष एव परमहंसपथः, यतः परमा सिद्धिः प्राप्यते।
Verse 19
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् । बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रिय: प्रियं प्रीतमना: करे स्पृशन् ॥ १९ ॥
प्रजाविसर्गे निजशासनार्हं तं कविं ब्रह्माणं प्रीयमाणं समुपस्थितं दृष्ट्वा, भगवान् प्रीतमनाः करे स्पृशन्, ईषत्स्मितशोचिषा प्रियया गिरा प्रियं तम् उवाच।
Verse 20
श्रीभगवानुवाच त्वयाहं तोषित: सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया । चिरं भृतेन तपसा दुस्तोष: कूटयोगिनाम् ॥ २० ॥
श्रीभगवानुवाच—वेदगर्भ ब्रह्मन्, सिसृक्षया चिरं भृतेन तपसा त्वया अहं सम्यक् तोषितः; कूटयोगिनां तु अहं दुस्तोषः।
Verse 21
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् । ब्रह्मञ्छ्रेय:परिश्राम: पुंसां मद्दर्शनावधि: ॥ २१ ॥
भद्रं ते, ब्रह्मन्; वरेशं माम् अभिवाञ्छितं वरं वरय। पुंसां श्रेयःपरिश्रमः मद्दर्शनावधिः—एष एव परमो वरः।
Verse 22
मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् । यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तप: ॥ २२ ॥
परमं कौशलं सिद्धिः मम लोकानां साक्षात् अवलोकनमेव; तव विनयेन मदीयाज्ञया रहसि घोरतपः कृतं श्रुत्वा एतत् सिद्धम्।
Verse 23
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते । तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसोऽनघ ॥ २३ ॥
यदा त्वं कर्मणि विमूढोऽभूः तदा मयैव तत्र तपः कर्तुं प्रत्यादिष्टम्; तपो मे हृदयं साक्षादात्मा चास्मि, तस्मात् तपोऽहं चाभिन्नौ, अनघ।
Verse 24
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुन: । बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तप: ॥ २४ ॥
तपसैवाहं जगदेतत् सृजामि, तपसा एव बिभर्मि, तपसा पुनर्ग्रसामि; अतः मे वीर्यं दुश्चरं तप एव।
Verse 25
ब्रह्मोवाच भगवन् सर्वभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥ २५ ॥
ब्रह्मोवाच—भगवन्, त्वं सर्वभूतानामध्यक्षो गुहायामवस्थितः; अप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन सर्वं चिकीर्षितं वेत्सि।
Verse 26
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिण: ॥ २६ ॥
तथापि नाथ, मम मानसं नाथय—मम नाथितं पूरय; परावरे रूपे त्वरूपिणः कथं लोकवत् रूपं गृह्णासि, रूपाभाविनोऽपि, इति जानीयाम्।
Verse 27
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् । विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २७ ॥
कथं त्वं स्वात्ममायायोगेन नानाशक्तिभिरुपबृंहितः, आत्मनैव आत्मानं विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रसि—संहार-सृष्टि-ग्रहण-धारणार्थम्, तन्मे निवेदय।
Verse 28
क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते । तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २८ ॥
माधव, अमोघसङ्कल्पः त्वं ऊर्णनाभिरिव स्वशक्त्या स्वयमेव ऊर्णुते क्रीडसि; तस्मात् तद्विषयां तत्त्वमयीं मनीषां मयि धेहि, सर्वशक्तिमन्।
Verse 29
भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रित: । नेहमान: प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २९ ॥
भगवच्छिक्षितमहं ह्यतन्द्रितः करवाणि; नेहमानः प्रजासर्गं यदनुग्रहात् बध्येयं न—तद् मे ब्रूहि।
Verse 30
यावत् सखा सख्युरिवेश ते कृत: प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् । अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिन: ॥ ३० ॥
अज, यावत् त्वं सखा सख्युरिव मया समं कृतः; अहं प्रजाविसर्गे जनं विभजामि, ते परिकर्मणि स्थितोऽविक्लवः स्याम्। मा मे समुन्नद्धमदः अजानिनः—यथा अहं परमेश्वर इति।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच ज्ञानं परमगुह्यं मे यद् विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३१ ॥
श्रीभगवानुवाच—मे परमगुह्यं ज्ञानं यद् विज्ञानसमन्वितम्, सरहस्यं तदङ्गं च मया गदितं; तत् सावधानं गृहाण।
Verse 32
यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मक: । तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३२ ॥
यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मकः । तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥
Verse 33
अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३३ ॥
अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥
Verse 34
ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तम: ॥ ३४ ॥
ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तमः ॥
Verse 35
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३५ ॥
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥
Verse 36
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मन: । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ ३६ ॥
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥
Verse 37
एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
हे ब्रह्मन्, एतत् मतं परमेण समाधिना सम्यग् आस्थित्वा; कल्पविकल्पेषु कदाचिदपि मानो न त्वां विमोहयिष्यति।
Verse 38
श्रीशुक उवाच सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् । पश्यतस्तस्य तद् रूपमात्मनो न्यरुणद्धरि: ॥ ३८ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं परमेष्ठिनं जनानामजनः समुपदिश्य, तस्य पश्यतः हरिरात्मनः दिव्यरूपं न्यरुणद्ध।
Verse 39
अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलि: । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३९ ॥
हरौ अन्तर्हिते, तस्मै भक्तेन्द्रियार्थाय, ब्रह्मा विहिताञ्जलिः सर्वभूतमयं विश्वं पूर्ववत् ससर्ज।
Verse 40
प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् । भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नातिष्ठत् स्वार्थकाम्यया ॥ ४० ॥
प्रजापतिर्धर्मपतिः ब्रह्मा कदाचित् प्रजानां भद्रं स्वार्थकाम्यया अन्विच्छन्, नियमान् यमान् च आस्थितवान्।
Verse 41
तं नारद: प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रत: । शुश्रूषमाण: शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४१ ॥
तं ब्रह्माणं प्रियतमो नारदः, रिक्थादानामनुव्रतः, शुश्रूषमाणः, शीलेन प्रश्रयेण दमेन च पितुः आदेशान् अनुवर्तते।
Verse 42
मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनि: । महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४२ ॥
नारदः महामुनिः महाभागवतः राजन् विष्णोर्मायेशस्य मायां विविदिषन् पितरं ब्रह्माणं पर्यतोषयत् ॥
Verse 43
तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्षि: परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४३ ॥
पितरं लोकानां प्रपितामहं ब्रह्माणं तुष्टं निशाम्य देवर्षिर्नारदः यन्मानुपृच्छति भवान् तत् परिपप्रच्छ ॥
Verse 44
तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीत: पुत्राय भूतकृत् ॥ ४४ ॥
तस्मै भगवता प्रोक्तं दशलक्षणं भागवतं पुराणम् इदं भूतकृत् ब्रह्मा प्रीतः पुत्राय नारदाय प्राह ॥
Verse 45
नारद: प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४५ ॥
नारदः सरस्वत्यास्तटे ब्रह्म परं ध्यायते अमिततेजसे व्यासाय मुनये राजन् भागवतं प्राह ॥
Verse 46
यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरुषादिदम् । यथासीत्तदुपाख्यास्ते प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नश: ॥ ४६ ॥
राजन् त्वया पृष्टं यत् वैराजात् पुरुषादिदं जगत् यथा अभवत्, तथा चान्यान् प्रश्नान् कृत्स्नशः पूर्वोक्तचतु:श्लोकव्याख्यया ते उत्तरं दास्यामि ॥
Frequently Asked Questions
Brahmā’s perplexity shows that creative authority is not autonomous; it must be aligned with the Lord’s will. “Tapa” signifies disciplined absorption in devotional austerity that purifies intention, grants realization, and becomes the medium through which the Lord empowers visarga (secondary creation). The chapter explicitly equates this potency with the Lord’s own operative energy in creating, maintaining, and withdrawing the cosmos.
It establishes a categorical distinction between the spiritual realm and material cosmology. Vaikuṇṭha is not a refined material planet but a domain where kāla (time as decay/compulsion) and the guṇas cannot dominate; hence fear and misery rooted in temporality and ignorance do not arise. This supports the Bhāgavatam’s claim that liberation is positive engagement in the Lord’s service, not mere negation.
They are the foundational teachings summarized in SB 2.9.33–36: (1) Bhagavān alone exists before, during, and after creation; (2) anything appearing valuable without relation to Him is māyā; (3) the Lord is simultaneously within and outside all beings and elements; and (4) the seeker must search for the Absolute in all circumstances—directly and indirectly—up to this conclusion.
By teaching simultaneous immanence and transcendence: the universal elements ‘enter and do not enter’ the cosmos, and likewise the Lord pervades everything as inner controller while remaining beyond all. The world is real insofar as it is related to Him (sambandha); it becomes illusory when treated as independent of Him.
Brahmā taught Nārada, who taught Vyāsadeva, establishing guru-paramparā. This matters because the Bhāgavatam’s knowledge is presented as realized, devotional revelation (not speculation), safeguarded through disciplined succession and meditation in bhakti.