Adhyaya 87
The Prayers of the Personified Vedas (Śruti-stuti) and the Indescribable Absolute
परीक्षितः पृच्छति—कथं वेदाः निर्गुणं परं ब्रह्म वदन्ति? शुकदेवः कथयति—भगवान् बद्धजीवानां कामक्षयार्थं सूक्ष्मस्थूलकरणानि प्रादुर्भावयति; कर्ममार्गेणोन्नतिं दत्त्वा स्वकृपया मुक्तिं प्रयच्छति। एतदर्थं परम्परां वर्णयति—एष एव प्रश्नो नारदेन बदरिकाश्रमे नारायणर्षेः पुरतः कृतः; स च जनलोके प्राचीनसभां स्मारयति, यत्र ब्रह्मणो मनसः पुत्राः सनन्दनं वक्तारं न्ययुञ्जन्। सनन्दनः निरोधं पुनःसृष्टिं च वर्णयति—प्रलये भगवति शयाने श्रुतयः साक्षात् रूपिण्यः स्तुतिभिः तं बोधयन्ति; वेदशब्दः पदार्थवर्णनेन न, किन्तु ‘नेति नेति’ विवेकेन, भक्त्या शरणागत्या च परं स्पृशति। श्रुतयः तं सर्वाधारं मायातीतं, तथापि अन्तर्यामिरूपेण सर्वत्र स्थितं स्तुवन्ति; भौतिकवादिद्वैतवादान् निरस्यन्ति, गुरुपादाश्रयविहीनयोगं निन्दन्ति, मृत्युभयहरां भक्तिं प्रशंसन्ति। नारायणर्षिः एतत् गुह्यं सारं ध्येयमिति नारदं शिक्षयति; नारदः व्यासाय निवेदयति, शुकदेवः उपसंहरति—हरिः नियन्ता सर्वत्र व्याप्यते; नित्यध्यानं शरणागतिरेव मायामोचनहेतुः, परेषु उपदेशेषु भक्तिसारस्य भूमिं निर्माति।
Shlokas
Verse 1
श्रीपरीक्षिदुवाच ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तय: । कथं चरन्ति श्रुतय: साक्षात् सदसत: परे ॥ १ ॥
श्रीपरीक्षिदुवाच—हे ब्रह्मन्, ब्रह्मण्येऽनिर्देश्ये निर्गुणे साक्षात् सदसतः परे परब्रह्मणि श्रुतयः कथं चरन्ति? यतः श्रुतयः गुणव्यापारविषयाः, स तु गुणातीतः।
Verse 2
श्रीशुक उवाच बुद्धीन्द्रियमन:प्राणान् जनानामसृजत् प्रभु: । मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मनेऽकल्पनाय च ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—भगवान् प्रभुः जनानां बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् प्रादुर्भावयामास, येन ते विषयभोगेच्छां पूरयन्ति, कर्मफलार्थं पुनर्जन्म लभन्ते, भाव्येषु जन्मसु उन्नतिं यान्ति, अन्ते च मोक्षं प्राप्नुवन्ति।
Verse 3
सैषा ह्युपनिषद् ब्राह्मी पूर्वेशां पूर्वजैर्धृता । श्रद्धया धारयेद् यस्तां क्षेमं गच्छेदकिञ्चन: ॥ ३ ॥
एषा हि ब्राह्मी उपनिषत् पूर्वेषां पूर्वजैर्धृता। यः श्रद्धया तामेव धारयति, स अकिञ्चनः क्षेमं परमं गच्छति।
Verse 4
अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् । नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च ॥ ४ ॥
अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम्। नारदस्य संवादं च ऋषेर्नारायणस्य च।
Verse 5
एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्प्रिय: । सनातनमृषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम् ॥ ५ ॥
एकदा नारदः भगवत्प्रियः लोकान् पर्यटन्, सनातनं नारायणर्षिं द्रष्टुं नारायणाश्रमं ययौ।
Verse 6
यो वै भारतवर्षेऽस्मिन् क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् । धर्मज्ञानशमोपेतमाकल्पादास्थितस्तप: ॥ ६ ॥
यः वै भारतवर्षेऽस्मिन् नृणां क्षेमाय स्वस्तये च, धर्मज्ञानशमोपेतं तपः आकल्पाद् आस्थितवान्—ब्रह्मणोऽह्नः आदित एव—स नारायणऋषिः।
Verse 7
तत्रोपविष्टमृषिभि: कलापग्रामवासिभि: । परीतं प्रणतोऽपृच्छदिदमेव कुरूद्वह ॥ ७ ॥
तत्र कलापग्रामवासिभिर्ऋषिभिः परिवृतं नारायणर्षिं नारदः समुपेत्य प्रणम्य, कुरूद्वह, त्वया यत्पृष्टं तदेव प्रश्नं पप्रच्छ।
Verse 8
तस्मै ह्यवोचद् भगवानृषीणां शृण्वतामिदम् । यो ब्रह्मवाद: पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम् ॥ ८ ॥
ऋषीणां शृण्वतां स भगवान् नारायणर्षिः तस्मै नारदाय इदं पूर्वेषां जनलोकनिवासिनां ब्रह्मवादं प्रोवाच।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच स्वायम्भुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत् पुरा । तत्रस्थानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ९ ॥
श्रीभगवानुवाच—स्वायम्भुव, पुरा जनलोके ब्रह्मसत्रमभवत्। तत्र मानसाः मुनीन ऊर्ध्वरेतसः स्थिताः।
Verse 10
श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् । ब्रह्मवाद: सुसंवृत्त: श्रुतयो यत्र शेरते । तत्र हायमभूत् प्रश्नस्त्वं मां यमनुपृच्छसि ॥ १० ॥
श्वेतद्वीपं त्वयि तदीश्वरं द्रष्टुं गते सति, यत्र प्रलये श्रुतयः शेरते, जनलोके ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः। तत्रायं प्रश्नोऽभूत्—यमेव त्वं मामनुपृच्छसि।
Verse 11
तुल्यश्रुततप:शीलास्तुल्यस्वीयारिमध्यमा: । अपि चक्रु: प्रवचनमेकं शुश्रूषवोऽपरे ॥ ११ ॥
तुल्यश्रुततपःशीलाः तुल्यस्वीयारिमध्यमा अपि, एकं प्रवक्तारं चक्रुः; अपरे तु शुश्रूषवः श्रोतारोऽभवन्।
Verse 12
श्रीसनन्दन उवाच स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभि: । तदन्ते बोधयां चक्रुस्तल्लिङ्गै: श्रुतय: परम् ॥ १२ ॥ यथा शयानं संराजं वन्दिनस्तत्पराक्रमै: । प्रत्यूषेऽभेत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविन: ॥ १३ ॥
श्रीसनन्दन उवाच—स्वसृष्टमिदं जगदापीय परमेश्वरः किञ्चित्कालं शयान इव स्थितः, तस्य सर्वाः शक्तयः स्वान्तरे सुप्तवत् न्यस्ताः। पुनः सृष्टिकाले तल्लिङ्गैः स्तुतिभिः श्रुतयः परं बोधयामासुः, यथा प्रत्यूषे वन्दिनः संराजं सुश्लोकैः पराक्रमकथाभिः प्रबोधयन्ति।
Verse 13
श्रीसनन्दन उवाच स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभि: । तदन्ते बोधयां चक्रुस्तल्लिङ्गै: श्रुतय: परम् ॥ १२ ॥ यथा शयानं संराजं वन्दिनस्तत्पराक्रमै: । प्रत्यूषेऽभेत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविन: ॥ १३ ॥
यथा शयानं संराजं प्रत्यूषे वन्दिनोऽभेत्य सुश्लोकैस्तत्पराक्रमैः बोधयन्त्यनुजीविनः, तथा परं शयानं प्रभुं श्रुतयोऽपि तल्लिङ्गैः स्तुतिभिः प्रबोधयामासुः।
Verse 14
श्रीश्रुतय ऊचु: जय जय जह्यजामजित दोषगृभीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभग: । अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते क्वचिदजयात्मना च चरतोऽनुचरेन्निगम: ॥ १४ ॥
श्रीश्रुतय ऊचुः—जय जय, अजामजित! त्वं समवरुद्धसमस्तभगो यदात्मना; अतः कृपया जहि मायां दोषगृभीतगुणां, या बद्धजीवान् क्लेशयति। अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक! कदाचिद् अजयात्मना चरतोऽपि ते निगमोऽनुचरेत्, तव लीलाशक्तीः किञ्चित् प्रबुध्यते।
Verse 15
बृहदुपलब्धमेतदवयन्त्यवशेषतया यत उदयास्तमयौ विकृतेर्मृदि वाविकृतात् । अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम् ॥ १५ ॥
बृहदुपलब्धमेतद् विकृतेर्मृदि वाविकृतात् यथोदयास्तमयौ, तथा तवाधिष्ठाने जगदिदं दृश्यते; त्वं तु अवशेषतया अविकृतः। अत ऋषयो मनोवचनाचरितं त्वय्येव दधुः। कथं हि नृणां दत्तपदानि भुवि यथायथा न भवन्ति—यस्यां ते वर्तन्ते?
Verse 16
इति तव सूरयस्त्र्यधिपतेऽखिललोकमल-क्षपणकथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहु: । किमुत पुन: स्वधामविधुताशयकालगुणा:परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम् ॥ १६ ॥
इति तव सूरयः त्र्यधिपते अखिललोकमलक्षपणकथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहुः, दुःखं च व्यपोहन्ति। किमुत पुनः स्वधामविधुताशयकालगुणाः, ये परम तव स्वरूपं भजन्ति, तत्राजस्रसुखानुभवं पदं प्राप्नुवन्ति।
Verse 17
दृतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदनुग्रहत: । पुरुषविधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु य: सदसत: परं त्वमथ यदेष्ववशेषमृतम् ॥ १७ ॥
ये तव अनुविधाः सन्ति ते एव खलु जीवितवन्तः; अन्यथा श्वासो धमनयन्त्रवत्। तव अनुग्रहात् महदहङ्कारादयः तत्त्वानि जगदण्डं ससृजुः। अन्नमयादिषु आवरणेषु जीवेन सह अन्तः प्रविश्य तद्रूपतां वहसि; स्थूलसूक्ष्मयोः परं त्वमेव सर्वाधारसत्यम्।
Verse 18
उदरमुपासते य ऋषिवर्त्मसु कूर्पदृश: परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् । तत उदगादनन्त तव धाम शिर: परमं पुनरिह यत् समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥ १८ ॥
ऋषिवर्त्मसु ये कूर्पदृशः ते उदरदेशे त्वामुपासते; आरुणयः तु हृदये दहरे नाडीनां मूलकेन्द्रे। ततः अनन्त, ते चेतनां शिरसः परमं नयन्ति यत्र त्वां साक्षात् पश्यन्ति। ततो ब्रह्मरन्ध्रेण परं पदं गत्वा पुनरिह न पतन्ति कृतान्तमुखे।
Verse 19
स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया तरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृति: । अथ वितथास्वमूष्ववितथं तव धाम समं विरजधियोऽनुयन्त्यभिविपण्यव एकरसम् ॥ १९ ॥
स्वकृतविचित्रयोनिषु हेतुतया विशन्निव त्वं जीवेषु कर्म प्रवर्तयसि; तरतमभावानुसारं स्वकृतानुकृत्या अनलवत् चकासि। अतः विरजधियः, वितथासु मूर्तिषु तव अवितथं समं एकरसं धाम नित्यमेव अनुभवन्ति।
Verse 20
स्वकृतपुरेष्वमीष्वबहिरन्तरसंवरणं तव पुरुषं वदन्त्यखिलशक्तिधृतोंऽशकृतम् । इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासतेऽङ्घ्रिमभवं भुवि विश्वसिता: ॥ २० ॥
स्वकृतपुरेषु देहेषु वसन्नपि जीवः स्थूलसूक्ष्माभ्यां न आवृतः; यतोऽसौ तव अखिलशक्तिधृतः अंशकृत इति वेदाः वदन्ति। इति नृगतिं विविच्य कवयः विश्वसिता भवतः अङ्घ्रिम् उपासते, यत्र लोके निगमावपनं च मोक्षप्रसवश्च।
Verse 21
दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनो- श्चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणा: । न परिलषन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहा: ॥ २१ ॥
दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनॊश्चरितमहामृताब्धौ निमग्नाः केचिद् भाग्यवन्तः संसारपरिश्रमात् विश्रान्तिम् अलभन्त। ते, ईश्वर, अपवर्गमपि न परिलषन्ति; चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहाः।
Verse 22
त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियव- च्चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च । न बत रमन्त्यहो असदुपासनयात्महनो यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृत: ॥ २२ ॥
त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियव- च्चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च । न बत रमन्त्यहो असदुपासनयात्महनो यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृत: ॥ २२ ॥
Verse 23
निभृतमरुन्मनोऽक्षदृढयोगयुजो हृदि य- न्मुनय उपासते तदरयोऽपि ययु: स्मरणात् । स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो वयमपि ते समा: समदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधा: ॥ २३ ॥
निभृतमरुन्मनोऽक्षदृढयोगयुजो हृदि य- न्मुनय उपासते तदरयोऽपि ययु: स्मरणात् । स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो वयमपि ते समा: समदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधा: ॥ २३ ॥
Verse 24
क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसरं यत उदगादृषिर्यमनु देवगणा उभये । तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजव: किमपि न तत्र शास्त्रमवकृष्य शयीत यदा ॥ २४ ॥
क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसरं यत उदगादृषिर्यमनु देवगणा उभये । तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजव: किमपि न तत्र शास्त्रमवकृष्य शयीत यदा ॥ २४ ॥
Verse 25
जनिमसत: सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां विपणमृतं स्मरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितै: । त्रिगुणमय: पुमानिति भिदा यदबोधकृता त्वयि न तत: परत्र स भवेदवबोधरसे ॥ २५ ॥
जनिमसत: सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां विपणमृतं स्मरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितै: । त्रिगुणमय: पुमानिति भिदा यदबोधकृता त्वयि न तत: परत्र स भवेदवबोधरसे ॥ २५ ॥
Verse 26
सदिव मनस्त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात् सदभिमृशन्त्यशेषमिदमात्मतयात्मविद: । न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम् ॥ २६ ॥
सदिव मनस्त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात् सदभिमृशन्त्यशेषमिदमात्मतयात्मविद: । न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम् ॥ २६ ॥
Verse 27
तव परि ये चरन्त्यखिलसत्त्वनिकेततया त उत पदाक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निर्ऋतेः । परिवयसे पशूनिव गिरा विबुधानपि तां- स्त्वयि कृतसौहृदा: खलु पुनन्ति न ये विमुखा: ॥ २७ ॥
ये तव भक्ताः अखिलसत्त्वनिकेतत्वेन त्वां शरणं भजन्ति, ते मृत्युम् अविगणय्य निर्ऋतेः शिरसि पदं निधाय चरन्ति। परं वेदवाक्यैः त्वं विमुखान् विदुषोऽपि पशूनिव बध्नासि। त्वयि कृतसौहृदाः अनन्यमुखा एव स्वं परं च पुनन्ति, न तु त्वद्विरोधिनः।
Verse 28
त्वमकरण: स्वराडखिलकारकशक्तिधर- स्तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिषा: । वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिता: ॥ २८ ॥
त्वम् अकरणः सन् अपि स्वराट् अखिलकारकशक्तिधरः; तव बलिम् उद्वहन्ति समदन्ति च अजयाऽनिमिषाः। यथा अखिलक्षितिपतेः अधीनराजा बलिं दत्त्वा स्वविषयभोगं भुङ्क्ते, तथा विश्वसृजः ये त्वधिकृताः, ते त्वद्भयात् चकिताः स्वस्वकर्माणि विदधति।
Verse 29
स्थिरचरजातय: स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त तत: । न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवेद् वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधत: ॥ २९ ॥
अजयोत्थनिमित्तयुजा स्थिरचरजातयः स्युः; परस्य विमुक्त! यदि त्वम् उदीक्षया तया सह विहरसि तदा एव। परमस्य तव न कश्चिदपरो न परश्च; वियत इव गुणैः असङ्गस्य तव शून्यतुलां दधतः, न मित्रं न शत्रुः इव दृश्यते।
Verse 30
अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगता- स्तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रुव नेतरथा । अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत् सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया ॥ ३० ॥
यदि अपरिमिताः तनुभृतः सर्वगताः ध्रुवास्तर्हि ‘न शास्यते’ इति नियमः; ध्रुव! नेतरथा। यतः ते तव अंशाः स्थानविशिष्टाः, तनवश्च विकारिण्यः; अतः त्वं नियन्ता। यद् यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत्—कार्यं कारणात् पृथक् न भवति। सममनुजानतां तव अंशेषु समस्थितस्य परमेश्वरस्य ‘अहं जानामि’ इति मतं, भौतिकज्ञानदुष्टतया, मोह एव।
Verse 31
न घटत उद्भव: प्रकृतिपूरुषयोरजयो- रुभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलबुद्बुदवत् । त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणै: परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेषरसा: ॥ ३१ ॥
न प्रकृतिपूरुषयोः अजयोः उद्भवः; उभययुजा तु असुभृतः जलबुद्बुदवत् भवन्ति। त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणैः परमे लिल्युः—सरित इव अर्णवे, नानापुष्पमधुरसाः इव मधुनि—अशेषरसा एव।
Verse 32
नृषु तव मयया भ्रमममीष्ववगत्य भृशं त्वयि सुधियोऽभवे दधति भावमनुप्रभवम् । कथमनुवर्ततां भवभयं तव यद् भ्रुकुटि: सृजति मुहुस्त्रिनेमिरभवच्छरणेषु भयम् ॥ ३२ ॥
ये सुधियः तव मायाया नृषु भ्रमम् अवगत्य, त्वयि—भवमोक्षहेतौ—भृशं भावानुप्रभवं भक्तिं दधति। तव शरणागतान् कथं भवभयं स्पृशेत्? ये तु त्वाम् अश्रित्य तिष्ठन्ति, तान् तव भ्रुकुटिः—त्रिनेमिकालचक्ररूपा—मुहुः भयेन त्रासयति॥
Verse 33
विजितहृषीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिद: । व्यसनशतान्विता: समवहाय गुरोश्चरणं वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ ॥ ३३ ॥
विजितहृषीकवायुभिः अपि अतिलोलम् अदान्तमनस्तुरगं यन्तुं ये यतन्ते, ते उपायखिदः भवन्ति। गुरोः चरणं समवहाय, व्यसनशतान्विताः सन्ति—अज प्रभो—जलधौ अकृतकर्णधरा वणिज इव॥
Verse 34
स्वजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथै- स्त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मनि सर्वरसे । इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति को न्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे ॥ ३४ ॥
त्वयि सति नृणां स्वजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथैः किं प्रयोजनम्? य आत्मनि सर्वरसे नित्यं त्वां श्रयते, तस्मै त्वं आत्मानं प्रकाशयसि। ये तु सदजानन्तोऽपि मिथुनतो रतये चरतां, तेषां स्वविहते स्वनिरस्तभगेऽस्मिन् लोके किम् एव सुखयेत्?
Verse 35
भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्यृषयो विमदा- स्त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिदङ्घ्रिजला: । दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुषसारहरावसथान् ॥ ३५ ॥
भुवि विमदाः ऋषयः पुरुपुण्यतीर्थसदनानि, तथा भवत्पदाम्बुजलीलास्थानानि सेवमानाः वसन्ति। भवत्पदाम्बुजहृदः तेषाम् अङ्ଘ्रिजलं सकृत् अपि पापभिद् भवति। यः सकृन्मनस्त्वयि नित्यसुखे आत्मनि दधाति, स पुनः पुरुषसारहरान् गृहावसथान् न उपासते॥
Verse 36
सत इदमुत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभययुक् । व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्धपरम्परया भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान् ॥ ३६ ॥
सदुत्थितं जगत् सदिति चेत्—तर्कहतं; क्वचित् कारणकार्ययोः अभेदो मृषा, क्वचित् सतः कार्यं मृषा। इदं च नित्यं सत् न, सत्-मृषा-उभययुक् तद्। वस्तुतः व्यवहारार्थम् अन्धपरम्परया विकल्पः कल्पितः; तव वेदवाणी उरुवृत्तिभिः उक्थजडान् जनान् भ्रमयति॥
Verse 37
न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधना- दनुमितमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे । अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथै- र्वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधा: ॥ ३७ ॥
यतोऽयं जगदग्रे नासीत् प्रलये च न भविष्यति, तस्मादन्तरालेऽपि त्वयि नित्यैक-रसानन्दे मृषैव विभाति कल्पितप्रकाशः। द्रव्यजातिविकल्पैः रूपान्तरवत् उपमीयते; एतद् मनोविलासमात्रं सत्यमिति ये मन्यन्ते तेऽबुधाः॥
Verse 38
स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन् भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभग: । त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभग: ॥ ३८ ॥
स जीवोऽजया मायया त्वजामनुशयीत, गुणान् जुषन् तद्रूपतां भजते; ततः स्वगुणान् अपहाय मृत्युम् अनुवर्तते। त्वं तु अहिरिव जीर्णत्वचं जहासि, अष्टसिद्धिभिर् महिम्ना महीयसे, अपरिमेयैश्वर्यभाक्॥
Verse 39
यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणि: । असुतृपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगव- न्ननपगतान्तकादनधिरूढपदाद् भवत: ॥ ३९ ॥
यदि यतयो हृदि कामजटां न समुद्धरन्ति, तेऽशुद्धा एव सन्तो दुरधिगमं त्वां न अवगच्छन्ति; हृदि स्थितोऽपि त्वं तेषां विस्मृतकण्ठमणिरिव। असुतृपयोगिनामिहामुत्र च दुःखं—अनपगतान्तकाद् मृत्योः, अनधिरूढपदात् तव च—भवति॥
Verse 40
त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयो- र्गुणविगुणान्वयांस्तर्हि देहभृतां च गिर: । अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजै: ॥ ४० ॥
त्वदवगमी जनो भवदुत्थशुभाशुभयोः कर्मफलयोः गुणविगुणान्वयान् न वेत्ति; त्वमेव तयोः नियन्ता। देहभृतां गिरश्च न गणयति। प्रतिदिनं तु मन्वादिपरम्परया सगुणं गीतं तव यशः श्रवणेन कर्णौ पूरयन्, त्वमेव तस्यापवर्गगतिः॥
Verse 41
द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततयात्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणा: । ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच्छ्रुतय-स्त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधना: ॥ ४१ ॥
अनन्ततया ते द्युपतयोऽपि न ययुरन्तम्; त्वमपि स्वमहिम्नोऽन्तं न प्राप्नोषि। सावरणा बहवोऽण्डनिचया कालचक्रेण ख इव रजांसि त्वय्यन्तः परिभ्रमन्ति। श्रुतयश्च तत्त्वान्तरनिरसनपद्धत्या त्वयि फलन्ति, भवन्निधनाः सिद्धान्तं प्रकाशयन्ति॥
Verse 42
श्रीभगवानुवाच इत्येतद् ब्रह्मण: पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् । सनन्दनमथानर्चु: सिद्धा ज्ञात्वात्मनो गतिम् ॥ ४२ ॥
श्रीभगवानुवाच—एवं ब्रह्मणः पुत्राः आत्मपरमात्मविषयमिदं अनुशासनं श्रुत्वा स्वात्मनः परां गतिं ज्ञात्वा सिद्धाः सन्तः सन्तुष्टमनसः सनन्दनं सम्यगर्चुः ॥४२॥
Verse 43
इत्यशेषसमाम्नायपुराणोपनिषद्रस: । समुद्धृत: पूर्वजातैर्व्योमयानैर्महात्मभि: ॥ ४३ ॥
एवं व्योमयानैः पूर्वजातैर्महात्मभिः ऋषिभिः अशेषसमाम्नायपुराणोपनिषदां रसः गुह्यः सुधारूपः समुद्धृतः ॥४३॥
Verse 44
त्वं चैतद् ब्रह्मदायाद श्रद्धयात्मानुशासनम् । धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम् ॥ ४४ ॥
त्वं च ब्रह्मदायाद मम प्रिय, एतदात्मविज्ञानविषयमिदं श्रद्धया धारयन्, यथेच्छं चरन्, नृणां सर्वकामानां भर्जनं कुरु ॥४४॥
Verse 45
श्रीशुक उवाच एवं स ऋषिणादिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् । पूर्ण: श्रुतधरो राजन्नाह वीरव्रतो मुनि: ॥ ४५ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं नारायणऋषिणा आदिष्टं श्रद्धया गृहीत्वा आत्मवान् वीरव्रतो मुनिः नारदः पूर्णः श्रुतधरः, राजन्, श्रुतं मनसि निधाय प्रभोः प्रत्युवाच ॥४५॥
Verse 46
श्रीनारद उवाच नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये । यो धत्ते सर्वभूतानामभवायोशती: कला: ॥ ४६ ॥
श्रीनारद उवाच—नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये । यः सर्वभूतानामभवायोशतीः कलाः स्वीयाः धत्ते ॥४६॥
Verse 47
इत्याद्यमृषिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मन: । ततोऽगादाश्रमं साक्षात् पितुर्द्वैपायनस्य मे ॥ ४७ ॥
इति उक्त्वा नारदः श्रीनारायणर्षिं मुनिवरं तच्छिष्यांश्च महात्मनः प्रणम्य, ततः स्वपितुः द्वैपायनव्यासस्य मे साक्षादाश्रमं प्रत्यगात्।
Verse 48
सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रह: । तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ४८ ॥
भगवता व्यासेन सभाजितो नारदः कृतासनपरिग्रहः; ततः स नारायणमुखात् श्रुतं तद् व्यासाय सम्यग् अवर्णयत्।
Verse 49
इत्येतद् वर्णितं राजन् यन्न: प्रश्न: कृतस्त्वया । यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणेऽपि मनश्चरेत् ॥ ४९ ॥
इत्येतत् ते मया राजन् तव प्रश्नस्य उत्तरं वर्णितम्—यथा ब्रह्मणि ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणेऽपि मनः सञ्चरेत्।
Verse 50
योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो य: सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुर: शास्ति ता: । यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्त: कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम् ॥ ५० ॥
योऽस्य जगतः आदिमध्यनिधनेषु नित्यं द्रष्टा, योऽव्यक्तस्य जीवस्य च ईश्वरः; सृष्ट्वेदं जगदनुप्रविश्य जीवेन सह देहान् निर्माय नियन्ता भवति। यं शरणं गत्वा माया-आलिङ्गनात् मुच्यते, स्वप्निनः कुलायं यथा। तं कैवल्यनिरस्तयोनिं निर्भयं हरिम् अजस्रं ध्यायेत्।
Frequently Asked Questions
Bhāgavatam 10.87 explains that the Vedas do not ‘capture’ the Absolute as an object within material categories; rather, they indicate Him through negation of limiting concepts (neti-neti), through revealing His role as the unchanging substratum of all causes and effects, and—most decisively—through devotional glorification that invokes His self-revelation. Thus śabda works not by material definition but by purifying the hearer and directing surrender to the Lord, who is known by His own mercy.
The personified Vedas (śrutis) represent revealed sound as conscious praise and conclusion (siddhānta). In the Janaloka narration, after cosmic nirodha the Lord remains with all potencies dormant; when creation is to begin again, the śrutis ‘awaken’ Him by stuti, illustrating that Vedic sound ultimately functions as glorification and invocation of the Supreme will—showing the Lord is independent, and creation proceeds when He glances upon māyā.
The śrutis state that the mind is extremely difficult to control; without guru-śaraṇāgati, practitioners face obstacles and drift into ego-driven austerity or siddhi-seeking. The chapter’s analogy of merchants without a helmsman teaches that even advanced techniques (prāṇāyāma, sense restraint) become perilous without guidance, humility, and devotion—whereas surrendered bhakti grants the Lord’s direct revelation as Paramātmā and ānanda.