Adhyaya 83
Draupadī Meets Kṛṣṇa’s Queens — Narratives of the Lord’s Marriages and the Queens’ Bhakti
व्रजगोपीनां प्रति श्रीकृष्णस्य स्नेहव्यवहारानन्तरं कथा कुरुपाण्डवमण्डले प्रवर्तते। स युधिष्ठिरं बान्धवांश्च मिलित्वा तैः संसारदुःखनिवारकः योगमायया वेदपालकश्चेति स्तूयते। अथान्धककौरवकुलस्त्रियः समागत्य द्रौपदी अच्युतस्य मानुषरूपेण स्वविवाहकथां कथयितुं मुख्यपत्नीर्याचते। रुक्मिणी शिशुपालपक्षात् हरणं स्मरति; सत्यभामा-जाम्बवती स्यमन्तकप्रसङ्गं जाम्बवान्समर्पणं च वदतः; कालिन्दी तपःफलरूपं विवाहं वर्णयति; मित्रविन्दा सत्याच स्वयंबरसदृशान् परीक्षान् (सप्तवृषभान् सहितान्) कथयतः; भद्रा कुलदत्तविवाहं निवेदयति; लक्ष्मणा मत्स्यलक्ष्यस्वयंबरं द्वारकागमनकाले कृष्णस्य शौर्यरक्षणं च विस्तरेण वर्णयति। रोहिणी भौमासुरकारागारात् मुक्तानां बहूनां रक्षितपत्नीनां वचनं प्राह—राज्यं न सिद्धयः, केवलं कृष्णपादपङ्कजरेणुः इति; एवं भक्तिरसपर्यवसानं भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तथानुगृह्य भगवान् गोपीनां स गुरुर्गति: । युधिष्ठिरमथापृच्छत् सर्वांश्च सुहृदोऽव्ययम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवान् गोपीनां गुरुर्गतिश्च ताः अनुगृह्य, अथ युधिष्ठिरं सर्वांश्च सुहृदः अव्ययं परिपप्रच्छ कुशलम्।
Verse 2
त एवं लोकनाथेन परिपृष्टा: सुसत्कृता: । प्रत्यूचुर्हृष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहस: ॥ २ ॥
ते एवं लोकनाथेन परिपृष्टाः सुसत्कृताः, तत्पादेक्षाहतांहसः हृष्टमनसः प्रत्यूचुः।
Verse 3
कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनि:सृतं क्वचित् । पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहंभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम् ॥ ३ ॥
प्रभो! त्वच्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनिःसृतं क्वचित्, ये कर्णपुटैरलं पिबन्ति, तेषां कुतोऽशिवम्? तत् देहभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम्।
Verse 4
हि त्वात्मधामविधुतात्मकृतत्र्यवस्था- मानन्दसम्प्लवमखण्डमकुण्ठबोधम् । कालोपसृष्टनिगमावन आत्तयोग- मायाकृतिं परमहंसगतिं नता: स्म ॥ ४ ॥
हि त्वात्मधामविभया निहतत्र्यवस्था-मानन्दसम्प्लवमखण्डमकुण्ठबोधम् । कालोपसृष्टनिगमावन आत्तयोगमायाकृतिं परमहंसगतिं नता: स्म ॥
Verse 5
श्रीऋषिरुवाच इत्युत्तम:श्लोकशिखामणिं जने- ष्वभिष्टुवत्स्वन्धककौरवस्त्रिय: । समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणं- स्त्रिलोकगीता: शृणु वर्णयामि ते ॥ ५ ॥
श्रीऋषिरुवाच—इत्युत्तमःश्लोकशिखामणिं जनेष्वभिष्टुवत्स्वन्धककौरवस्त्रियः । समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणंस्त्रिलोकगीता: शृणु वर्णयामि ते ॥
Verse 6
श्रीद्रौपद्युवाच हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥ ६ ॥ हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूते वो भगवान् स्वयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥ ७ ॥
श्रीद्रौपद्युवाच—हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥ हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूत ये वो भगवान् स्वयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥
Verse 7
श्रीद्रौपद्युवाच हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥ ६ ॥ हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूते वो भगवान् स्वयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥ ७ ॥
श्रीद्रौपद्युवाच—हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥ हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूत ये वो भगवान् स्वयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥
Verse 8
श्रीरुक्मिण्युवाच चैद्याय मार्पयितुमुद्यतकार्मुकेषु राजस्वजेयभटशेखरिताङ्घ्रिरेणु: । निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथात् तच्छ्रीनिकेतचरणोऽस्तु ममार्चनाय ॥ ८ ॥
श्रीरुक्मिण्युवाच—चैद्याय मार्पयितुमुद्यतकार्मुकेषु राजस्वजेयभटशेखरिताङ्घ्रिरेणुः । निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथात् तच्छ्रीनिकेतचरणोऽस्तु ममार्चनाय ॥
Verse 9
श्रीसत्यभामोवाच यो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेन लिप्ताभिशापमपमार्ष्टुमुपाजहार । जित्वर्क्षराजमथ रत्नमदात् स तेन भीत: पितादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम् ॥ ९ ॥
श्रीसत्यभामोवाच—भ्रातृवधदुःखतप्तहृदयः पिताऽपि मे भगवन्तं श्रीकृष्णं तद्वधकर्ता इति दोषेणालिप्याभिशापमिव आरोपयामास। तस्य कीर्तिमलापनोदनाय प्रभुः ऋक्षराजं जित्वा स्यमन्तकं मणिं प्रत्याहरत्, ततः पित्रे मणिं प्रत्यदात्। स्वापराधभयात् स पिताऽन्यस्मै दत्तामपि मां प्रभवे समर्पयामास॥
Verse 10
श्रीजाम्बवत्युवाच प्राज्ञाय देहकृदमुं निजनाथदैवं सीतापतिं त्रिनवहान्यमुनाभ्ययुध्यत् । ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदर्हणं मां पादौ प्रगृह्य मणिनाहममुष्य दासी ॥ १० ॥
श्रीजाम्बवत्युवाच—निजनाथदैवं श्रीकृष्णं सीतापतिं रामावतारं न प्राज्ञाय मम पिता देहकृदयं जाम्बवान् त्रिनवहानि तेन सह युयुधे। पश्चात् परीक्षितो ज्ञात्वा स चेतसि प्रसन्नः सन् पादौ प्रगृह्य मामपि श्यमन्तकं मणिं चोपाहरदर्हणरूपेण। अहं तु तस्य प्रभोर्दासीमात्रा॥
Verse 11
श्रीकालिन्द्युवाच तपश्चरन्तीमाज्ञाय स्वपादस्पर्शनाशया । सख्योपेत्याग्रहीत् पाणिं योऽहं तद्गृहमार्जनी ॥ ११ ॥
श्रीकालिन्द्युवाच—अहं घोरं तपश्चरन्तीं स्वपादपद्मस्पर्शनाशया प्रभुराज्ञाय सख्योपेत्य मामुपागमत्। स मम पाणिं जग्राह विवाहाय; इदानीं तस्य राजभवनेऽहं गृहमार्जनीव सेवां करोमि॥
Verse 12
श्रीमित्रविन्दोवाच यो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपान् निन्ये श्वयूथगमिवात्मबलिं द्विपारि: । भ्रातृंश्च मेऽपकुरुत: स्वपुरं श्रियौक- स्तस्यास्तु मेऽनुभवमङ्घ्रयवनेजनत्वम् ॥ १२ ॥
श्रीमित्रविन्दोवाच—स्वयंवरे भूपान् विजित्य, ये मे भ्रातरः तं परिभूयापकुर्वन्ति, तानपि स जित्वा मां श्वयूथगमध्ये मृगमिव सिंहः स्वबलिना निन्ये। स श्रीनिवासः स्वपुरं मां नीतवान्; तस्याङ्घ्र्यवनेजनसेवा मे भूयाद् जन्मजन्मनि॥
Verse 13
श्रीसत्योवाच सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् पित्रा कृतान् क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय । तान् वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य क्रीडन् बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान् ॥ १३ ॥ य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् । पथि निर्जित्य राजन्यान् निन्ये तद्दास्यमस्तु मे ॥ १४ ॥
श्रीसत्योवाच—पित्रा मम क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् कृताः। तान् वीरदुर्मदहनः श्रीकृष्णस्तरसा निगृह्य क्रीडन् बबन्ध यथा शिशवोऽजतोकान्। एवं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिण्या सह पथि राजन्यान् निर्जित्य निन्ये। तस्य प्रभोर्मम दास्यं सदा भूयात्॥
Verse 14
श्रीसत्योवाच सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् पित्रा कृतान् क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय । तान् वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य क्रीडन् बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान् ॥ १३ ॥ य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् । पथि निर्जित्य राजन्यान् निन्ये तद्दास्यमस्तु मे ॥ १४ ॥
श्रीसत्योवाच—मम पिता वरार्थिनां राज्ञां पराक्रमपरीक्षणाय सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् अकरोत्। तान् वीरदुर्मदहनः श्रीकृष्णस्तरसा निगृह्य बालकाः शिशवो यथाऽजतोकान् क्रीडन् बबन्ध। एवं स मां वीर्यशुल्कां जग्राह, मार्गे च राजन्यान् निर्जित्य दासीभिश्चतुरङ्गिण्या सह निन्ये; तस्य दास्यं मेऽस्तु।
Verse 15
श्रीभद्रोवाच पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् । कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनै: ॥ १५ ॥ अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि । कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मन: ॥ १६ ॥
श्रीभद्रोवाच—मम पिता स्वयमेव मातुलेयाय श्रीकृष्णायाहूय, कृष्णे तच्चित्तां मां तस्मै दत्तवान्, अक्षौहिण्या सखीजनैश्च सह। मम परमं श्रेय एतत्—कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया मे जन्मनि जन्मनि तस्य श्रीकृष्णस्य पादयोः संस्पर्शो भवेत्।
Verse 16
श्रीभद्रोवाच पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् । कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनै: ॥ १५ ॥ अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि । कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मन: ॥ १६ ॥
श्रीभद्रोवाच—मम पिता स्वयमेव मातुलेयाय श्रीकृष्णायाहूय, कृष्णे तच्चित्तां मां तस्मै दत्तवान्, अक्षौहिण्या सखीजनैश्च सह। मम परमं श्रेय एतत्—कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया मे जन्मनि जन्मनि तस्य श्रीकृष्णस्य पादयोः संस्पर्शो भवेत्।
Verse 17
श्रीलक्ष्मणोवाच ममापि राज्ञ्यच्युतजन्मकर्म श्रुत्वा मुहुर्नारदगीतमास ह । चित्तं मुकुन्दे किल पद्महस्तया वृत: सुसम्मृश्य विहाय लोकपान् ॥ १७ ॥
श्रीलक्ष्मणोवाच—राज्ञि, अहं मुहुर्नारदगीतमच्युतजन्मकर्म श्रुत्वा मुकुन्दे मम चित्तं लग्नम्। पद्महस्तापि सुसम्मृश्य लोकपान् विहाय तम् एव वृतवती।
Verse 18
ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृवत्सल: । बृहत्सेन इति ख्यातस्तत्रोपायमचीकरत् ॥ १८ ॥
साध्वि, मम मतं ज्ञात्वा दुहितृवत्सलः पिता बृहत्सेन इति ख्यातः तत्रोपायमचीकरत्।
Verse 19
यथा स्वयंवरे राज्ञि मत्स्य: पार्थेप्सया कृत: । अयं तु बहिराच्छन्नो दृश्यते स जले परम् ॥ १९ ॥
यथा राज्ञि तव स्वयंवरे पार्थलाभाय मत्स्यः लक्ष्यत्वेन कृतः, तथैव ममापि स्वयंवरे मत्स्य एव लक्ष्य आसीत्। मम तु स सर्वतोऽच्छन्नः, अधः कुम्भजले तस्य प्रतिबिम्बमात्रं दृश्यते स्म॥
Verse 20
श्रुत्वैतत् सर्वतो भूपा आययुर्मत्पितु: पुरम् । सर्वास्त्रशस्त्रतत्त्वज्ञा: सोपाध्याया: सहस्रश: ॥ २० ॥
एतच्छ्रुत्वा सर्वतो भूपाः सहस्रशो मत्पितुः पुरम् आययुः। सर्वास्त्रशस्त्रतत्त्वज्ञाः सोपाध्यायाः समागताः॥
Verse 21
पित्रा सम्पूजिता: सर्वे यथावीर्यं यथावय: । आददु: सशरं चापं वेद्धुं पर्षदि मद्धिय: ॥ २१ ॥
पित्रा सर्वे यथावीर्यं यथावयः सम्यक् सम्पूजिताः। ततः मद्धियः सशरं चापम् आददुः, पर्षदि लक्ष्यं वेद्धुं क्रमशः प्रयतन्त स्म॥
Verse 22
आदाय व्यसृजन् केचित् सज्यं कर्तुमनीश्वरा: । आकोष्ठं ज्यां समुत्कृष्य पेतुरेकेऽमुना हता: ॥ २२ ॥
केचित् चापम् आदाय सज्यं कर्तुमनीश्वराः, व्यसृजन्। केचित् आकोष्ठं ज्यां समुत्कृष्य, अमुना हताः पेतुः॥
Verse 23
सज्यं कृत्वापरे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपा: । भीमो दुर्योधन: कर्णो नाविदंस्तदवस्थितिम् ॥ २३ ॥
अपरे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपाः, भीमो दुर्योधनः कर्णश्च, सज्यं कृत्वापि तदवस्थितिं न विदुः—लक्ष्यं नालभन्त॥
Verse 24
मत्स्याभासं जले वीक्ष्य ज्ञात्वा च तदवस्थितिम् । पार्थो यत्तोऽसृजद् बाणं नाच्छिनत् पस्पृशे परम् ॥ २४ ॥
अर्जुनो जले मत्स्यस्य प्रतिबिम्बं निरीक्ष्य तस्य स्थितिं निश्चित्य सावधानं बाणं मुमोच; स तु लक्ष्यं न विव्याध, केवलं स्पृष्ट्वा परं गतः।
Verse 25
राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु । भगवान् धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ लीलया ॥ २५ ॥ तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जले । छित्त्वेषुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते ॥ २६ ॥
राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु, भगवान् धनुरादाय लीलया सज्यं कृत्वा तस्मिन् विशिखं सन्धाय; अभिजिति सूर्ये स्थिते जले मत्स्यं सकृद्वीक्ष्यैवेषुणा छित्त्वा भूमौ पातयामास।
Verse 26
राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु । भगवान् धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ लीलया ॥ २५ ॥ तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जले । छित्त्वेषुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते ॥ २६ ॥
राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु, भगवान् धनुरादाय लीलया सज्यं कृत्वा तस्मिन् विशिखं सन्धाय; अभिजिति सूर्ये स्थिते जले मत्स्यं सकृद्वीक्ष्यैवेषुणा छित्त्वा भूमौ पातयामास।
Verse 27
दिवि दुन्दुभयो नेदुर्जयशब्दयुता भुवि । देवाश्च कुसुमासारान् मुमुचुर्हर्षविह्वला: ॥ २७ ॥
दिवि दुन्दुभयो निनेदुः, भुवि च ‘जय जय’ इति शब्दाः समुत्थिताः; देवाश्च हर्षविह्वलाः कुसुमवर्षं मुमुचुः।
Verse 28
तद् रङ्गमाविशमहं कलनूपुराभ्यां पद्भ्यां प्रगृह्य कनकोज्ज्वलरत्नमालाम् । नूत्ने निवीय परिधाय च कौशिकाग्र्ये सव्रीडहासवदना कवरीधृतस्रक् ॥ २८ ॥
तदा अहं रङ्गं प्रविशम्; पादयोः कलनूपुरयोर्मृदु-निनादः। कनकोज्ज्वलरत्नमालां प्रगृह्य, नूत्नं कौशिकं निवीय परिधाय च; सव्रीडहासवदना, कवरीधृतस्रक् अभवम्।
Verse 29
उन्नीय वक्त्रमुरुकुन्तलकुण्डलत्विड् गण्डस्थलं शिशिरहासकटाक्षमोक्षै: । राज्ञो निरीक्ष्य परित: शनकैर्मुरारे- रंसेऽनुरक्तहृदया निदधे स्वमालाम् ॥ २९ ॥
उन्नीय स्ववक्त्रम् उरुकुन्तलकुण्डलत्विड्गण्डस्थलशोभितम्। शिशिरहासकटाक्षैः परितो निरीक्ष्य, शनकैर्मुरारेः अंसे स्वमालां हृदयानुरक्ता न्यधाम्॥
Verse 30
तावन्मृदङ्गपटहा: शङ्खभेर्यानकादय: । निनेदुर्नटनर्तक्यो ननृतुर्गायका जगु: ॥ ३० ॥
तदा मृदङ्गपटहशङ्खभेर्यानकादयः। उच्चैर्निनेदुः, नटनर्तक्यः ननृतुः, गायकाश्च जगुः॥
Verse 31
एवं वृते भगवति मयेशे नृपयूथपा: । न सेहिरे याज्ञसेनि स्पर्धन्तो हृच्छयातुरा: ॥ ३१ ॥
एवं मयेशे भगवति वृते, नृपयूथपाः। याज्ञसेनि न सेहिरे, स्पर्धन्तो हृच्छयातुराः॥
Verse 32
मां तावद् रथमारोप्य हयरत्नचतुष्टयम् । शार्ङ्गमुद्यम्य सन्नद्धस्तस्थावाजौ चतुर्भुज: ॥ ३२ ॥
ततः प्रभुः मां रथमारोप्य, हयरत्नचतुष्टययुक्तम्। कवचं धृत्वा शार्ङ्गमुद्यम्य सन्नद्धः, रणभूमौ चतुर्भुजत्वं प्रादर्शयत्॥
Verse 33
दारुकश्चोदयामास काञ्चनोपस्करं रथम् । मिषतां भूभुजां राज्ञि मृगाणां मृगराडिव ॥ ३३ ॥
दारुकः काञ्चनोपस्करं रथं चोदयामास। राज्ञि, मिषतां भूभुजां मध्ये, मृगाणां मृगराडिव॥
Verse 34
तेऽन्वसज्जन्त राजन्या निषेद्धुं पथि केचन । संयत्ता उद्धृतेष्वासा ग्रामसिंहा यथा हरिम् ॥ ३४ ॥
ते राजन्याः केचन पथि निषेद्धुं धनुरुद्यताः स्थिताः; ग्रामसिंहान् यथा हरिं श्वानाः, तथा ते भगवन्तमन्वसज्जन्त॥
Verse 35
ते शार्ङ्गच्युतबाणौघै: कृत्तबाह्वङ्घ्रिकन्धरा: । निपेतु: प्रधने केचिदेके सन्त्यज्य दुद्रुवु: ॥ ३५ ॥
ते शार्ङ्गच्युतबाणौघैः प्लाविताः; केचिद् बाह्वङ्घ्रिकन्धरच्छिन्नाः प्रधने निपेतुः, अन्ये तु युद्धं सन्त्यज्य दुद्रुवुः॥
Verse 36
तत: पुरीं यदुपतिरत्यलङ्कृतां रविच्छदध्वजपटचित्रतोरणाम् । कुशस्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतां समाविशत्तरणिरिव स्वकेतनम् ॥ ३६ ॥
ततः यदुपतिरत्यलङ्कृतां रविच्छदध्वजपटचित्रतोरणां कुशस्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतां समाविशत्, स्वकेतनं तरणिरिव॥
Verse 37
पिता मे पूजयामास सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् । महार्हवासोऽलङ्कारै: शय्यासनपरिच्छदै: ॥ ३७ ॥
पिता मे सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् पूजयामास; महार्हवासोऽलङ्कारैः शय्यासनपरिच्छदैश्च तान् समर्चयत्॥
Verse 38
दासीभि: सर्वसम्पद्भिर्भटेभरथवाजिभि: । आयुधानि महार्हाणि ददौ पूर्णस्य भक्तित: ॥ ३८ ॥
दासीभिः सर्वसम्पद्भिर्भटेभरथवाजिभिः सह महार्हाण्यायुधानि च पूर्णस्य भगवतः भक्तितः ददौ॥
Verse 39
आत्मारामस्य तस्येमा वयं वै गृहदासिका: । सर्वसङ्गनिवृत्त्याद्धा तपसा च बभूविम ॥ ३९ ॥
सर्वसङ्गपरित्यागेन तपसा च सम्यगाचरितेन वयं महिष्यः आत्मारामस्य परमेश्वरस्य साक्षाद् गृहदासिकाः अभवाम।
Verse 40
महिष्य ऊचु: भौमं निहत्य सगणं युधि तेन रुद्धा ज्ञात्वाथ न: क्षितिजये जितराजकन्या: । निर्मुच्य संसृतिविमोक्षमनुस्मरन्ती: पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्तकाम: ॥ ४० ॥
महिष्य ऊचुः—भौमं सगणं युधि निहत्य तेन रुद्धाः स्म इति ज्ञात्वा, क्षितिजये जितराजकन्याः अस्मान् विमुच्य; संसृतिविमोक्षहेतुम् तस्य पादाम्बुजं निरन्तरं अनुस्मरन्तीः, आप्तकामोऽपि स नः परिणिनाय।
Verse 41
न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत । वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरे: पदम् ॥ ४१ ॥ कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरज: श्रिय: । कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृत: ॥ ४२ ॥
हे साध्वि, न वयं साम्राज्यं स्वाराज्यं भोगसमृद्धिं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च, न च आनन्त्यं वा हरेः पदं कामयामहे; किंतु गदाभृतः श्रीकृष्णस्य श्रीमत्पादरजः, यत् श्रियाः कुचकुङ्कुमगन्धेन समृद्धं, तदेव मूर्ध्ना वोढुं वाञ्छामः।
Verse 42
न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत । वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरे: पदम् ॥ ४१ ॥ कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरज: श्रिय: । कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृत: ॥ ४२ ॥
हे साध्वि, न वयं साम्राज्यं स्वाराज्यं भोगसमृद्धिं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च, न च आनन्त्यं वा हरेः पदं कामयामहे; किंतु गदाभृतः श्रीकृष्णस्य श्रीमत्पादरजः, यत् श्रियाः कुचकुङ्कुमगन्धेन समृद्धं, तदेव मूर्ध्ना वोढुं वाञ्छामः।
Verse 43
व्रजस्त्रियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस्तृणवीरुध: । गावश्चारयतो गोपा: पदस्पर्शं महात्मन: ॥ ४३ ॥
व्रजस्त्रियः गोपाः पुलिन्द्यश्च तृणवीरुधो गावश्च यथा महात्मनः पादस्पर्शं वाञ्छन्ति, तथा वयमपि तस्य पादरजः-स्पर्शमेव कामयामहे।
Frequently Asked Questions
Her question frames Kṛṣṇa’s royal household līlā as a vehicle for siddhānta: the Lord’s “worldly” marriages, performed through Yoga-māyā, reveal how bhakti transforms social institutions (svayaṁvara, alliances, warfare, rescue) into occasions for surrender. The queens’ testimonies also establish that their ultimate identity is not political status but dāsī-bhāva—aspiring to serve the Lord’s lotus feet.
The chapter explicitly states that Kṛṣṇa assumes a human form by His Yoga-māyā to protect the Vedas and benefit the world, while the queens’ narratives show superhuman mastery (defeating kings, subduing bulls, enduring prolonged combat) alongside intimate domestic devotion. The effect is theological: His nara-līlā is not limitation but a deliberate revelation of the Supreme Person in approachable relational forms.
Rukmiṇī emphasizes divine rescue and exclusive refuge at His feet; Satyabhāmā and Jāmbavatī emphasize the Syamantaka episode and repentance/surrender; Kālindī emphasizes austerity rewarded; Mitravindā and Satyā emphasize svayaṁvara trials and Kṛṣṇa’s protection; Bhadrā emphasizes familial offering aligned with her heart’s dedication; Lakṣmaṇā emphasizes the fish-target contest and Kṛṣṇa’s martial safeguarding; Rohiṇī speaks for the rescued queens, emphasizing liberation through remembrance of His feet.
It expresses the Bhāgavata’s hierarchy of aims: bhakti is independent and superior to bhukti (enjoyment) and mukti (liberation). Their prayer to bear the dust of Kṛṣṇa’s feet—fragrant with kuṅkuma from Śrī—signals prema-centered devotion, where the highest attainment is relational service (sevā) rather than cosmic status or impersonal release.