Adhyaya 80
Sudāmā Brāhmaṇa: Divine Friendship, Guru-bhakti, and the Lord’s Grace
परीक्षितो मुकुन्दस्य अनन्तचरितश्रवणे लोभात् सुदाम्नो दरिद्रब्राह्मणस्य कृष्णसख्यसमागमकथा प्रवर्तते। स भगवान्-वर्णनसेवा-स्मरण-श्रवण-दर्शन-नमस्कारपराणि वाक्-कर-मनः-श्रोत्र-चक्षूंषि अङ्गानि च प्रशंसति। सुदामा विद्वान् विरक्तोऽपि गृहस्थोऽतिदारिद्र्ये वसति; पतिव्रता भार्या ब्राह्मणेषु विशेषकृपां जानन्ती कृष्णशरणं गन्तुं प्रेरयति। स तण्डुलकणिकोपहारं गृहीत्वा द्वारकां गत्वा राजप्रासादं प्रविशन् मुक्तिसुखसदृशं हर्षं अनुभवति। कृष्णः उत्थाय अश्रुपूर्णनेत्रः आलिङ्ग्य शय्यायां निवेश्य पादौ प्रक्षालयति, लक्ष्मीस्वयमपि परिचरति; सर्वे विस्मयन्ते। स्नेहसंवादे गुरुकुले सान्दीपनिसमीपे वासं स्मारयन् भगवान् उपदिशति—गुरुसेवा यज्ञतपःदीक्षादिभ्यः अधिकं तुष्यति। एवं अध्यायः द्वारकास्थितगृहस्थराजधर्मोपदेशस्य सेतुर्भवति, सुदामागमनफलरूपां सूक्ष्मकृपां च सूचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मन: । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य श्रोतुमिच्छामि हे प्रभो ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—भगवन्, मुकुन्दस्य महात्मनोऽनन्तवीर्यस्य यानि चान्यानि वीर्याणि, तानि श्रोतुमिच्छामि हे प्रभो।
Verse 2
को नु श्रुत्वासकृद् ब्रह्मन्नुत्तम:श्लोकसत्कथा: । विरमेत विशेषज्ञो विषण्ण: काममार्गणै: ॥ २ ॥
ब्रह्मन्, उत्तमश्लोकस्य सत्कथाः सकृच्छ्रुत्वा पुनः पुनः; विशेषज्ञो विषण्णः काममार्गणैः कः नु विरमेत्?
Verse 3
सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च । स्मरेद् वसन्तं स्थिरजङ्गमेषु शृणोति तत्पुण्यकथा: स कर्ण: ॥ ३ ॥
सा वाग् यया भगवतो गुणान् गृणीते, करौ च तदर्थकर्मकरौ; मनश्च स्थिरजङ्गमेषु वसन्तं स्मरेत्, स कर्णः यः तत्पुण्यकथाः शृणोति।
Verse 4
शिरस्तु तस्योभयलिङ्गमान- मेत्तदेव यत् पश्यति तद्धि चक्षु: । अङ्गानि विष्णोरथ तज्जनानां पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम् ॥ ४ ॥
शिरः तदेव यद् उभयलिङ्गमानं नमेत्; चक्षुः तदेव यत् तदेव पश्यति। अङ्गानि च तानि यानि विष्णोः तज्जनानां वा पादोदकं नित्यं भजन्ति।
Verse 5
सूत उवाच विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणि: । वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत् ॥ ५ ॥
सूत उवाच—विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणिः वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत्।
Verse 6
श्रीशुक उवाच कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तम: । विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रिय: ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः। विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः।
Verse 7
यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी । तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा ॥ ७ ॥
यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी। तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा।
Verse 8
पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा । दरिद्रं सीदमाना वै वेपमानाभिगम्य च ॥ ८ ॥
दरिद्रस्य ब्राह्मणस्य पतिव्रता भार्या दुःखशुष्कवदना भयकम्पिता तं समीपमागत्य एवमुवाच।
Verse 9
ननु ब्रह्मन् भगवत: सखा साक्षाच्छ्रिय: पति: । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च भगवान् सात्वतर्षभ: ॥ ९ ॥
हे ब्रह्मन्, ननु त्वं भगवतः साक्षाच्छ्रियः पतेः सखा? स भगवान् सात्वतर्षभः ब्रह्मण्यः शरण्यश्च।
Verse 10
तमुपैहि महाभाग साधूनां च परायणम् । दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने ॥ १० ॥
हे महाभाग, तं साधूनां परायणं शरणं उपैहि; स ते सीदतः कुटुम्बिने भूरि द्रविणं निश्चयेन दास्यति।
Verse 11
आस्तेऽधुना द्वारवत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेश्वर: । स्मरत: पादकमलमात्मानमपि यच्छति । किं न्वर्थकामान् भजतो नात्यभीष्टान् जगद्गुरु: ॥ ११ ॥
स भगवान् भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः इदानीं द्वारवत्यामास्ते। यः स्मरतः पादकमलं स्वात्मानमपि ददाति, स जगद्गुरुः भजतः कथं न अर्थकामान् दास्यति?
Verse 12
स एवं भार्यया विप्रो बहुश: प्रार्थितो मुहु: । अयं हि परमो लाभ उत्तम:श्लोकदर्शनम् ॥ १२ ॥ इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम् ॥ १३ ॥
एवं भार्यया विप्रः पुनःपुनः प्रार्थितः सन् मनसा अचिन्तयत्— ‘उत्तमश्लोकदर्शनं परमो लाभः।’ ततः गमनाय मतिं दधे, उवाच च— ‘कल्याणि, गृहे किञ्चिदुपायनं यदि अस्ति, तन्मे दीयताम्।’
Verse 13
स एवं भार्यया विप्रो बहुश: प्रार्थितो मुहु: । अयं हि परमो लाभ उत्तम:श्लोकदर्शनम् ॥ १२ ॥ इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम् ॥ १३ ॥
स एवं भार्यया विप्रो बहुशः प्रार्थितो मुहुः। ‘उत्तमश्लोकदर्शनमेव परमो लाभः’ इति मनसा सञ्चिन्त्य गमनाय मतिं दधे। अथ तां प्राह— ‘कल्याणि, गृहे यदि किञ्चिदुपायनं स्यात्, तन्मे दीयताम्।’
Verse 14
याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान् । चैलखण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादादुपायनम् ॥ १४ ॥
याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रेभ्यः पृथुकतण्डुलान्। चैलखण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादादुपायनं श्रीकृष्णाय॥
Verse 15
स तानादाय विप्राग्र्य: प्रययौ द्वारकां किल । कृष्णसन्दर्शनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन् ॥ १५ ॥
स तानादाय विप्राग्र्यः प्रययौ द्वारकां किल। ‘कृष्णसन्दर्शनं मह्यं कथं स्यात्’ इति चिन्तयन्॥
Verse 16
त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्र: कक्षाश्च सद्विज: । विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम् ॥ १६ ॥ गृहं द्वयष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विज: । विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा ॥ १७ ॥
त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्रः कक्षाश्च सद्विजः। विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम्॥ ततः हरेर्द्वयष्टसहस्रमहिषीणां श्रीमद्गृहेषु एकतमं विवेश; स ब्रह्मानन्दं गतो यथा॥
Verse 17
त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्र: कक्षाश्च सद्विज: । विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम् ॥ १६ ॥ गृहं द्वयष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विज: । विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा ॥ १७ ॥
त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्रः कक्षाश्च सद्विजः। विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम्॥ ततः हरेर्द्वयष्टसहस्रमहिषीणां श्रीमद्गृहेषु एकतमं विवेश; स ब्रह्मानन्दं गतो यथा॥
Verse 18
तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रियापर्यङ्कमास्थित: । सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन्मुदा ॥ १८ ॥
तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रियापर्यङ्कमास्थितः । सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन्मुदा ॥
Verse 19
सख्यु: प्रियस्य विप्रर्षेरङ्गसङ्गातिनिर्वृत: । प्रीतो व्यमुञ्चदब्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षण: ॥ १९ ॥
सख्यु: प्रियस्य विप्रर्षेरङ्गसङ्गातिनिर्वृतः । प्रीतो व्यमुञ्चदब्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः ॥
Verse 20
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
Verse 21
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
Verse 22
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
Verse 23
कुचैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनिसन्ततम् । देवी पर्यचरत् साक्षाच्चामरव्यजनेन वै ॥ २३ ॥
देवी श्रीः साक्षात् चामरव्यजनेन वै तं कुचैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनिसन्ततं पर्यचरत्।
Verse 24
अन्त:पुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना । विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम् ॥ २४ ॥
अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना अवधूतं द्विजं अतिप्रीत्या सभाजितं विस्मितोऽभूत्।
Verse 25
किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च ॥ २५ ॥ योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृत: । पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा ॥ २६ ॥
अन्तःपुरजनाः ऊचुः—किमनेन अवधूतेन भिक्षुणा श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च कृतं पुण्यम्? यः स त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृतः, पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा।
Verse 26
किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च ॥ २५ ॥ योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृत: । पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा ॥ २६ ॥
अन्तःपुरजनाः ऊचुः—किमनेन अवधूतेन भिक्षुणा श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च कृतं पुण्यम्? यः स त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृतः, पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा।
Verse 27
कथयां चक्रतुर्गाथा: पूर्वा गुरुकुले सतो: । आत्मनोर्ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम् ॥ २७ ॥
राजन्, परस्परं करौ गृह्य कृष्णसुदामानौ गुरुकुले पूर्वं सहवासस्य आत्मनोर्ललिताः गाथाः कथयां चक्रतुः।
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अपि ब्रह्मन् गुरुकुलाद् भवता लब्धदक्षिणात् । समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सदृशी न वा ॥ २८ ॥
श्रीभगवानुवाच—अपि ब्रह्मन्, गुरुकुलात् समावृत्तेन भवता गुरवे दत्तदक्षिणेन, धर्मज्ञ, सदृशीं भार्याम् ऊढवान् असि वा न वा?
Verse 29
प्रायो गृहेषु ते चित्तमकामविहितं तथा । नैवातिप्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे ॥ २९ ॥
गृहकर्मसु प्रायः प्रवृत्तस्यापि ते चित्तं तथाऽकामविहितम्; विद्वन्, धनेषु नातिप्रीयसे—एतन्मे विदितं हि।
Verse 30
केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतस: । त्यजन्त: प्रकृतीर्दैवीर्यथाहं लोकसङ्ग्रहम् ॥ ३० ॥
केचित् कामैरहतचेतसः कर्माणि कुर्वन्ति, दैवीमायाजन्याः प्रकृतीः सर्वाः त्यक्त्वा; यथाहं लोकसङ्ग्रहं कर्तुं तथा तेऽपि।
Verse 31
कच्चिद् गुरुकुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यत: । द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमस: पारमश्नुते ॥ ३१ ॥
कच्चिद् ब्रह्मन्, गुरुकुले नौ वासं स्मरसि? यतः द्विजः गुरोः विज्ञेयं विज्ञाय तमसः पारं गत्वा आध्यात्मिकं सुखम् अश्नुते।
Verse 32
स वै सत्कर्मणां साक्षाद् द्विजातेरिह सम्भव: । आद्योऽङ्ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरु: ॥ ३२ ॥
स एव सत्कर्मणां साक्षाद् द्विजातेः सम्भवः—आद्यः गुरुर्भवति; यः पुनर्द्विजत्वं दत्त्वा धर्मकर्मसु नियोजयति साक्षात् गुरुस्तु; सर्वाश्रमिणां ज्ञानदः गुरुस्तु परमः—स ममात्मसमः।
Verse 33
नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह । ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवम् ॥ ३३ ॥
नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह । ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवम् ॥ ३३ ॥
Verse 34
नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा । तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा ॥ ३४ ॥
नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा । तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा ॥ ३४ ॥
Verse 35
अपि न: स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ । गुरुदारैश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित् ॥ ३५ ॥ प्रविष्टानां महारण्यमपर्तौ सुमहद् द्विज । वातवर्षमभूत्तीव्रं निष्ठुरा: स्तनयित्नव: ॥ ३६ ॥
अपि न: स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ । गुरुदारैश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित् ॥ ३५ ॥
Verse 36
अपि न: स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ । गुरुदारैश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित् ॥ ३५ ॥ प्रविष्टानां महारण्यमपर्तौ सुमहद् द्विज । वातवर्षमभूत्तीव्रं निष्ठुरा: स्तनयित्नव: ॥ ३६ ॥
प्रविष्टानां महारण्यमपर्तौ सुमहद् द्विज । वातवर्षमभूत्तीव्रं निष्ठुरा: स्तनयित्नव: ॥ ३६ ॥
Verse 37
सूर्यश्चास्तं गतस्तावत् तमसा चावृता दिश: । निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ ३७ ॥
सूर्यश्चास्तं गतस्तावत् तमसा चावृता दिश: । निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ ३७ ॥
Verse 38
वयं भृशं तत्र महानिलाम्बुभि- र्निहन्यमाना महुरम्बुसम्प्लवे । दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं वने गृहीतहस्ता: परिबभ्रिमातुरा: ॥ ३८ ॥
वयं तत्र महावातवर्षाभ्यां भृशं पीड्यमाना अम्बुसम्प्लवे दिशो न विद्मः। अथ वने परस्परं हस्तौ गृहीत्वा आतुराः परिबभ्रिम॥
Verse 39
एतद् विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर्गुरु: । अन्वेषमाणो न: शिष्यानाचार्योऽपश्यदातुरान् ॥ ३९ ॥
एतद् ज्ञात्वा रवौ उदिते सान्दीपनिर्गुरुः शिष्यान् नः अन्वेषमाणः आचार्यः आतुरान् अस्मान् अपश्यत्॥
Verse 40
अहो हे पुत्रका यूयमस्मदर्थेऽतिदु:खिता: । आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठस्तमनादृत्य मत्परा: ॥ ४० ॥
अहो हे पुत्रकाः! यूयम् अस्मदर्थे अतिदुःखिताः। प्राणिनां प्रेष्ठः आत्मा (देहः) इति, तं अनादृत्य मत्पराः अभवत॥
Verse 41
एतदेव हि सच्छिष्यै: कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् । यद् वै विशुद्धभावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ ॥ ४१ ॥
एतदेव सच्छिष्यैः गुरुनिष्कृतं कर्तव्यम्—यद् विशुद्धभावेन गुरौ सर्वार्थानां आत्मनश्च अर्पणम्॥
Verse 42
तुष्टोऽहं भो द्विजश्रेष्ठा: सत्या: सन्तु मनोरथा: । छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४२ ॥
तुष्टोऽहं भो द्विजश्रेष्ठाः; सन्तु सत्या मनोरथाः। छन्दांसि यानि अधीतानि, इह परत्र च अयातयामानि भवन्तु॥
Verse 43
इत्थंविधान्यनेकानि वसतां गुरुवेश्मनि । गुरोरनुग्रहेणैव पुमान् पूर्ण: प्रशान्तये ॥ ४३ ॥
एवं गुरुवेश्मनि वसतां नानाविधान्यनेकानि अनुभवामः। गुरोरनुग्रहेणैव पुरुषः स्वजीवनार्थं पूर्णं कृत्वा शाश्वतीं प्रशान्तिं प्राप्नोति॥
Verse 44
श्रीब्राह्मण उवाच किमस्माभिरनिर्वृत्तं देवदेव जगद्गुरो । भवता सत्यकामेन येषां वासो गुरोरभूत् ॥ ४४ ॥
श्रीब्राह्मण उवाच—देवदेव जगद्गुरो, सत्यकामेन भवता सह गुरोर्गृहे वासो मेऽभूत्; तर्हि किमस्माभिरनिर्वृत्तं स्यात्?॥
Verse 45
यस्यच्छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभो । श्रेयसां तस्य गुरुषु वासोऽत्यन्तविडम्बनम् ॥ ४५ ॥
विभो, यस्य देहः छन्दोमयं ब्रह्म—वेदस्वरूपं—तदेव सर्वश्रेयसामावपनम्। तस्य गुरुषु वासः मानुषलीलायां केवलं अत्यान्तविडम्बनम्॥
Frequently Asked Questions
The Lord’s act teaches that bhakti, humility, and brāhmaṇa devotion are honored above external status. By washing Sudāmā’s feet and placing that water on His own head, Kṛṣṇa establishes the sanctity of the devotee (bhakta-mahattva) and demonstrates that serving His devotee is non-different from serving Him. Traditional Vaiṣṇava readings highlight that this reverses worldly hierarchies: the Supreme becomes the servant to glorify pure devotion.
The chapter frames Sudāmā’s condition as a setting for showcasing detachment and exclusive shelter rather than karmic condemnation. Sudāmā is described as learned, peaceful, and sense-controlled, maintaining himself by what comes of its own accord. His poverty highlights niṣkāma living and becomes the backdrop for Kṛṣṇa’s grace, which is bestowed without being demanded and without making wealth the devotee’s goal.
The flat rice functions as a bhakti-symbol: a small, simple offering given with sincerity outweighs opulence without devotion. In Bhāgavata theology, the Lord accepts bhāva (devotional intent) rather than material magnitude. Sudāmā’s gift also preserves maryādā (etiquette) in friendship—he comes not as a claimant but as a giver, however poor.
Kṛṣṇa recalls gurukula life and states that He is not as satisfied by ritual worship, initiation, penance, or self-discipline as by faithful service to one’s spiritual master. He delineates gradations of ‘guru’—birth-giver, initiator into dharma, and the giver of transcendental knowledge—culminating in the ultimate spiritual master who imparts tattva-jñāna and is ‘as good as My own self.’ The point is that guru-sevā is a primary axis of bhakti and a direct means to cross material existence.
Sāndīpani is presented as Kṛṣṇa and Sudāmā’s guru. The storm-and-firewood episode illustrates śiṣya-dharma (the duty of disciples): service even at personal hardship, done with pure intent. The guru’s blessing—retention of mantra efficacy and fulfillment of desires—shows the Bhāgavata principle that spiritual success comes by guru-kṛpā, and that the Lord Himself models ideal discipleship to instruct society.