Adhyaya 7
Bhagavān’s Avatāras, Their Protections (Poṣaṇa), and the Limits of Knowing Him
ब्रह्मा नारदं प्रति उपदिशन् वदति यत् भगवान् विष्णुः सृष्टि-स्थित्यादीनां मूलकारणं नियन्ता च। अत्र युगेषु संकटेषु च पोषणरूपं जगद्भक्तरक्षणं दर्शयन् अवतारसङ्ग्रहः कथ्यते—वराहेण पृथिव्युद्धारः, कपिलेन देवहूत्यै साङ्ख्य-भक्त्युपदेशः, दत्तात्रेयेन वंशानुग्रहः, कुमारैः सत्यधर्मप्रतिष्ठा, नर-नारायणयोः अजेयतपः, ध्रुव-पृथ्वोः भक्तिराजधर्मयोः आदर्शः, हयग्रीवेण वेदरक्षा, मत्स्य-कूर्मयोः प्रलयाद्यवस्थासु सहायः, नृसिंहेन देवतानां रक्षणम्, गजेन्द्रमोक्षः, वामनेन बलिदर्पनिग्रहः, हंसेन नारदोपदेशः, धन्वन्तरिणा औषधप्रदानम्, परशुरामेण पतितक्षत्रियनिग्रहः, रामेण धर्मलीला, कृष्णस्य बाल-राजलीलाश्च। अनन्तरं विष्णोर्महिमा अपरिमितः—ब्रह्मा शेषश्च तस्य परं न प्राप्नुतः; किन्तु शरणागतभक्ताः कृपया मायां तरन्ति तं च जानन्ति। अन्ते ब्रह्मा नारदं प्रेरयति यत् एतां भागवतविद्यां विस्तारेण प्रचारयेत्, येन मनुष्येषु दृढा भक्तिः स्यात्, परम्परया शिक्षाप्रवृत्तिश्च।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच यत्रोद्यत: क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्त: । अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १ ॥
ब्रह्मोवाच—यदा अनन्तः सकलयज्ञमयीं क्रौडीं तनुं लीलया बिभ्रत् गरभोदकाख्ये महारणवे निमग्नां क्षितितलं उद्धर्तुमुद्यतः, तदा आदिदैत्यः हिरण्याक्षः अन्तर्महार्णवे उपागतः; तं स भगवान् दंष्ट्रया वज्रधरो यथा अद्रिं, तथा ददार।
Verse 2
जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहरद् यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्त: ॥ २ ॥
रुचेः प्रजापतेः आकूतिगर्भे सुयज्ञो जातः; स च दक्षिणायां सुयमानादीन् अमरान् अजनयत्। स एव इन्द्रत्वेन लोकत्रयस्य महतीम् आर्तिं जहार; तस्मात् स्वायम्भुवेन मनुना ‘हरिः’ इति अनूक्तः।
Verse 3
जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभि: समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्क- मस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥ ३ ॥
कर्दमगृहे द्विजस्य देवहूत्यां च भगवान् कपिलाख्यः अवतीर्णः, नवभिः स्त्रीभिः सह। स स्वमात्रे आत्मगतिं उपदिदेश; येन सा गुणसङ्गपङ्कं आत्मशमलं विधूय, अस्मिन्नेव जन्मनि कपिलस्य गतिं मोक्षमार्गं प्रपेदे।
Verse 4
अत्रेरपत्यमभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्त: । यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्या: ॥ ४ ॥
अत्रिर्महर्षिः सन्तानार्थं प्रार्थयामास; तेन तुष्टो भगवान् “दत्तो मयाहम्” इति वदन् अत्रेः पुत्रत्वेन दत्तात्रेयः प्रादुरभवत्। तस्य पादपङ्कजपरागेन पवित्रदेहा यदवो हैहयादयश्च लौकिकं पारमार्थिकं च सिद्धिमवापुः।
Verse 5
तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपस: स चतु:सनोऽभूत् । प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्त्वं सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥
विविधलोकसिसृक्षया मया तप्तं तपः; तेन मे तुष्टो भगवान् आदौ चतुःसनोरूपेणावततार—सनकः सनत्कुमारः सनन्दनः सनातनश्च। प्राक्कल्पे सम्प्लवेन विनष्टमात्मतत्त्वं तैर्मुनिभिः सम्यग् उपदिष्टं, येन ऋषयः तत्क्षणमेव तत्त्वं स्पष्टमपश्यन्।
Verse 6
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतप:प्रभाव: । दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकु: ॥ ६ ॥
धर्मस्य दक्षदुहितरि मूर्त्यां गर्भे भगवान् नारायणो नर इति युगलरूपेणाजनि, स्वस्य तपोनियममार्गं दर्शयितुम्। देव्योऽनङ्गपृतनासहायाः तस्य व्रतानि भङ्क्तुं प्रयतन्त्यः, भगवतः स्वदेहादेव तादृशीः बह्वीः शोभाः प्रस्रवन्तीर्दृष्ट्वा न शेकुः।
Verse 7
कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदृष्टया रोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति काम: कथं नु पुनरस्य मन: श्रयेत ॥ ७ ॥
कृतिनो रोषदृष्ट्या कामं दहन्ति, रोषं तु दहन्तं न दहन्त्यसह्यम्। यस्य हृदयेऽन्तरमलं प्रविशन् कामो बिभेति, तस्य मनसि स कथं पुनः श्रयेत?
Verse 8
विद्ध: सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्या: स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥
राज्ञः सन्निधौ सपत्न्या तीक्ष्णवाक्यैर्विद्धोऽपि बालो ध्रुवः तपसे वनानि जगाम। तस्य स्तुत्या प्रसन्नो भगवान् ध्रुवगतिं ददौ; यां दिव्या मुनयः स्तुवन्ति, ऊर्ध्वाधस्ताच्च यदुपरि प्रतिष्ठिता।
Verse 9
यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र- निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् । त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥
यद्वेनो धर्ममार्गात् विपथं गतः, द्विजवाक्यवज्रनिष्प्लुष्टपौरुषभगः निरये पतन्; तं त्रातुमर्थितो भगवान् अहेतुककृपया पुत्ररूपेण पृथुनाम्ना अवतीर्य, वेनं नरकात् उद्धृत्य, वसुधां दुग्ध्वा सकलानि वसूनि सस्यानि च प्रादुरकरोत्।
Verse 10
नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु- र्यो वै चचार समदृग् जडयोगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृषय: पदमामनन्ति स्वस्थ: प्रशान्तकरण: परिमुक्तसङ्ग: ॥ १० ॥
नाभेः सुदेविसूनुः स भगवान् ऋषभाख्यः, समदृग् जडयोगचर्यां चचार; यत् पारमहंस्यं पदम् ऋषयः आमनन्ति—स्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्तसङ्गः इति—तदेव स दर्शयामास।
Verse 11
सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्ण: । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशती: श्वसतोऽस्य नस्त: ॥ ११ ॥
मम सत्रे भगवान् साक्षात् हयशीर्षा यज्ञपुरुषः तपनीयवर्णः प्रादुरभूत्। स छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा; अस्य श्वसतः नासात् उरुशतीः वाचः—वैदिकमन्त्रस्वराः—प्रादुर्भवन्।
Verse 12
मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्ध: क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेत: । विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥
युगान्तसमये मत्स्यरूपो भगवान् मनुना सत्यव्रतेन उपलब्धः, क्षोणीमयः निखिलजीवनिकायकेतः आश्रयः। तदा सलिले महाभये मे मुखात् विस्रंसितान् वेदान् आदाय, स तत्र सलिलेषु विजहार रक्षन् वेदमार्गान्।
Verse 13
क्षीरोदधावमरदानवयूथपाना- मुन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेव: । पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डू: ॥ १३ ॥
क्षीरोदधौ अमरदानवयूथपानाम् उन्मथ्नताम् अमृतलब्धये आदिदेवः कच्छपवपुः समास्थाय, मन्दरगिरिं पृष्ठेन विदधार। अद्रिपरिवर्तनकषाणकण्डूः स निद्राक्षणोऽपि तस्य पृष्ठे कण्डूं अनुभवन्।
Verse 14
त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारा- दूरौ निपात्य विददार नखै: स्फुरन्तम् ॥ १४ ॥
देवानां महाभयहरणाय भगवान् नृसिंहरूपं धृत्वा, क्रुद्धभ्रुकुटीविकटदंष्ट्राकरालवक्त्रः, गदया अभिपतन्तं दैत्येन्द्रं हिरण्यकशिपुमूरौ निपात्य स्फुरन्नखैः विददार।
Verse 15
अन्त:सरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्त: । आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय ॥ १५ ॥
अन्तःसरसि बलवता ग्राहेण पदे गृहीतो यूथपतिः गजेन्द्रः आर्तः, अम्बुजहस्तः सन् आदिपुरुषं अखिललोकनाथं तीर्थश्रवसं उवाच—“तव मङ्गलनाम श्रवणमात्रेण शुद्धिः; जपनीयम्।”
Verse 16
श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेय- श्चक्रायुध: पतगराजभुजाधिरूढ: । चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा- द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥
तस्य गजेन्द्रस्य आर्तिवचनं श्रुत्वा हरिः अप्रमेयः चक्रायुधः पतगराजगरुडस्कन्धारूढः तत्राशु प्रादुरभवत्। चक्रेण नक्रवदनं छित्त्वा, हस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपया गजेन्द्रम् उद्धृतवान्।
Verse 17
ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदिते: सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञ: । क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्य: ॥ १७ ॥
अदितेः सुतानां मध्येऽवरजोऽपि भगवान् गुणैः ज्यायान् अधियज्ञः इमान् लोकान् विचक्रमे। वामनरूपेण त्रिपदच्छलेन बलेः सर्वां क्ष्मां जग्राह; याच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिः न चाल्यः।
Verse 18
नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौच- माप: शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य- दात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥
बली महाराजः उरुक्रमपादशौचमापः शिखाधृतवान्; गुरुणा निषिद्धोऽपि प्रतिश्रुतिमृते नान्यत् अचिकीर्षत्। तृतीयपदपूरणाय आत्मदेहं मनसा हरये समर्पयामास; तस्य स्वर्गाधिपत्यं अपि तुच्छम्।
Verse 19
तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥
हे नारद, भगवानेव हंसावताररूपेण तव तीव्रभक्तिभावेन परमं तुष्टः सन् योगं ज्ञानं च भागवतं च आत्मतत्त्वदीपं सुस्पष्टमुवाच; यद् वासुदेवशरणाः जनाः सहजमेव अवगच्छन्ति।
Verse 20
चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति । दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रै: ॥ २० ॥
स मन्ववतारे मनुवंशधरो दशसु मन्वन्तरेषु स्वतेजसा दिक्ष्वविहतं चक्रं बिभर्ति; दुष्टराजसु दमं व्यदधात्, स्वकीर्तिं च त्रिलोक्यां सत्यलोकपर्यन्तं चरित्रैः प्रथयामास।
Verse 21
धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ति- र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति । यज्ञे च भागममृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१ ॥
धन्वन्तरिरिति भगवान् स्वयमेव कीर्तिरिव नृणां पुरुरुजां रुजः शीघ्रं हन्ति; तेनैव देवाः अमृतायुरवावरुन्धते। स यज्ञेषु भागं गृह्णन् लोकेऽवतीर्य आयुर्वेदं वैद्यविद्यामनुशास्ति।
Verse 22
क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु । उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्य- स्त्रि:सप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२ ॥
यदा क्षत्रियाः ब्रह्मध्रुगुज्झितपथाः नरकाकाङ्क्षिणोऽभवन्, तदा महात्मा परशुरामावतारेण उग्रवीर्यः उरुधारपरश्वधेन अवनिकण्टकान् तान् राज्ञः त्रिःसप्तकृत्वः समूलमुद्धन्ति।
Verse 23
अस्मत्प्रसादसुमुख: कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे । तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥
अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेशः सीताशक्त्याः स्वामी इक्ष्वाकुवंशेऽवतीर्य गुरोर्निदेशे पितुर्दशरथस्याज्ञया वनं प्रविवेश; तत्र सदयितया भार्यया अनुजेन च सह बहूनि वर्षाणि तिष्ठन्, यस्मिन् विरुध्य दशकन्धरः रावणः महतीमार्तिमाप अन्ते च निहतः।
Verse 24
यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षो: । दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणदृष्टया तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्र: ॥ २४ ॥
भगवान् रामचन्द्रः दूरस्थितां प्रियसखीम् सीतां स्मरन् शोकाकुलः, हरवत् दिधक्षोः क्रोधतप्तलोहितदृष्ट्या रावणपुरीं व्यलोकयत्। तस्य दृष्टितापेन दह्यमानाः मकरोरगनक्रादयः समुद्रकुलजनाः कम्पमानः सागरः भयात् तत्क्षणमेव मार्गं ददौ।
Verse 25
वक्ष:स्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह- दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् । सद्योऽसुभि: सह विनेष्यति दारहर्तु- र्विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥ २५ ॥
रावणस्य रणमध्ये महेन्द्रवाहस्य गजस्य दन्ताः तस्य वक्षःस्थलेन संघट्टिताः सशकलाः अभवन्, तैः दिशः प्रकाशिता इव। तेन स दर्पितः सर्वककुब्जयितेव हसन् सेनामध्ये विचचार; किन्तु अधिसैन्ये रामचन्द्रस्य धनुषो विस्फूर्जितेन तस्य हासः प्राणैः सह सद्य एव विनिनाश।
Verse 26
भूमे: सुरेतरवरूथविमर्दिताया: क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेश: । जात: करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्ग: कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥
यदा भूमिः सुरेतरराजवरूथैः संग्रामबलैः अतिभारिता भवति, तदा तस्याः क्लेशव्ययाय भगवान् कलया अवतीर्णः। स स्वस्वरूपेण श्यामकेशः शोभमानः, जनैरनुपलक्ष्यमार्गः, आत्ममहिमोपनिबन्धनानि अद्भुतकर्माणि करिष्यति।
Verse 27
तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया- स्त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्त: । यद् रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥
कृष्णस्य परत्वे न संशयः। अन्यथा कथं मातुरङ्के स्थितः सन् पूतनां महादैत्यीं जघान, त्रैमासिक एव पदा शकटं अपवर्तयत्, रिङ्गमानः दिविस्पृशौ यमलार्जुनौ उन्मूलयत्? एतानि कर्माणि भगवतोऽन्यस्य न सम्भवन्ति।
Verse 28
यद् वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहदृष्टिवृष्टया । तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्व- मुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥ २८ ॥
व्रजे यदा व्रजपशवो गोपाश्च विषतोयपीताः, तदा भगवान् बाल्येऽपि अनुग्रहदृष्टिवृष्ट्या तान् आजीवयत्। ततः यमुनाजलशुद्धये क्रीडन्निव ह्रदिन्यां प्लुत्वा, अतिविषवीर्यविलोलजिह्वं कालीयोरगं ताडयामास। एतादृशं पराक्रमं भगवतोऽन्यः कः कुर्यात्?
Verse 29
तत् कर्म दिव्यमिव यन्निशि नि:शयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्य: ॥ २९ ॥
तस्मिन्नेव रात्रौ, व्रजजनाः निःशङ्कं शयाना आसन्; शुचिवने दावाग्निः प्रज्वलितः, सर्वेषां प्राणान्त इवाभवत्। तदा भगवान् सबलः श्रीबलरामसहितः नेत्रे पिधाय तान् रक्षामास—एतत् तस्य अनधिगम्यवीर्यस्य दिव्यकर्म।
Verse 30
गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति । यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमना: प्रतिबोधितासीत् ॥ ३० ॥
यशोदा माता यदा सुतस्य करौ रज्ज्वा बद्धुं गृह्णाति, तदा तदुपबन्धः सर्वदा न्यून एवाभवत्, न तु तस्य माति। अनन्तरं स भगवान् जृम्भमाणः मुखं विवृत्य, तस्मिन् वदने गोपी भुवनानि सर्वाणि ददर्श; शङ्कितमना सती, पुनः तस्य मायामयत्वेन अन्यथा प्रतिबोधिताभवत्।
Verse 31
नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेण लोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥ ३१ ॥
नन्दं च वरुणस्य पाशभयात् मोक्ष्यति, तथा मयसूनुना बिलेषु पिहितान् गोपान् विमोचयिष्यति। अह्नि कर्मणि प्रवृत्तं, निशि अतिश्रमेण शयानं व्रजलोकं, विकुण्ठलोकं नयिष्यति—एतानि सर्वाणि तस्य पारमार्थिकानि कर्माणि।
Verse 32
गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षु: । धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्त- वर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम् ॥ ३२ ॥
गोपैः मखे प्रतिहते, इन्द्रदेवेऽभिवर्षति व्रजविप्लवाय, पशून् कृपया रिरक्षुः। अनघः सप्तवर्षः सन्, एककरेण गोवर्धनं महीधरं धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सलीलं धारयामास।
Verse 33
क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुख: कलपदायतमूर्च्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥
निशाकररश्मिगौर्यां रात्रौ वने क्रीडन्, रासोन्मुखः कलपदायतमूर्च्छितेन गीतमधुरेण व्रजसुन्दरीणां स्मररुजामुद्दीपयन्। तदा धनदानुगः शङ्खचूडो नाम दैत्यः ताः कन्याः अपहरत्; भगवान् तस्य शिरः कायेभ्यः छित्त्वा हरिष्यति।
Verse 34
ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥
प्रलम्बधेनुकबककेश्यरिष्टचाणूरमुष्टिककुवलयापीडकंसयवननरकपौण्ड्रकादयः, तथा शाल्वद्विविदबल्वलदन्तवक्रसप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्मिमुख्याश्च—एते सर्वे भगवता हरिणा सह समरेऽतितीव्रं युयुधिरे; हताश्च केचित् ब्रह्मज्योतिषि, केचित् तु तदीयं वैकुण्ठधाम ययुः।
Verse 35
ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवना: कपिपौण्ड्रकाद्या: । अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्मिमुख्या: ॥ ३४ ॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापा: काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्या: । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥
ये च मृधे समितिशालिनोऽऽत्तचापाः काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयादयः, तेऽपि बलपार्थभीमव्याजाह्वयेन हरिणा सह युयुधिरे; हताः सन्तोऽदर्शनमलं तदीयं निलयं वैकुण्ठं वा ब्रह्मज्योतिं वा ययुः।
Verse 36
कालेन मीलितधियामवमृश्य नृणां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपार: । आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥
कालेन मीलितधियामल्पायुषां नृणां स्वनिगमो दूरपार इति विमृश्य, सत्यवत्याः सुतरूपेणाविर्भूतः स भगवान् व्यासः वेदद्रुमं युगानुरूपं विटपशो विभजिष्यति स्म।
Verse 37
देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरदृश्यतूर्भि: । लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभं वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥ ३७ ॥
देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां मायेन कृताभिरदृश्यतूर्भिः पूर्भिः लोकान् घ्नतां, तेषां मतिविमोहाय भगवाञ्जनार्दनः बुद्धवेषं विधाय बहु औपधर्म्यं भाष्यत।
Verse 38
यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरे: कथा: स्यु: पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवा: । स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते ॥ ३८ ॥
यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरेः कथाः स्युः, पाषण्डिनो द्विजजनाः वृषला नृदेवाः; स्वाहा स्वधा वषडिति गिरोऽपि न यत्र—तदा कलेर्युगान्ते भगवाञ्छास्ता भविष्यति।
Verse 39
सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशा: स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशा: । अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमा: पुरुशक्तिभाज: ॥ ३९ ॥
सर्गादौ तपोऽहं च प्रजापतय ऋषयो नव प्रजेशाः; स्थितौ विष्णुर्देवाः लोकपालाः च राजानः; अन्तेऽधर्मः शङ्करः क्रोधवशा नास्तिकादयश्च—एते सर्वे परस्य प्रभोः पुरुषशक्तेः प्रतिनिधि-विभूतयः।
Verse 40
विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीह य: पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कम्भ य: स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥ ४० ॥
विष्णोर्नु वीर्यगणनां कः सम्यगिह वक्तुमर्हति? यः कश्चित् कविरपि परमाणुरजांसि विमिमीत, सोऽपि न शक्नोति; यतोऽसौ त्रिविक्रमरूपेण स्वैरहसैव पादं त्रिपृष्ठं चस्कम्भ, त्रिगुणसाम्यधाम पर्यन्तं सर्वं कम्पयन्।
Verse 41
नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये । गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेव: शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥
नाहं न चेमे मुनयोऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्यान्तं विद्मः; कुतोऽवरा येऽस्मदनन्तरजाता? आदिदेवः शेषोऽपि दशशताननैर्गुणान् गायन्नद्यापि नास्य पारं समवस्यति।
Verse 42
येषां स एष भगवान् दययेदनन्त: सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धी: श्वशृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥
येषां स एष भगवान् दययेद् अनन्तः सर्वात्मना आश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम्, ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां तं चावगच्छन्ति; ये तु श्वशृगालभक्ष्ये देहे ‘ममाहम्’ इति धियं कुर्वन्ति, ते न शक्नुवन्ति।
Verse 43
वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥
नारद, परस्य प्रभोः योगमायां यद्यपि अचिन्त्यापरामेयाः शक्तयः, तथापि वयं शरणागताः सन्तो योगमायया तस्य व्यवहारं विद्मः; तथा भवः (शिवः) च, दैत्यकुलश्रेष्ठः प्रह्लादः, स्वायम्भुवो मनुः, तस्य पत्नी शतरूपा, तदात्मजाः प्रियव्रतोत्तानपादाकूतिदेवहूतिप्रसूत्यादयः, प्राचीनबर्हिः, ऋभुः, अङ्गः, ध्रुवः, इक्ष्वाकुरैला-मुचुकुन्द-विदेहगाधि-रघ्वम्बरीष-সগর-গয়-নাহুষ-মান্ধাত্র-অলর্ক-শতধন্ব-অনু-রন্তিদेव-ভীষ্ম-बलि-अमूर्त्तरय-दिलीप-सौभर्युतङ्क-शिबि-देवल-पिप्पलाद-सारस्वत-उद्धव-पराशर-भूरिषेण-विभीषण-हनूमत्-शुकदेव-અर्जुन-आर्ष्टिषेण-विदुर-श्रुतदेव-आदयश्च तस्य शक्तिं जानन्ति।
Verse 44
वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥
नारद, भगवतः परमस्य योगमायाशक्तयः अगोचराः अपि, वयं शरणागताः सन्तः तस्य तया योगमायया प्रवृत्तिं विद्मः। तथा भवः (शिवः) च, दैत्यवर्यः प्रह्लादः, स्वायम्भुवो मनुः शतरूपा च, तदात्मजाः प्राचीनबर्हिः ऋभुः अङ्गः ध्रुवश्च—एतेऽपि तां शक्तिं विदुः।
Verse 45
वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्य: । पत्नी मनो: स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिर्ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥ ४३ ॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्या: । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीप: ॥ ४४ ॥ सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद- सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणा: । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्या: ॥ ४५ ॥
इक्ष्वाकुः ऐलः मुचुकुन्दः विदेहः (जनकः) गाधिः रघुः अम्बरीषः सगरः गयः नाहुषः मान्धाता अलर्कः शतधन्वा अनुः रन्तिदेवः देवव्रतः (भीष्मः) बलिः अमूर्त्तरयः दिलीपः—एते च भगवतः योगमायाशक्तिं विदुः।
Verse 46
ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवा: । यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षा- स्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥
ते वै विदन्ति अतिक्रमन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबराः अपि पापजीवाः। यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षाः तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये॥
Verse 47
शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसत: परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना तद् वै पदं भगवत: परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद् विदुरजस्रसुखं विशोकम् ॥ ४७ ॥
शाश्वतं प्रशान्तम् अभयम् प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम्। शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना। तद्वै पदं भगवतः परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद्विदुः अजस्रसुखं विशोकम्॥
Verse 48
सध्रयङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं । जह्यु: स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्र: ॥ ४८ ॥
सध्रयङ् नियम्य यतयः यमकर्तहेतिं जह्युः; स्वराडिव निपानखनित्रम् इन्द्रः॥
Verse 49
स श्रेयसामपि विभुर्भगवान् यतोऽस्य भावस्वभावविहितस्य सत: प्रसिद्धि: । देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽज: ॥ ४९ ॥
सर्वश्रेयसां प्रभुः स भगवान्, यतो जीवस्य भावस्वभावविहितकर्मफलप्रसिद्धिर्भवति। देहे स्वधातुविगमेऽपि व्योमस्थवायुरिव पुरुषोऽजः न विशीर्यते॥
Verse 50
सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावन: । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच्च यत् ॥ ५० ॥
सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावनः। हरेर्नान्यत् कारणं किञ्चिद् यत् सदसच्च भवेत्॥
Verse 51
इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरु ॥ ५१ ॥
इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम्। संग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरु॥
Verse 52
यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२ ॥
यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति। सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय॥
Verse 53
मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदत: । शृण्वत: श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥ ५३ ॥
मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदतः। शृण्वतः श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति॥
Frequently Asked Questions
The avatāra list functions as a theological map of poṣaṇa: the Lord repeatedly descends to protect dharma, rescue devotees, restore Vedic knowledge, and re-balance cosmic order. Rather than isolated legends, the incarnations collectively demonstrate that the Supreme Person remains transcendental yet personally intervenes through His energies. The chapter also uses the list to argue epistemically: the Lord’s acts are limitless, so He is known fully only by His grace received through bhakti.
The Nara-Nārāyaṇa episode shows the Lord as the standard of tapas and self-mastery: attempts to disrupt His vows fail because He is ātmārāma and self-sufficient. Verse 7 sharpens the point—great beings like Śiva can conquer lust but may still be affected by their own anger; the Lord, however, is beyond the guṇas, so neither lust nor wrath can take shelter in His heart. The teaching is that divine transcendence is not repression but ontological freedom from material modes.
Bali is praised because he exemplifies surrendered integrity (śaraṇāgati and satya): even when warned by his guru, he honors his promise to the Lord and offers his own body for the third step. The Bhāgavata presents this as the devotee’s victory—material loss becomes spiritual gain—showing that devotion values the Lord’s pleasure above worldly sovereignty, including heaven.
The chapter states that even Brahmā and ancient sages cannot fully measure the Lord, and Śeṣa with countless mouths cannot reach the end of His qualities. Yet one who is specifically favored due to unalloyed surrender can cross the ocean of illusion and understand Him. Attachment to the perishable body blocks this knowledge, while service to pure devotees opens it.
Brahmā indicates that the Lord spoke the Bhāgavata to him in summary (saṅkṣepa) as a concentrated presentation of divine potencies and līlā. Nārada is commissioned to elaborate it pedagogically for human society so that people can practically develop bhakti to Hari. This establishes a transmission chain: revelation received through surrender is responsibly expanded for the liberation (mukti) of others.