Adhyaya 6
Puruṣa-sūkta Logic of the Virāṭ: Cosmic Anatomy, Sacrifice, and the Lord’s Transcendence
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा नारदं प्रति उपदिशति यथा परब्रह्म सर्वत्र अन्तर्व्याप्तं सन् अपि अतीतं च। विश्वं विराट्-पुरुषेण समीकृत्य मुख-नासिका-नेत्र-कर्ण-त्वक्-रोम-अङ्ग-अन्तःकरणादिभ्यः वाक्, वैदिकच्छन्दांसि, प्राणः, शब्द-आकाशः, स्पर्श-वायुः, वनस्पतयः, नद्यः, पर्वताः, देवतानां लोकपालनं च प्रवर्तते इति निरूप्यते। ततः तत्त्वतः भगवतः सर्वकालव्यापकत्वेऽपि अमेयत्वं, मृत्युकर्मातीतत्वं च प्रतिपाद्यते। ब्रह्मा भगवदङ्गेभ्यः यज्ञोपकरणानां निष्पत्तिं कथयन् यज्ञं विश्वधर्मं स्थापयति, यस्य परमभोक्ता विष्णुरेव। अन्ते ब्रह्मा शिवदेवदेवैरपि भगवतः अगोचरत्वं स्वीकृत्य महाविष्णोः स्तुतिं करोति, शक्तिमन्तान् जीवांश्च परमेश्वरत्वेन न मन्येत इति चेतयति, तथा लीलावतारकथाश्रवणस्य प्रस्तावेन अध्यायः समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ १ ॥
ब्रह्मोवाच—वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः। हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च॥
Verse 2
सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयो: ॥ २ ॥
सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे। अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयोः॥
Verse 3
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिव: सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयो: ॥ ३ ॥
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी। कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयोः॥
Verse 4
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम्। त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि॥
Verse 5
रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृत: । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥
रोमाणि तस्य देहस्य उद्भिज्जजातीनां कारणानि; यैः यज्ञोपकरणवृक्षादयः सम्भवन्ति। केशश्मश्रूणि मेघनिधानानि, नखानि शिलालोहाभ्रविद्युतां प्रसवस्थानानि॥
Verse 6
बाहवो लोकपालानां प्रायश: क्षेमकर्मणाम् ॥ ६ ॥
बाहवो भगवतः लोकपालानां देवानां च प्रायशः क्षेमकर्मणां क्षेत्राणि; ये प्रजाः परिपालयन्ति॥
Verse 7
विक्रमो भूर्भुव: स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ७ ॥
विक्रमः भगवतः भूर्-भुवः-स्वर्लोकानां क्षेमस्य शरणस्य च आश्रयः; सर्वकामवरस्यापि। हरेः चरणौ पद्मौ सर्वभयापहौ रक्षणस्थानम्॥
Verse 8
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापते: । पुंस: शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृते: ॥ ८ ॥
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेश्च मूलं भगवतः शिश्नोपस्थः। स एव प्रजात्यानन्दनिर्वृतेः कारणं, जननदुःखप्रतिघातकसुखहेतुः॥
Verse 9
पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृत: ॥ ९ ॥
नारद, भगवतो विराट्पुरुषस्य पायुः यमस्य मित्रस्य च अधिष्ठानम्। गुदं तु हिंसाया निऋर्तेः मृत्योः निरयस्य च स्थानं स्मृतम्॥
Verse 10
पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिम: । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहति: ॥ १० ॥
परमेश्वरस्य पृष्ठदेशेऽधर्मस्य पराभवोऽज्ञानतमसश्च निवासः। तस्य नाड्यः सरितां नदीनां च प्रवाहाः, अस्थिषु च महागिरयः संहिता इव स्थिताः॥
Verse 11
अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनस: पदम् ॥ ११ ॥
अव्यक्तस्य रूपस्य रससिन्धवो महान्तो निवसन्ति; पुंस उदरं च नष्टभूतानां विश्रान्तिस्थानं विदितम्। हृदयं तु जीविनां सूक्ष्मदेहानां मनसः पदं, इति धीमतां निश्चयः॥
Verse 12
धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ १२ ॥
धर्मस्य मम तव च कुमाराणां भवस्य च तथा विज्ञानस्य सत्त्वस्य च परस्य—एतत्सर्वस्य परायणं पुरुषस्य चेतनैव। सा च सत्यज्ञानयोः परमाश्रयभूता॥
Verse 13
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
अहं भवान् भवश्चैव मुनयोऽग्रजाः सुरासुरनरनागाः खगमृगसरीसृपाः। गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः पशवः पितरः सिद्धा विद्याधराश्चारणा द्रुमाश्च। अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकसः ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवश्च—सर्वं भूतं भव्यं भवच्च यत्, एतत्सर्वं पुरुष एव; तेन विश्वमिदं सर्वदा आवृतं, स च वितस्तिमात्रेणाधितिष्ठति॥
Verse 14
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
अहं भवान् भवश्चैव मुनयोऽग्रजाः सुरासुरनरनागाः खगमृगसरीसृपाः। गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः पशवः पितरः सिद्धा विद्याधराश्चारणा द्रुमाश्च। अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकसः ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवश्च—सर्वं भूतं भव्यं भवच्च यत्, एतत्सर्वं पुरुष एव; तेन विश्वमिदं सर्वदा आवृतं, स च वितस्तिमात्रेणाधितिष्ठति॥
Verse 15
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
अहं भवान् भवश्चैव तथा ये मुनयोऽग्रजाः। सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः। पशवः पितरः सिद्धा विद्याधराश्च चारणाः द्रुमाः॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकसः। ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवः॥ एतत्सर्वं पुरुष एव भूतं भव्यं भवच्च यत्। तेन विश्वमिदं सर्वं व्याप्तं स नित्यं अधितिष्ठति॥
Verse 16
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
भूतं भव्यं भवच्चैव यदिदं दृश्यते जगत्। सर्वं पुरुष एवैतद्विराड्रूपेण संस्थितम्॥ तेनैवावृतमखिलं विश्वं चराचरात्मकम्। स एवाधितिष्ठत्येतदन्तर्बहिरनन्तकः॥
Verse 17
स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान् ॥ १७ ॥
स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ। एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान्॥
Verse 18
सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्यय: ॥ १८ ॥
सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात्। महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः॥
Verse 19
पादेषु सर्वभूतानि पुंस: स्थितिपदो विदु: । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १९ ॥
पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः। अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु॥
Verse 20
पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमा: । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रत: ॥ २० ॥
भगवतः शक्तेस्त्रिपादोऽयं परो लोकः पदार्थतः बहिर्भूतः, स पुनरजन्मरहितानां विशेषतः; ये तु गृहमेधिनोऽबृहद्व्रता ब्रह्मचर्यनियमं न पालयन्ति, ते त्रिलोक्यां एव वसन्ति।
Verse 21
सृती विचक्रमे विश्वङ्साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रय: ॥ २१ ॥
स भगवान् विश्वव्यापी स्वशक्तिभिः सृती उभे—शासनं च अनशनं च—विचक्रमे; यतोऽविद्या च विद्या च तस्यैवाधीना, स च पुरुषः उभयाश्रयः परमेश्वरः।
Verse 22
यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मक: । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभि: सूर्य इवातपन् ॥ २२ ॥
यस्मात् पुरुषोत्तमाद् विराडण्डं जज्ञे, भूतेन्द्रियगुणात्मकं विश्वरूपं च; तथापि स तस्माद् द्रव्यविकारात् अत्यगात्—यथा सूर्यः स्वकिरणतापेभ्यः पृथक्।
Verse 23
यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मन: । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ २३ ॥
यदा अहं महात्मनः महाविष्णोर्नाभ्याः नलिनात् समुत्पन्नः, तदा यज्ञसम्भारान् न अविदम्; पुरुषस्य तस्य महापुरुषस्य अवयवाः एव मे यज्ञोपकरणं आसन्।
Verse 24
तेषु यज्ञस्य पशव: सवनस्पतय: कुशा: । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वित: ॥ २४ ॥
तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाश्च; इदं देवयजनं वेदिः, कालश्च ऋतुरूपः उरुगुणान्वितः—एतेन यज्ञः सम्यग् विधीयते।
Verse 25
वस्तून्योषधय: स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २५ ॥
अन्ये च सम्भाराः—पात्राणि, ओषधयः, स्नेहाः (घृतादयः), रसाः (मध्वादयः), लोहं (हिरण्यादि), मृदः, जलं; ऋचः, यजूंषि, सामानि च; तथा चातुर्होत्रं सत्तम।
Verse 26
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रम: कल्प: सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ २६ ॥
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च। देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च॥
Verse 27
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भारा: सम्भृता मया ॥ २७ ॥
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम्। पुरुषावयवैरेते सम्भाराः सम्भृता मया॥
Verse 28
इति सम्भृतसम्भार: पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २८ ॥
इति सम्भृतसम्भारः पुरुषावयवैरहम्। तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम्॥
Verse 29
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिता: ॥ २९ ॥
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव। अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः॥
Verse 30
ततश्च मनव: काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्या: क्रतुभिर्विभुम् ॥ ३० ॥
ततः काले मनवोऽपि ऋषयः पितरः विबुधाः दैत्याः मनुष्याश्च विविधैः क्रतुभिः विभुं परमेश्वरं तुष्ट्यर्थं सम्यग् ईजिरे।
Verse 31
नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुण: सर्गादावगुण: स्वत: ॥ ३१ ॥
नारायणे भगवति तदिदं विश्वं समाहितम्; स स्वमायया उरुगुणां गृह्णाति, सर्गादौ गुणैः स्पृष्ट इव, स्वतो नित्यं निर्गुण एव।
Verse 32
सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वश: । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३२ ॥
अहं तस्य नियोगेन सृजामि; हरः तद्वशः संहरति; स एव पुरुषरूपेण त्रिशक्तिधृक् विश्वं परिपाति।
Verse 33
इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३३ ॥
इति ते तात यथानुपृच्छसि सर्वमभिहितम्। नान्यद्भगवतः किंचिदस्ति भाव्यं सदसदात्मकं; सर्वं तस्मिन्नाधीनम्।
Verse 34
न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गति: । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरि: ॥ ३४ ॥
हे नारद, मे भारती न कदाचिन्मृषा दृश्यते, न च मनसो मे मृषा गतिः। न मे हृषीकाण्यसत्पथे पतन्ति, यतो मे हृदि उत्कण्ठ्यवता धृतो हरिः।
Verse 35
सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमय: प्रजापतीनामभिवन्दित: पति: । आस्थाय योगं निपुणं समाहित- स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भव: ॥ ३५ ॥
अहं ब्रह्मा समाम्नायमयस्तपोमयः, योगनिपुणः समाहितश्च; प्रजापतिभिरभिवन्दितोऽपि, आत्मसम्भवस्य मे जन्महेतोः तं परमेश्वरं तत्त्वतः नाधिगच्छामि।
Verse 36
नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभ: स्वान्तमथापरे कुत: ॥ ३६ ॥
तस्मात् तस्य चरणं शरणं प्रपद्ये—भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम्; यः स्वात्ममायाविभवं पर्यगात्, यथा नभः स्वान्तं न वेत्ति, तथाऽन्ये कथं सीमां विदुः?
Verse 37
नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदु- र्न वामदेव: किमुतापरे सुरा: । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३७ ॥
नाहं न यूयं न वामदेवो न चापरे सुराः यदृतां गतिं विदुः; तन्मायया मोहितबुद्धयः सर्वे, स्वस्वशक्त्यनुसारं केवलं व्यक्तं जगदिदं पश्यामः।
Verse 38
यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादय: । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नम: ॥ ३८ ॥
यस्यावतारकर्माणि ह्यस्मदादयो गायामः स्तुतये, न च तं तत्त्वेन विद्मः; तस्मै भगवते परस्मै पुरुषाय नमः।
Verse 39
स एष आद्य: पुरुष: कल्पे कल्पे सृजत्यज: । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३९ ॥
स एष आद्यः पुरुषोऽजः कल्पे कल्पे जगत् सृजति; आत्मनि एव आत्मानं आत्मना संयच्छति पाति च, अन्ते च स्वस्मिन्नेव लीयते।
Verse 40
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
भगवान् विशुद्धः केवलज्ञानस्वरूपः प्रत्यगात्मनि सम्यगवस्थितः। स सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यं अद्वयं च॥
Verse 41
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
ऋषे, मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः तं विदन्ति यदा मनोवासनामुक्ताः सन्ति। असत्तर्कैः तु विप्लुते सति स एव तिरोधीयते॥
Verse 42
आद्योऽवतार: पुरुष: परस्य काल: स्वभाव: सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्न: ॥ ४२ ॥
कारणार्णवशायी विष्णुः परस्य पुरुषस्य आद्योऽवतारः। स कालस्वभावसदसन्मनः-द्रव्यविकारगुणेन्द्रिय-विराट्-स्वराट्-स्थावरजङ्गमसमष्टीनां प्रभुः॥
Verse 43
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
अहं ब्रह्मा, भवः शङ्करः, यज्ञो विष्णुः, दक्षादयः प्रजेशाः, भवदादयश्च; स्वर्लोकपालाः, खगलोकपालाः, नृलोकपालाः, तललोकपालाश्च—एते सर्वेऽपि भगवन्महिम्नः अंशमात्रप्रकाशाः।
Verse 44
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
गन्धर्वविद्याधरचारणेशाः, यक्षरक्षोरगनागनाथाः, ऋषीणामृषभाः, पितृणां प्रभवाः, दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्राः, प्रेतपिशाचभूतकूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशाश्च—सर्वेऽपि तस्यैव शक्त्यंशाः।
Verse 45
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
अहं ब्रह्मा, भवः शङ्करः, यज्ञः, प्रजेशाः दक्षादयः, यूयं नारदकुमारादयः, स्वर्लोकपालाः इन्द्रचन्द्रादयः, भूर्-नृ-तललोकपालाः, गन्धर्व-विद्याधर-चारणाधिपाः, यक्ष-रक्ष-उरग-नागनाथाः, ऋषिवृषभाः, पितृपतयः, दैत्येन्द्र-सिद्धेश्वर-दानवेन्द्राः, प्रेत-पिशाच-भूत-कूष्माण्ड-यादो-मृग-पक्ष्यधीशाश्च—लोके यत्किञ्चिद् महस्वद् ओजस्वद् बलवत् क्षमावत् श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतं रूपवद् अरूपं वा दृश्यते, तत् सर्वं भगवतः परस्य तत्त्वस्य न स्वयम्; तस्यैव पराशक्तेः अंशमात्रं प्रकाशते।
Verse 46
प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्न: । आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४६ ॥
हे नारद, इदानीं पुरुषस्य भूम्नः ऋषिभिः प्राधान्यतोऽभिहितान् लीलावतारान् क्रमशः कथयिष्ये। तेषां चरितश्रवणं कर्णेषु सञ्चितं मलरसं शोषयति; ते सुपेशाः श्रवणरसाः, अतः मम हृदि नित्यमेव विराजन्ते।
Frequently Asked Questions
SB 2.6 presents a correspondential cosmology where each organ of the virāṭ serves as a ‘generating center’ (yoni) for a function (e.g., speech, breath, sound) and is governed by an adhi-devatā (e.g., Agni for speech). This teaches that perception and nature are not independent mechanisms but coordinated energies within the Lord’s universal body, meant to be recognized as His arrangement rather than as autonomous material causes.
The narrative establishes that yajña is not a human invention but a cosmic principle grounded in the Lord Himself. Since Brahmā, at the dawn of creation, has no external resources, he ‘constructs’ the sacrificial system from the Lord’s limbs—signifying that all materials, mantras (Ṛg/Yajur/Sāma), priests, timings, and offerings ultimately belong to Viṣṇu and culminate in Viṣṇu as the final goal (yajñārtha).
Kāraṇārṇavaśāyī Viṣṇu (Mahā-Viṣṇu) is described as the first puruṣa-expansion related to cosmic manifestation, presiding over kāla (time), space, causality, mind, elements, the guṇas, the senses, and the totality of living beings. From Him proceed further expansions such as Garbhodakaśāyī Viṣṇu, through whom the universe becomes organized for Brahmā’s secondary creation.
Because the cosmos contains many entities with extraordinary opulence—devas, sages, rulers of lokas, and subtle beings—there is a risk of confusing delegated potency with ultimate divinity. SB 2.6 clarifies that such greatness is only a fragment of the Lord’s transcendental energy; Bhagavān alone is the source and controller, while all others are dependent manifestations within His potency.