Adhyaya 82
The Solar Eclipse at Samanta-pañcaka and the Great Reunion of Yādavas, Pāṇḍavas, and Vraja
द्वारकायां निवसतोः श्रीकृष्णबलरामयोः काले समन्तपञ्चके सूर्यग्रहणमहोत्सवः समभवत्, यत्र परशुरामकृतयज्ञकुण्डतीर्थं प्रसिद्धम्। वृष्णयः राजवैभवेन गत्वा स्नानं, उपवासं, ब्राह्मणेभ्यो दानं च कृत्वा पुण्यलाभमात्रं न, अपि तु कृष्णभक्तिमेव प्रार्थयन्ति। तत्र मित्रविरोधिराजसमूहं ददृशुः, विशेषतः विरहपीडितं नन्दयशोदादिव्रजजनं च; आलिङ्गनाश्रुपूर्णसंवादाः प्रवृत्ताः। कुन्त्या स्पष्टोऽनुशयो जातः, वसुदेवोऽपि सर्वे भगवदधीनाः साधनमात्रा इति प्रत्यवदत्। राजानः कृष्णस्य दिव्यरूपं यदूनां सौभाग्यं च विस्मयेन पश्यन्ति। नन्दवृष्णिसङ्गमः, देवकीरोहिण्योः यशोदापालनमहिम्नः सम्मानश्च भवति। अन्ते कृष्णो गोपीभिः रहसि मिलित्वा दैवविधानजन्यविरहं भक्तिफलं च व्याचष्टे, स्वस्य अन्तर्यामित्वं परत्वं च उपदिश्य परवर्तिसंवादानां भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथैकदा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयो: । सूर्योपराग: सुमहानासीत् कल्पक्षये यथा ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—अथैकदा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयोः। सूर्योपरागः सुमहान् अभवत्, कल्पक्षये यथेव॥
Verse 2
तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्तादेव सर्वत: । समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययु: श्रेयोविधित्सया ॥ २ ॥
तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्तादेव सर्वत: । समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययु: श्रेयोविधित्सया ॥
Verse 3
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥
Verse 4
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥
Verse 5
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥
Verse 6
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥
Verse 7
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवै: । गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभि: ॥ ७ ॥ व्यरोचन्त महातेजा: पथि काञ्चनमालिन: । दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहा: कलत्रै: खेचरा इव ॥ ८ ॥
महातेजसो यादवाः पथि महता वैभवेन व्यरोचन्त। देवविमानसदृशै रथैः, तरलप्लवगामिभिः अश्वैः, मेघसदृशैः नदद्भिः गजैः, तथा विद्याधरद्युतिभिः पदातिभिश्च सह; काञ्चनमालिनो दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहाः स्वकलत्रैः सह खेचराः इवाभवन्।
Verse 8
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवै: । गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभि: ॥ ७ ॥ व्यरोचन्त महातेजा: पथि काञ्चनमालिन: । दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहा: कलत्रै: खेचरा इव ॥ ८ ॥
महातेजसो यादवाः पथि महता वैभवेन व्यरोचन्त। देवविमानसदृशै रथैः, तरलप्लवगामिभिः अश्वैः, मेघसदृशैः नदद्भिः गजैः, तथा विद्याधरद्युतिभिः पदातिभिश्च सह; काञ्चनमालिनो दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहाः स्वकलत्रैः सह खेचराः इवाभवन्।
Verse 9
तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिता: । ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूर्वास:स्रग्रुक्ममालिनी: ॥ ९ ॥
तत्र समन्तपञ्चके महाभागा यादवाः स्नात्वा सुसमाहिताः उपोष्य च। ततः ब्राह्मणेभ्यो वासःस्रग्-रुक्ममालिनीः धेनूः प्रददुः।
Verse 10
रामह्रदेषु विधिवत् पुनराप्लुत्य वृष्णय: । ददु: स्वन्नं द्विजाग्र्येभ्य: कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति ॥ १० ॥
वृष्णयः शास्त्रविधिना रामह्रदेषु पुनराप्लुत्य। द्विजाग्र्येभ्यः स्वाद्वन्नं ददुः, तथा प्रार्थयन्— “कृष्णे नः भक्तिरस्तु” इति।
Verse 11
स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णय: कृष्णदेवता: । भुक्त्वोपविविशु: कामं स्निग्धच्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु ॥ ११ ॥
तदनु कृष्णदेवताः वृष्णयः स्वयं तदनुज्ञाताः। भुक्त्वा च कामम् उपविविशुः, स्निग्धच्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु तरुषु।
Verse 12
तत्रागतांस्ते ददृशु: सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १२ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १३ ॥
तत्रागतांस्ते ददृशुः सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान्—मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान्, काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान्; अन्यांश्च शतशो नृपान् आत्मपक्षीयान् परांश्च, नन्दादीन् सुहृदो गोपान् गोपीश्च चिरोत्कण्ठिताः।
Verse 13
तत्रागतांस्ते ददृशु: सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १२ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १३ ॥
अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप; नन्दादीन् सुहृदो गोपान् गोपीश्च चिरोत्कण्ठिताः ददृशुः।
Verse 14
अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रिय: । आश्लिष्य गाढं नयनै: स्रवज्जला हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम् ॥ १४ ॥
अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रियः। आश्लिष्य गाढं नयनैः स्रवज्जला हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम्॥
Verse 15
स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद- स्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे । स्तनै: स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषितान् निहत्य दोर्भि: प्रणयाश्रुलोचना: ॥ १५ ॥
स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृदस्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे। स्तनैः स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषितान् निहत्य दोर्भिः प्रणयाश्रुलोचनाः॥
Verse 16
ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिता: । स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रु: कृष्णकथा मिथ: ॥ १६ ॥
ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिताः। स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रुः कृष्णकथा मिथः॥
Verse 17
पृथा भ्रातॄन् स्वसृर्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि । भ्रातॄपत्नीर्मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुच: ॥ १७ ॥
पृथा भ्रातॄन् स्वसॄश्च तेषां पुत्रान् पितरौ च, भ्रातृपत्नीर्मुकुन्दं च दृष्ट्वा, तैः सह सङ्कथया शुचः जहौ।
Verse 18
कुन्त्युवाच आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिषम् । यद् वा आपत्सु मद्वार्तां नानुस्मरथ सत्तमा: ॥ १८ ॥
कुन्त्युवाच—आर्य भ्रातरः, अहं मन्ये आत्मानम् अकृताशिषम्; यद्वा आपत्सु मम वार्तां नानुस्मरथ, सत्तमाः।
Verse 19
सुहृदो ज्ञातय: पुत्रा भ्रातर: पितरावपि । नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम् ॥ १९ ॥
सुहृदः ज्ञातयः पुत्राः भ्रातरः पितरौऽपि—यस्य दैवम् अदक्षिणम्, तस्य स्वजनं नानुस्मरन्ति।
Verse 20
श्रीवसुदेव उवाच अम्ब मास्मानसूयेथा दैवक्रीडनकान् नरान् । ईशस्य हि वशे लोक: कुरुते कार्यतेऽथ वा ॥ २० ॥
श्रीवसुदेव उवाच—अम्ब, अस्मान् मा अनसूयेथाः; वयं दैवक्रीडनकाः नराः। ईशस्य वशे हि लोकः; कुरुते कार्यतेऽथ वा।
Verse 21
कंसप्रतापिता: सर्वे वयं याता दिशं दिशम् । एतर्ह्येव पुन: स्थानं दैवेनासादिता: स्वस: ॥ २१ ॥
कंसप्रतापिताः सर्वे वयं दिशं दिशं याताḥ; एतर्ह्येव पुनः स्थानं दैवेन आसादिताः, स्वसः।
Verse 22
श्रीशुक उवाच वसुदेवोग्रसेनाद्यैर्यदुभिस्तेऽर्चिता नृपा: । आसन्नच्युतसन्दर्शपरमानन्दनिर्वृता: ॥ २२ ॥
श्रीशुक उवाच—वसुदेव उग्रसेनादयश्च यदवो नृपान् सम्यगर्चयामासुः। ते च्युतस्य दर्शनमात्रेण परमानन्देन निर्वृताः अभवन्॥२२॥
Verse 23
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
भीष्मद्रोणधृतराष्ट्रगान्धारीससुता: पाण्डवाः सदारा: कुन्ती सञ्जयो विदुरः कृपश्च। कुन्तीभोजो विराटो भीष्मको महा-नग्नजित् पुरुजिद् द्रुपदः शल्यो धृष्टकेतुः काशिराट्॥
Verse 24
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
दमघोषो विशालाक्षो मैथिलः मद्रकेकयौ। युधामन्युः सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादयः॥२५॥
Verse 25
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
एते चान्ये च बहवो राजानो राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रताः। ते श्रीनिकेतं शौरेर्वपुः सस्त्रीकं समुपस्थितं वीक्ष्य विस्मिताः॥২৬॥
Verse 26
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रताः। श्रीनिकेतं वपुः शौरेः सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिताः॥२६॥
Verse 27
अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमर्हणा: । प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान् ॥ २७ ॥
रामकृष्णाभ्यां सम्यग् सत्कृताः ते नृपाः हृष्टमनसः समुत्सुकाः वृष्णीन् श्रीकृष्णपरिग्रहान् मुदाऽन्विताः प्रशशंसुः।
Verse 28
अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह । यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम् ॥ २८ ॥
अहो भोजपते! यूयं नृणामिह जन्मभाजः परमं धन्याः; यत् योगिनामपि दुर्दर्शं कृष्णं सततम् पश्यथ।
Verse 29
यद्विश्रुति: श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भू: कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ २९ ॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्ध: । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां व: स्वर्गापवर्गविरम: स्वयमास विष्णु: ॥ ३० ॥
यस्य विश्रुतिः श्रुतिनुता निर्मलाऽयं जगत् पुनाति, पादावनेजनजलं च शास्त्ररूपं वचश्च; कालभर्जितभाग्यापि भूः तस्याङ्घ्रिपद्मस्पर्शोत्थशक्त्या नः सर्वार्थान् अभिवर्षति।
Verse 30
यद्विश्रुति: श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भू: कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ २९ ॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्ध: । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां व: स्वर्गापवर्गविरम: स्वयमास विष्णु: ॥ ३० ॥
येषां तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प-शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्धः; निरयवर्त्मनि वर्ततां वः गृहे स्वर्गापवर्गविरमः स्वयं विष्णुः आस।
Verse 31
श्रीशुक उवाच नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् । तत्रागमद् वृतो गोपैरन:स्थार्थैर्दिदृक्षया ॥ ३१ ॥
श्रीशुक उवाच—नन्दः कृष्णपुरोगमान् यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा, गोपैः अनःस्थार्थैः वृतः, दिदृक्षया तत्र शीघ्रम् आगमत्।
Verse 32
तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास्तन्व: प्राणमिवोत्थिता: । परिषस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातरा: ॥ ३२ ॥
नन्दं दृष्ट्वा वृष्णयः सर्वे हृष्टाः प्राणमिवोत्थिताः। चिरदर्शनकातराः सन्तो गाढं तं परिषस्वजिरे॥
Verse 33
वसुदेव: परिष्वज्य सम्प्रीत: प्रेमविह्वल: । स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान् पुत्रन्यासं च गोकुले ॥ ३३ ॥
वसुदेवो नन्दं परिष्वज्य परमप्रीतः प्रेमविह्वलः। कंसकृतान् क्लेशान् स्मरन् गोकुले च पुत्रन्यासं मनसा दधौ॥
Verse 34
कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च । न किञ्चनोचतु: प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह ॥ ३४ ॥
कुरूद्वह! कृष्णरामौ पितरौ परिष्वज्याभिवाद्य च। प्रेमाश्रुबद्धकण्ठौ तौ किञ्चिदपि नोचतुः॥
Verse 35
तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतु: शुच: ॥ ३५ ॥
तौ सुतावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च। नन्दो यशोदा च महाभागा शुचं विजहतुः॥
Verse 36
रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् । स्मरन्त्यौ तत्कृतां मैत्रीं बाष्पकण्ठ्यौ समूचतु: ॥ ३६ ॥
रोहिणी देवकी चाथ व्रजेश्वरीं परिषस्वज्य। तत्कृतां मैत्रीं स्मरन्त्यौ बाष्पकण्ठ्यौ तामूचतुः॥
Verse 37
का विस्मरेत वां मैत्रीमनिवृत्तां व्रजेश्वरि । अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥ ३७ ॥
रोहिणी-देवक्यौ ऊचतुः—हे व्रजेश्वरि! त्वया नन्देन च अस्मासु या अनिवृत्ता मैत्री प्रदर्शिता, तां कः स्त्री विस्मरेत? ऐन्द्रमैश्वर्यमपि प्राप्य, अस्याः प्रतिकर्तुं न शक्यते।
Verse 38
एतावदृष्टपितरौ युवयो: स्म पित्रो: सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि । प्राप्योषतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णो- र्न्यस्तावकुत्रचभयौ न सतां पर: स्व: ॥ ३८ ॥
युवयोः स्म पित्रोः एतौ कुमारौ यावत् स्वपितरौ नादृशताम्, तावत् युवामेव पितरौ इव स्नेहेन सम्प्रीणनम्, अभ्युदयम्, पोषणम्, पालनं च अकुरुतम्। हे साध्वि, युवयोः रक्षणात् ते कदाचिदपि न भयम्, यथा पक्ष्मणी नेत्रयोः। सतां हि परः स्व इति भेदो नास्ति।
Verse 39
श्रीशुक उवाच गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति । दृग्भिर्हृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वा- स्तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ ३९ ॥
श्रीशुक उवाच—गोप्यः चिरादभीष्टं कृष्णमुपलभ्य, यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं विधातारं शपन्ति स्म। इदानीं तं पुनर्दृष्ट्वा, दृग्भिः हृदि कृत्वा, तत्रैव आलिङ्ग्य सर्वाः परितोषमगमन्; एवं नित्ययुजां दुरापं तद्भावं समापुः।
Verse 40
भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गत: । आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ४० ॥
भगवान् ताः तथा-भूताः विविक्ते उपसङ्गत्य, एकैकशः आलिङ्ग्य, तासाम् आरोग्यं पृष्ट्वा, प्रहसन् इदं अब्रवीत्।
Verse 41
अपि स्मरथ न: सख्य: स्वानामर्थचिकीर्षया । गतांश्चिरायिताञ्छत्रुपक्षक्षपणचेतस: ॥ ४१ ॥
कृष्ण उवाच—हे सख्यः! अपि नः स्मरथ? स्वजनानामर्थचिकीर्षया चिरायितान् गतान्, शत्रुपक्षक्षपणचेतसः अहम् आसीत्।
Verse 42
अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया । नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥ ४२ ॥
अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया । नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥
Verse 43
वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च । संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥ ४३ ॥
वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च । संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥
Verse 44
मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यदासीन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापन: ॥ ४४ ॥
मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यदासीन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापनः ॥
Verse 45
अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहि: । भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गना: ॥ ४५ ॥
अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहिः । भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गनाः ॥
Verse 46
एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्मात्मना तत: । उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे ॥ ४६ ॥
एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्मात्मना ततः । उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे ॥
Verse 47
श्रीशुक उवाच अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिता: । तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्यगन् ॥ ४७ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं कृष्णेनाध्यात्मशिक्षया शिक्षिताः गोप्यः तदनुस्मरणेन ध्वस्तजीवकोशाः, तस्मिन् गाढसमाधिना तं सम्यगवगच्छन्।
Verse 48
आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषामपि मनस्युदियात् सदा न: ॥ ४८ ॥
गोप्य ऊचुः—हे नलिननाभ! तव पदारविन्दं संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं; योगेश्वरैः अगाधबोधैर्हृदि विचिन्त्यं। गृहं जुषामपि अस्माकं मनसि तदेव सदा उदियात्।
Frequently Asked Questions
Eclipses are traditionally treated as potent times for tīrtha-snāna, vrata, and dāna. The chapter emphasizes that the Vṛṣṇis’ pilgrimage is explicitly oriented to bhakti—after ritual acts they pray, “May we be granted devotion to Lord Kṛṣṇa,” teaching that purification and merit culminate in devotion to the Āśraya.
Paraśurāma, an avatāra renowned for subduing oppressive kṣatriyas, is said here to have formed lakes from the kings’ blood and performed sacrifices at Samanta-pañcaka as loka-saṅgraha—public instruction—though he is personally untouched by karma. The site thus becomes a remembered locus of atonement, sacrifice, and pilgrimage.
Kuntī voices a human truth of social vulnerability: when providence turns adverse, even close relations may withdraw. Her speech sharpens the chapter’s theological point—worldly support is unstable—setting up Vasudeva’s reply that all beings act under the Supreme Lord’s governance, and thus one should seek ultimate shelter in Kṛṣṇa.
Vasudeva asks Kuntī not to be angry, describing people as “playthings of fate,” yet concluding that whether one acts independently or under compulsion, all remain under the Supreme Lord’s control. The teaching does not deny agency but frames it within īśvara-adhīnatā, encouraging forgiveness and God-centered understanding of events.
They behold a paradox: the Supreme Lord—abode of all opulence and beauty, rarely seen even by yogīs—is present in a seemingly ordinary social setting, surrounded by family and queens. Their amazement underscores bhakti’s special access: the Vṛṣṇis relate to Viṣṇu not as distant Absolute but as intimate companion.
Kṛṣṇa explains that the Supreme Lord brings beings together and separates them, like wind assembling and dispersing objects, redirecting the gopīs’ pain into metaphysical clarity. He then affirms bhakti as the path to eternal life and declares His immanence—within and without all beings—so their love matures into ego-free absorption and realized understanding.