Adhyaya 89
Bhṛgu Tests the Trimūrti; Kṛṣṇa and Arjuna Visit Mahā-Viṣṇu and Recover the Brāhmaṇa’s Sons
अस्मिन्नध्याये तत्त्वनिर्णयश्च विश्वरहस्यप्रकाशश्च संगच्छते। सरस्वत्यां मुनयः ‘कः परमो देवः’ इति विवादे भृगुं ब्रह्मशिवविष्णून् परीक्षितुं प्रेषयन्ति। स ब्रह्माणं सत्कारवर्जनेन कोपयति, बुद्ध्या निगृहीतं क्रोधं पश्यति; ततः शिवं निन्दति, स रोषेण प्रज्वलति, देव्याः शमितः। अन्ते भृगुर्विष्णोर्वक्षसि पादप्रहारं करोति; भगवान् तु नम्रतया आतिथ्येन च प्रत्युद्गच्छति, पादप्रक्षालनं याचते—शुद्धसत्त्वं भक्तवत्सल्यं च प्रकाशयन्। मुनयः विष्णोः परत्वं निश्चित्य भक्त्या तद्धाम प्राप्नुवन्ति। अनन्तरं द्वारकायां ब्राह्मणस्य शिशवो जन्मनि जन्मनि नश्यन्ति; स राजानं दोषयति। अर्जुनः रक्षणप्रतिज्ञां कृत्वापि नवजातस्य अन्तर्धानं निवारयितुं न शक्नोति। प्रतिज्ञापालनाय स लोकान् अन्वेष्टुं प्रयाति; कृष्णः सह तेन लोकालोकात् परं ब्रह्मज्योतिषोऽपि परं महाविष्णोः धाम नयति, यत्र स अनन्तशेषे शयितः। महाविष्णुः कथयति—कृष्णार्जुनयोर्दिव्यांशत्वं दर्शयितुं बालान् नीतवान्, धर्मप्रदर्शनं च अनुवर्तयितुं उपदिशति। तौ बालान् प्रत्याहरतः, कृष्णस्य परत्वं पुनः प्रतिष्ठाप्य, द्वारकायां दैवी-शासनलीलानां भूमिं निर्मिमीतः।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सरस्वत्यास्तटे राजन्नृषय: सत्रमासत । वितर्क: समभूत्तेषां त्रिष्वधीशेषु को महान् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच— सरस्वत्यास्तटे राजन् ऋषयः सत्रमासत; तेषां त्रिष्वधीशेषु को महानिति वितर्कः समभूत्।
Verse 2
तस्य जिज्ञासया ते वै भृगुं ब्रह्मसुतं नृप । तज्ज्ञप्त्यै प्रेषयामासु: सोऽभ्यगाद् ब्रह्मण: सभाम् ॥ २ ॥
तस्य जिज्ञासया, हे नृप, मुनयः ब्रह्मसुतं भृगुं तज्ज्ञप्त्यै प्रेषयामासुः; स प्रथमं पितुः ब्रह्मणः सभाम् अगात्।
Verse 3
न तस्मै प्रह्वणं स्तोत्रं चक्रे सत्त्वपरीक्षया । तस्मै चुक्रोध भगवान् प्रज्वलन् स्वेन तेजसा ॥ ३ ॥
सत्त्वपरीक्षया भृगुः तस्मै न प्रह्वणं न स्तोत्रं चकार; तस्मै भगवान् ब्रह्मा स्वतेजसा प्रज्वलन् चुक्रोध।
Verse 4
स आत्मन्युत्थितं मन्युमात्मजायात्मना प्रभु: । अशीशमद् यथा वह्निं स्वयोन्या वारिणात्मभू: ॥ ४ ॥
आत्मजाय हृदि उदितं मन्युं प्रभुः आत्मना एव अशीशमत्; यथा स्वयोन्या वारिणा आत्मभूः वह्निं शमयति।
Verse 5
तत: कैलासमगमत् स तं देवो महेश्वर: । परिरब्धुं समारेभ उत्थाय भ्रातरं मुदा ॥ ५ ॥
ततः स कैलासं जगाम; तत्र देवो महेश्वरः भ्रातरं मुदा उत्थाय परिरब्धुं समारेभे।
Verse 6
नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचन: ॥ ६ ॥ पतित्वा पादयोर्देवी सान्त्वयामास तं गिरा । अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दन: ॥ ७ ॥
भृगुः तस्य परिरम्भं नैच्छत्, “त्वम् अस्युत्पथगः” इति उवाच। ततः तिग्मलोचनः देवः शूलम् उद्यम्य तं हन्तुम् आरभत। देवी पादयोः पतित्वा गिरा तं सान्त्वयामास। अथ भृगुः वैकुण्ठं जगाम, यत्र देवो जनार्दनः वसति।
Verse 7
नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचन: ॥ ६ ॥ पतित्वा पादयोर्देवी सान्त्वयामास तं गिरा । अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दन: ॥ ७ ॥
भृगुरालिङ्गनं नाभ्यनन्दत्, ‘उत्पथगः पाषण्डोऽसि’ इति वदन्। ततो रुद्रः क्रुद्धोऽभूत्, तिग्मलोचनः शूलमुद्यम्य तं हन्तुमुद्यतः। देवी तु पादयोः पतित्वा गिरा तं शमयामास। अथ भृगुर्वैकुण्ठं जगाम यत्र जनार्दनः।
Verse 8
शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् । तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गति: ॥ ८ ॥ स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् । अजानतामागतान् व: क्षन्तुमर्हथ न: प्रभो ॥ ९ ॥
वैकुण्ठे भगवान् श्रीरुत्सङ्गे शयानः; भृगुणा पदा वक्षसि ताडितः। ततः सतां गतिः स भगवान् लक्ष्म्या सहोत्थाय, स्वशय्याया अवरुह्य मुनिं शिरसा ननाम। उवाच— “स्वागतं ब्रह्मन्; क्षणं आसने निषीद। आगतं वः नाज्ञात्वा, प्रभो, अस्मान् क्षन्तुमर्हसि।”
Verse 9
शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् । तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गति: ॥ ८ ॥ स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् । अजानतामागतान् व: क्षन्तुमर्हथ न: प्रभो ॥ ९ ॥
वैकुण्ठे भगवान् श्रीरुत्सङ्गे शयानः; भृगुणा पदा वक्षसि ताडितः। ततः सतां गतिः स भगवान् लक्ष्म्या सहोत्थाय, स्वशय्याया अवरुह्य मुनिं शिरसा ननाम। उवाच— “स्वागतं ब्रह्मन्; क्षणं आसने निषीद। आगतं वः नाज्ञात्वा, प्रभो, अस्मान् क्षन्तुमर्हसि।”
Verse 10
पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १० ॥ अद्याहं भगवँल्लक्ष्म्या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहस: ॥ ११ ॥
भगवानुवाच— “भवतः पादोदकेन तीर्थानां तीर्थकारिणा मां सहलोकं लोकपालांश्च मद्गतान् पुनीहि। अद्याहं भगवन्, भवत्पादहतांहसः, लक्ष्म्या एकान्तभाजनमभवम्; सा मे उरसि भूतिर्वत्स्यति।”
Verse 11
पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १० ॥ अद्याहं भगवँल्लक्ष्म्या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहस: ॥ ११ ॥
भगवानुवाच— “भवतः पादोदकेन तीर्थानां तीर्थकारिणा मां सहलोकं लोकपालांश्च मद्गतान् पुनीहि। अद्याहं भगवन्, भवत्पादहतांहसः, लक्ष्म्या एकान्तभाजनमभवम्; सा मे उरसि भूतिर्वत्स्यति।”
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणे वैकुण्ठे भृगुस्तन्मन्द्रया गिरा । निर्वृतस्तर्पितस्तूष्णीं भक्त्युत्कण्ठोऽश्रुलोचन: ॥ १२ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं ब्रुवाणे वैकुण्ठे भृगुस्तन्मन्द्रया गिरा । निर्वृतस्तर्पितस्तूष्णीं भक्त्युत्कण्ठोऽश्रुलोचनः ॥
Verse 13
पुनश्च सत्रमाव्रज्य मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । स्वानुभूतमशेषेण राजन् भृगुरवर्णयत् ॥ १३ ॥
पुनश्च सत्रमाव्रज्य मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । स्वानुभूतमशेषेण राजन् भृगुरवर्णयत् ॥
Verse 14
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशयाः । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यतः शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ धर्मः साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहुः परमां गतिम् ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवताः । भजन्त्यनाशिषः शान्ता यं वा निपुणबुद्धयः ॥
Verse 15
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशयाः । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यतः शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ धर्मः साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहुः परमां गतिम् ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवताः । भजन्त्यनाशिषः शान्ता यं वा निपुणबुद्धयः ॥
Verse 16
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशयाः । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यतः शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ धर्मः साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहुः परमां गतिम् ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवताः । भजन्त्यनाशिषः शान्ता यं वा निपुणबुद्धयः ॥
Verse 17
तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥
भृगुवृत्तान्तं श्रुत्वा मुनयः विस्मिताः संशयमुक्ताः विष्णुं परमेश्वरं निश्चयेन श्रद्धधुः। तस्मादेव शान्तिरभयं धर्मतत्त्वं ज्ञानवैराग्यसमन्वितं च, अष्टधा योगैश्वर्यं यशश्च चित्तमलापहम्। अहिंसापरित्यक्तदण्डाः शान्ताः समचित्ताः अकिञ्चनाः साधवो यं परमां गतिं वदन्ति। सत्त्वमयी तस्य प्रिया मूर्तिः, ब्राह्मणाः तस्य इष्टदेवताः; निःस्वार्थाः शान्ताः निपुणबुद्धयः तं भजन्ति।
Verse 18
त्रिविधाकृतयस्तस्य राक्षसा असुरा: सुरा: । गुणिन्या मायया सृष्टा: सत्त्वं तत्तीर्थसाधनम् ॥ १८ ॥
त्रिविधाकृतयस्तस्य राक्षसासुरसुराः गुणिन्या मायया सृष्टाः; तेषु गुणेषु सत्त्वमेव तीर्थसाधनं परमपुरुषार्थप्राप्तये।
Verse 19
श्रीशुक उवाच इत्थं सारस्वता विप्रा नृणां संशयनुत्तये । पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्गतिं गता: ॥ १९ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्थं सारस्वता विप्राः नृणां संशयनुत्तये पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्गतिं गताः।
Verse 20
श्रीसूत उवाच इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्ध- पीयूषं भवभयभित् परस्य पुंस: । सुश्लोकं श्रवणपुटै: पिबत्यभीक्ष्णं पान्थोऽध्वभ्रमणपरिश्रमं जहाति ॥ २० ॥
श्रीसूत उवाच—इत्येतत् मुनितनयस्य शुकस्य पद्मगन्धपीयूषं परस्य पुंसो भवभयभिद् सुश्लोकम्। यः पान्थः श्रवणपुटैः अभिक्ष्णं पिबति स संसाराध्वभ्रमणपरिश्रमं जहाति।
Verse 21
श्रीशुक उवाच एकदा द्वारवत्यां तु विप्रपत्न्या: कुमारक: । जातमात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किल भारत ॥ २१ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा द्वारवत्यां विप्रपत्नी कुमारकं प्रसूता; जातमात्रः स भुवं स्पृष्ट्वा ममार, हे भारत।
Verse 22
विप्रो गृहीत्वा मृतकं राजद्वार्युपधाय स: । इदं प्रोवाच विलपन्नातुरो दीनमानस: ॥ २२ ॥
विप्रः मृतकं गृहीत्वा राजद्वारि उपधाय सः । आतुरो दीनमानसो विलपन् इदं प्रोवाच ॥
Verse 23
ब्रह्मद्विष: शठधियो लुब्धस्य विषयात्मन: । क्षत्रबन्धो: कर्मदोषात् पञ्चत्वं मे गतोऽर्भक: ॥ २३ ॥
ब्रह्मद्विषः शठधियो लुब्धस्य विषयात्मनः । क्षत्रबन्धोः कर्मदोषात् पञ्चत्वं मे गतोऽर्भकः ॥
Verse 24
हिंसाविहारं नृपतिं दु:शीलमजितेन्द्रियम् । प्रजा भजन्त्य: सीदन्ति दरिद्रा नित्यदु:खिता: ॥ २४ ॥
हिंसाविहारं नृपतिं दु:शीलम् अजितेन्द्रियम् । प्रजा भजन्त्यः सीदन्ति दरिद्रा नित्यदुःखिताः ॥
Verse 25
एवं द्वितीयं विप्रर्षिस्तृतीयं त्वेवमेव च । विसृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत ॥ २५ ॥
एवं द्वितीयं विप्रर्षिः तृतीयं त्वेवमेव च । विसृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत ॥
Verse 26
तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥
तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धरः । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणाः सत्रमासते ॥
Verse 27
तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥
तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥
Verse 28
धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणा: । ते वै राजन्यवेषेण नटा जीवन्त्यसुम्भरा: ॥ २८ ॥
धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणा: । ते वै राजन्यवेषेण नटा जीवन्त्यसुम्भरा: ॥ २८ ॥
Verse 29
अहं प्रजा: वां भगवन् रक्षिष्ये दीनयोरिह । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽग्निं प्रवेक्ष्ये हतकल्मष: ॥ २९ ॥
अहं प्रजा: वां भगवन् रक्षिष्ये दीनयोरिह । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽग्निं प्रवेक्ष्ये हतकल्मष: ॥ २९ ॥
Verse 30
श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥ तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥
श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥
Verse 31
श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥ तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥
तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥
Verse 32
श्रीअर्जुन उवाच नाहं सङ्कर्षणो ब्रह्मन् न कृष्ण: कार्ष्णिरेव च । अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनु: ॥ ३२ ॥
श्रीअर्जुन उवाच—नाहं सङ्कर्षणो ब्रह्मन् न कृष्णः कार्ष्णिरेव च। अहं तु अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनुः॥
Verse 33
मावमंस्था मम ब्रह्मन् वीर्यं त्र्यम्बकतोषणम् । मृत्युं विजित्य प्रधने आनेष्ये ते प्रजा: प्रभो ॥ ३३ ॥
मावमंस्था मम ब्रह्मन् वीर्यं त्र्यम्बकतोषणम्। मृत्युं विजित्य प्रधने आनेष्ये ते प्रजाः प्रभो॥
Verse 34
एवं विश्रम्भितो विप्र: फाल्गुनेन परन्तप । जगाम स्वगृहं प्रीत: पार्थवीर्यं निशामयन् ॥ ३४ ॥
एवं विश्रम्भितो विप्रः फाल्गुनेन परन्तप। जगाम स्वगृहं प्रीतः पार्थवीर्यं निशामयन्॥
Verse 35
प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तम: । पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याहार्जुनमातुर: ॥ ३५ ॥
प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तमः। पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याह अर्जुनमातुरः॥
Verse 36
स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम् । दिव्यान्यस्त्राणि संस्मृत्य सज्यं गाण्डीवमाददे ॥ ३६ ॥
स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम्। दिव्यान्यस्त्राणि संस्मृत्य सज्यं गाण्डीवमाददे॥
Verse 37
न्यरुणत् सूतिकागारं शरैर्नानास्त्रयोजितै: । तिर्यगूर्ध्वमध: पार्थश्चकार शरपञ्जरम् ॥ ३७ ॥
अर्जुनः नानास्त्रयोजितैः शरैः सूतिकागारं न्यरुणत्। तिर्यगूर्ध्वमधः सर्वतः शरपञ्जरं चकार पार्थः॥
Verse 38
तत: कुमार: सञ्जातो विप्रपत्न्या रुदन्मुहु: । सद्योऽदर्शनमापेदे सशरीरो विहायसा ॥ ३८ ॥
ततः विप्रपत्नी कुमारं प्रसूता; स मुहूर्तं रुदन्। तत्क्षणात् सशरीरो विहायसा सद्योऽदर्शनमापेदे॥
Verse 39
तदाह विप्रो विजयं विनिन्दन् कृष्णसन्निधौ । मौढ्यं पश्यत मे योऽहं श्रद्दधे क्लीबकत्थनम् ॥ ३९ ॥
तदा विप्रः कृष्णसन्निधौ विजयं विनिन्दन् उवाच— “पश्यत मे मौढ्यं, यदहं क्लीबकत्थनं श्रद्दधे”॥
Verse 40
न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशव: । यस्य शेकु: परित्रातुं कोऽन्यस्तदवितेश्वर: ॥ ४० ॥
“न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशवः; यस्य शेकुः परित्रातुं, कोऽन्यस्तदवितेश्वरः?”॥
Verse 41
धिगर्जुनं मृषावादं धिगात्मश्लाघिनो धनु: । दैवोपसृष्टं यो मौढ्यादानिनीषति दुर्मति: ॥ ४१ ॥
“धिगर्जुनं मृषावादं, धिगात्मश्लाघिनो धनुः। दैवोपसृष्टं यः मौढ्याद् आनिनीषति दुर्मतिः”॥
Verse 42
एवं शपति विप्रर्षौ विद्यामास्थाय फाल्गुन: । ययौ संयमनीमाशु यत्रास्ते भगवान् यम: ॥ ४२ ॥
एवं शपति विप्रर्षौ विद्यामास्थाय फाल्गुनः । ययौ संयमनीमाशु यत्रास्ते भगवान् यमः ॥
Verse 43
विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुध: ॥ ४३ ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुत: । अग्निं विविक्षु: कृष्णेन प्रत्युक्त: प्रतिषेधता ॥ ४४ ॥
विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुधः ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुतः । अग्निं विविक्षुः कृष्णेन प्रत्युक्तः प्रतिषेधता ॥
Verse 44
विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुध: ॥ ४३ ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुत: । अग्निं विविक्षु: कृष्णेन प्रत्युक्त: प्रतिषेधता ॥ ४४ ॥
विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुधः ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुतः । अग्निं विविक्षुः कृष्णेन प्रत्युक्तः प्रतिषेधता ॥
Verse 45
दर्शये द्विजसूनूंस्ते मावज्ञात्मानमात्मना । ये ते न: कीर्तिं विमलां मनुष्या: स्थापयिष्यन्ति ॥ ४५ ॥
दर्शये द्विजसूनूंस्ते मावज्ञात्मानमात्मना । ये ते नः कीर्तिं विमलां मनुष्याः स्थापयिष्यन्ति ॥
Verse 46
इति सम्भाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वर: । दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीचीं दिशमाविशत् ॥ ४६ ॥
इति सम्भाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वरः । दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीचीं दिशमाविशत् ॥
Verse 47
सप्त द्वीपान् ससिन्धूंश्च सप्तसप्तगिरीनथ । लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत्तम: ॥ ४७ ॥
भगवतो रथः सप्तद्वीपान् ससिन्धूंश्च सप्तसप्तगिरीन् अतिक्रम्य, लोकालोकसीमामपि व्यतीत्य, महातमसि विशालप्रदेशे विवेश ॥
Verse 48
तत्राश्वा: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहका: । तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ४८ ॥ तान् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वर: । सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत् पुर: ॥ ४९ ॥
तस्मिन् तमसि शैब्य-सुग्रीव-मेघपुष्प-बलाहकाख्या अश्वाः मार्गं भ्रंशिताः, भरतर्षभ। तान् तथा दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वरः सहस्रादित्यसङ्काशं स्वं सुदर्शनचक्रं रथस्य पुरतः प्राहिणोत् ॥
Verse 49
तत्राश्वा: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहका: । तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ४८ ॥ तान् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वर: । सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत् पुर: ॥ ४९ ॥
तस्मिन् तमसि शैब्य-सुग्रीव-मेघपुष्प-बलाहकाख्या अश्वाः मार्गं भ्रंशिताः, भरतर्षभ। तान् तथा दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वरः सहस्रादित्यसङ्काशं स्वं सुदर्शनचक्रं रथस्य पुरतः प्राहिणोत् ॥
Verse 50
तम: सुघोरं गहनं कृतं महद् विदारयद् भूरितरेण रोचिषा । मनोजवं निर्विविशे सुदर्शनं गुणच्युतो रामशरो यथा चमू: ॥ ५० ॥
सुदर्शनं मनोजवं स्वरोचिषा भूरितरेण सुघोरं गहनं महत्तमः विदारयन् विवेश; यथा गुणच्युतां चमूं रामशरो विदारयति ॥
Verse 51
द्वारेण चक्रानुपथेन तत्तम: परं परं ज्योतिरनन्तपारम् । समश्नुवानं प्रसमीक्ष्य फाल्गुन: प्रताडिताक्षो पिदधेऽक्षिणी उभे ॥ ५१ ॥
चक्रानुपथेन रथोऽपि तत्तमः द्वारेण व्यतीत्य परं परं ज्योतिरनन्तपारं ब्रह्मज्योतिः समश्नुवन्। तद् दीप्तिं प्रसमीक्ष्य फाल्गुनः प्रताडिताक्षः उभे अक्षिणी पिदधे ॥
Verse 52
तत: प्रविष्ट: सलिलं नभस्वता बलीयसैजद् बृहदूर्मिभूषणम् । तत्राद्भुतं वै भवनं द्युमत्तमं भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम् ॥ ५२ ॥
ततः प्रविष्टौ सलिलं नभस्वता बलीयसाऽऽजद् बृहदूर्मिभूषणम् । तत्रार्जुनोऽपश्यदद्भुतं भवनं द्युमत्तमं भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम् ॥
Verse 53
तस्मिन् महाभोगमनन्तमद्भुतं सहस्रमूर्धन्यफणामणिद्युभि: । विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्बणं सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम् ॥ ५३ ॥
तस्मिन् महाभोगमनन्तमद्भुतं सहस्रमूर्धन्यफणामणिद्युभिः । विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्बणं सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम् ॥
Verse 54
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
अर्जुनस्तु तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डलप्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखैः स्वपार्षदैश्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधैः । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यജयाख़िलर्धिभिर्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥
Verse 55
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
अर्जुनस्तु तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डलप्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखैः स्वपार्षदैश्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधैः । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाख़िलर्धिभिर्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥
Verse 56
ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥
अर्जुनस्तु तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डलप्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखैः स्वपार्षदैश्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधैः । पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाख़िलर्धिभिर्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥
Verse 57
ववन्द आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुश्च तद्दर्शनजातसाध्वस: । तावाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभु- र्बद्धाञ्जली सस्मितमूर्जया गिरा ॥ ५७ ॥
अनन्तस्वरूपे स्वात्मानं श्रीकृष्णोऽच्युतो ववन्द; तद्दर्शनसमुत्थितसाध्वसः जिष्णुरर्जुनोऽपि प्रणनाम। अथ तौ बद्धाञ्जली पुरतः स्थितौ, परमेष्ठिनां प्रभुर्भूमा महाविष्णुः सस्मितं गम्भीरया वाचा तयोः प्रोवाच॥
Verse 58
द्विजात्मजा मे युवयोर्दिदृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये । कलावतीर्णाववनेर्भरासुरान् हत्वेह भूयस्त्वरयेतमन्ति मे ॥ ५८ ॥
द्विजस्य मे पुत्रा युवयोर्दिदृक्षुणा मयैवानीताः, भुवि धर्मगुप्तये कलावतारौ युवाम्। अवनेर्भरभूतानसुरान् हत्वेह भूयस्त्वरया ममान्तिकं आगच्छतम्॥
Verse 59
पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषी । धर्ममाचरतां स्थित्यै ऋषभौ लोकसङ्ग्रहम् ॥ ५९ ॥
पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषी; लोकसङ्ग्रहहिताय धर्ममाचरतां स्थित्यै, ऋषभौ इव॥
Verse 60
इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना । ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६० ॥ न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतु: पुत्रान् यथारूपं यथावय: ॥ ६१ ॥
परमेष्ठिना भगवता एवमादिष्टौ तौ कृष्णौ; ‘ॐ’ इति प्रत्यनुज्ञाय भूमानं प्रणम्य, द्विजदारकान् आदाय। ततः सम्प्रहृष्टौ यथागतम् एव स्वकं धाम द्वारकां न्यवर्तेताम्, तत्र विप्राय तान् पुत्रान् यथारूपं यथावयः प्रददतुः॥
Verse 61
इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना । ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६० ॥ न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतु: पुत्रान् यथारूपं यथावय: ॥ ६१ ॥
परमेष्ठिना भगवता एवमादिष्टौ तौ कृष्णौ; ‘ॐ’ इति प्रत्यनुज्ञाय भूमानं प्रणम्य, द्विजदारकान् आदाय। ततः सम्प्रहृष्टौ यथागतम् एव स्वकं धाम द्वारकां न्यवर्तेताम्, तत्र विप्राय तान् पुत्रान् यथारूपं यथावयः प्रददतुः॥
Verse 62
निशाम्य वैष्णवं धाम पार्थ: परमविस्मित: । यत्किञ्चित् पौरुषं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम् ॥ ६२ ॥
वैष्णवं धाम निरीक्ष्य पार्थः परमविस्मितः। यत्किञ्चित् पौरुषं लोके दृश्यते तत् श्रीकृष्णानुकम्पितमेव मेने॥
Verse 63
इतीदृशान्यनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन् । बुभुजे विषयान् ग्राम्यानीजे चात्युर्जितैर्मखै: ॥ ६३ ॥
इत्येवं बहून्यनेकानि वीर्याणि जगति प्रदर्शयन्। ग्राम्यविषयानिव भुङ्क्ते स्म, अत्यूर्जितैर्मखैश्च यजत्॥
Verse 64
प्रववर्षाखिलान् कामान् प्रजासु ब्राह्मणादिषु । यथाकालं यथैवेन्द्रो भगवान् श्रैष्ठ्यमास्थित: ॥ ६४ ॥
श्रैष्ठ्यमास्थितो भगवान् यथाकालं प्रजासु ब्राह्मणादिषु। अखिलान् कामान् प्रववर्ष, यथैवेन्द्रो वृष्टिम्॥
Verse 65
हत्वा नृपानधर्मिष्ठान् घातयित्वार्जुनादिभि: । अञ्जसा वर्तयामास धर्मं धर्मसुतादिभि: ॥ ६५ ॥
अधर्मिष्ठान् नृपान् हत्वा, केचनार्जुनादिभिर्घातयित्वा च। धर्मसुतादिभिः पुण्यनृपैः सह अञ्जसा धर्मं प्रवर्तयामास॥
Frequently Asked Questions
Bhṛgu’s act is a deliberate test commissioned by sages to determine which deity embodies the highest sattva and is therefore fit to be recognized as supreme. Viṣṇu’s response—humility, hospitality, and concern for the sage’s comfort—reveals transcendence over ego and guṇic reactivity, establishing His bhakta-vātsalya and confirming Vaiṣṇava siddhānta that the Supreme is characterized by unalloyed goodness and compassion.
Brahmā becomes angry but restrains himself through intelligence, indicating goodness mixed with passion. Śiva erupts in destructive wrath, restrained only by Devī’s intervention, reflecting tamas-predominance in that moment. Viṣṇu remains entirely non-reactive and service-oriented, demonstrating pure sattva (viśuddha-sattva) and the hallmark of supremacy: effortless composure paired with protective affection for the devotee.
The text presents him as a brāhmaṇa householder whose repeated bereavement becomes the narrative catalyst to reveal Kṛṣṇa’s supreme position beyond ordinary cosmic administration. The lesson is twofold: worldly governance cannot overrule divine arrangement, and apparent reversals are used by the Lord to manifest deeper tattva—here, the personal source beyond the brahmajyoti and the dependence of all powers on Kṛṣṇa’s mercy.
Because the child was not within the jurisdiction of ordinary cosmic rulers. The episode teaches that even the greatest kṣatriya prowess and deva-administered realms have limits; ultimate causality rests with the Supreme Lord. Kṛṣṇa then reveals the higher ontological tier by taking Arjuna beyond Lokāloka, beyond darkness, and beyond the brahmajyoti to Mahā-Viṣṇu’s domain.
Lokāloka marks the boundary of the known, illuminated cosmos. Passing beyond it into darkness and then into the brahmajyoti dramatizes the movement from material cosmography to metaphysical ultimacy. The narrative then resolves potential impersonalism by showing that beyond the impersonal effulgence stands the personal Supreme (Mahā-Viṣṇu), who purposefully acts and speaks—thereby subordinating brahmajyoti to Bhagavān.
Mahā-Viṣṇu is portrayed as the awe-inspiring cosmic Lord resting on Ananta, attended by divine potencies and personified weapons—an aspect of the Supreme who presides over universal manifestation. He identifies Kṛṣṇa and Arjuna as His expansions descended to protect dharma, reinforcing the Bhāgavata’s theology that the personal Supreme coordinates multiple divine forms while remaining one nondual reality.