Adhyaya 79
Balarāma Slays Balvala and Visits Sacred Tīrthas; He Attempts to Stop Bhīma–Duryodhana
नैमिषारण्ये अमावास्यायां दुर्गन्ध-वातैर्मल-वृष्ट्या च महोत्पातः सञ्जज्ञे; ब्राह्मण-यज्ञ-विघ्नकारी दैत्यो बल्वलः समागत इति। श्रीबलरामः ऋषीणां यज्ञ-वेदीं सम्मान्य मनसा एव हल-गदां समाहूय तं शीघ्रं जघान, यज्ञ-शौचं पवित्रतां च पुनरस्थापयत्। ऋषयः इन्द्रस्य वृत्र-वधोत्तराभिषेकवत् तं स्तुत्वा स्नापयन्ति, मङ्गल-दानानि च ददुः। ततः स भारतवर्षे दीर्घां तीर्थयात्रां कृत्वा प्रसिद्ध-नदीषु स्नात्वा, पर्वतान् देवालयांश्च (परशुरामं स्कन्दं शिव-क्षेत्राणि कन्याकुमारीं च) समुपास्य, महादानानि दत्त्वा धर्मस्य पवित्र-भूगोलं प्रकाशयति। कुरुक्षेत्र-विनाशं श्रुत्वा भूमेर्भार-शमनं निश्चित्य भीम-दुर्योधनयोर्गदा-युद्धं निरोद्धुं ययौ; तयोः अननुमते दैव-व्यवस्थां स्वीकृत्य द्वारकां प्रत्यागात्, पुनश्च नैमिषारण्ये यज्ञान् उपदेशांश्च अकरोत्। अन्ते श्रीबलरामस्य अद्भुत-कर्म-स्मरणं श्रीविष्णोः प्रियत्व-प्रदं इति प्रशंस्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत: पर्वण्युपावृत्ते प्रचण्ड: पांशुवर्षण: । भीमो वायुरभूद् राजन्पूयगन्धस्तु सर्वश: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच तत: पर्वण्युपावृत्ते प्रचण्ड: पांशुवर्षण: । भीमो वायुरभूद् राजन्पूयगन्धस्तु सर्वश: ॥
Verse 2
ततोऽमेध्यमयं वर्षं बल्वलेन विनिर्मितम् । अभवद् यज्ञशालायां सोऽन्वदृश्यत शूलधृक् ॥ २ ॥
ततोऽमेध्यमयं वर्षं बल्वलेन विनिर्मितम् । अभवद् यज्ञशालायां सोऽन्वदृश्यत शूलधृक् ॥ २ ॥
Verse 3
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ सस्मार मूषलं राम: परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतु: ॥ ४ ॥
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ सस्मार मूषलं राम: परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतु: ॥ ४ ॥
Verse 4
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ सस्मार मूषलं राम: परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतु: ॥ ४ ॥
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ सस्मार मूषलं राम: परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतु: ॥ ४ ॥
Verse 5
तमाकृष्य हलाग्रेण बल्वलं गगनेचरम् । मूषलेनाहनत्क्रुद्धो मूर्ध्नि ब्रह्मद्रुहं बल: ॥ ५ ॥
तमाकृष्य हलाग्रेण बल्वलं गगनेचरम् । मूषलेनाहनत्क्रुद्धो मूर्ध्नि ब्रह्मद्रुहं बल: ॥ ५ ॥
Verse 6
सोऽपतद्भुवि निर्भिन्नललाटोऽसृक् समुत्सृजन् । मुञ्चन्नार्तस्वरं शैलो यथा वज्रहतोऽरुण: ॥ ६ ॥
सोऽपतद्भुवि निर्भिन्नललाटोऽसृक् समुत्सृजन् । मुञ्चन्नार्तस्वरं शैलो यथा वज्रहतोऽरुण: ॥ ६ ॥
Verse 7
संस्तुत्य मुनयो रामं प्रयुज्यावितथाशिष: । अभ्यषिञ्चन् महाभागा वृत्रघ्नं विबुधा यथा ॥ ७ ॥
मुनयः रामं संस्तुत्य प्रयुज्यावितथाशिषः । महाभागा अभ्यषिञ्चन् विबुधा इन्द्रं यथा वृत्रघ्नम् ॥
Verse 8
वैजयन्तीं ददुर्मालां श्रीधामाम्लानपङ्कजाम् । रामाय वाससी दिव्ये दिव्यान्याभरणानि च ॥ ८ ॥
वैजयन्तीं मालां श्रीधामाम्लानपङ्कजाम् । रामाय ददुर् दिव्ये वाससी दिव्यान्याभरणानि च ॥
Verse 9
अथ तैरभ्यनुज्ञात: कौशिकीमेत्य ब्राह्मणै: । स्नात्वा सरोवरमगाद् यत: सरयूरास्रवत् ॥ ९ ॥
अथ तैरभ्यनुज्ञातः कौशिकीमेत्य ब्राह्मणैः । स्नात्वा सरोवरमगाद् यतः सरयूरास्रवत् ॥
Verse 10
अनुस्रोतेन सरयूं प्रयागमुपगम्य स: । स्नात्वा सन्तर्प्य देवादीन्जगाम पुलहाश्रमम् ॥ १० ॥
अनुस्रोतेन सरयूं प्रयागमुपगम्य सः । स्नात्वा सन्तर्प्य देवादीन् जगाम पुलहाश्रमम् ॥
Verse 11
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुतः । गयां गत्वा पितॄन् इष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ महेन्द्राद्रौ परशुरामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं ततः ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ रामः श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु वेङ्कटाद्रिं च कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं ॥ कावेरीं सरिद्वरां श्रीरङ्गं यत्र सन्निहितो हरिः । ऋषभाद्रिं हरेः क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा ॥ सामुद्रं सेतुमगमत् महापातकनाशनम् ॥
Verse 12
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
भगवान् बलरामो गोमतीं गण्डकीं विपाशां च स्नात्वा शोणेऽप्याप्लुतः। गयां गत्वा पितॄन् निष्ट्वा गङ्गासागर-सङ्गमे शौचं चकार।
Verse 13
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
महेन्द्राद्रौ परशुरामं दृष्ट्वा तं प्रणम्याभिवाद्य च। ततः सप्तगोदावरीषु वेणायां पम्पायां भीमरथ्यां च स्नातवान्।
Verse 14
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
ततः स्कन्दं दृष्ट्वा रामः श्रीशैलं गिरिशालयं ययौ। द्रविडदेशेषु महापुण्यं वेङ्कटाद्रिं प्रभुः समदर्शयत्।
Verse 15
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं सरिद्वराम्। श्रीरङ्गं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरिः; ऋषभाद्रिं दक्षिणां मथुरां च गत्वा सामुद्रं सेतुं जगाम महापातकनाशनम्।
Verse 16
तत्रायुतमदाद् धेनूर्ब्राह्मणेभ्यो हलायुध: । कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥ तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च । योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् । दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श स: ॥ १७ ॥
सेतौ हलायुधो ब्राह्मणेभ्योऽयुतं धेनूर्ददौ। ततः कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं कुलाचलं च जगाम। तत्रागस्त्यं ध्यायन्तं नमस्कृत्य स्तुत्वा तदाशीर्भिरनुज्ञातो दक्षिणार्णवतीरे कन्याकुमारीरूपां दुर्गां देवीं ददर्श।
Verse 17
तत्रायुतमदाद् धेनूर्ब्राह्मणेभ्यो हलायुध: । कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥ तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च । योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् । दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श स: ॥ १७ ॥
तत्र सेतुबन्धे हलायुधो भगवान् ब्राह्मणेभ्यो धेनूनामयुतं ददौ। ततः कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयमहाकुलाचलं च जगाम। मलयेऽगस्त्यं मुनिं समाधिस्थं समासीनं दृष्ट्वा प्रणम्याभिवाद्य च तेनाशीर्भिरनुज्ञातो दक्षिणार्णवतटं गतः, तत्र कन्याकुमार्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श।
Verse 18
तत: फाल्गुनमासाद्य पञ्चाप्सरसमुत्तमम् । विष्णु: सन्निहितो यत्र स्नात्वास्पर्शद् गवायुतम् ॥ १८ ॥
ततः फाल्गुनतीर्थमासाद्य पञ्चाप्सरसमुत्तमे सरसि स्नात्वा—यत्र विष्णुः साक्षात् सन्निहितोऽभूत्—भगवान् पुनरपि गवामयुतं ब्राह्मणेभ्यो ददौ।
Verse 19
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलान् त्रिगर्तकांश्च गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं जगाम, यत्र धूर्जटेर् देवस्य साक्षात् सान्निध्यं वर्तते। आर्यां द्वैपायनीं च दृष्ट्वा बलः शूर्पारकं गत्वा तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यां चोपस्पृश्य दण्डकं प्रविश्य रेवामगमत्, यत्र माहिष्मती पुरी। मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत्।
Verse 20
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलान् त्रिगर्तकांश्च गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं जगाम, यत्र धूर्जटेर् देवस्य साक्षात् सान्निध्यं वर्तते। आर्यां द्वैपायनीं च दृष्ट्वा बलः शूर्पारकं गत्वा तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यां चोपस्पृश्य दण्डकं प्रविश्य रेवामगमत्, यत्र माहिष्मती पुरी। मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत्।
Verse 21
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलान् त्रिगर्तकांश्च गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं जगाम, यत्र धूर्जटेर् देवस्य साक्षात् सान्निध्यं वर्तते। आर्यां द्वैपायनीं च दृष्ट्वा बलः शूर्पारकं गत्वा तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यां चोपस्पृश्य दण्डकं प्रविश्य रेवामगमत्, यत्र माहिष्मती पुरी। मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत्।
Verse 22
श्रुत्वा द्विजै: कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगे । सर्वराजन्यनिधनं भारं मेने हृतं भुव: ॥ २२ ॥
श्रुत्वा द्विजैः कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगे सर्वराजन्यनिधनं भगवान् मेने भुवो भारो हृत इति॥
Verse 23
स भीमदुर्योधनयोर्गदाभ्यां युध्यतोर्मृधे । वारयिष्यन् विनशनं जगाम यदुनन्दन: ॥ २३ ॥
स भीमदुर्योधनयोर्गदाभ्यां युध्यतोर्मृधे विनशनं वारयितुं यदुनन्दनः कुरुक्षेत्रं जगाम॥
Verse 24
युधिष्ठिरस्तु तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनावपि । अभिवाद्याभवंस्तुष्णीं किं विवक्षुरिहागत: ॥ २४ ॥
युधिष्ठिरः तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनौ च अभिवाद्य तुष्णीमासन्—किं विवक्षुरिहागत इति॥
Verse 25
गदापाणी उभौ दृष्ट्वा संरब्धौ विजयैषिणौ । मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताविदमब्रवीत् ॥ २५ ॥
गदापाणी उभौ दृष्ट्वा संरब्धौ विजयैषिणौ मण्डलानि विचित्राणि चरन्तौ तानिदं बलेनाभाषत॥
Verse 26
युवां तुल्यबलौ वीरौ हे राजन् हे वृकोदर । एकं प्राणाधिकं मन्ये उतैकं शिक्षयाधिकम् ॥ २६ ॥
युवां तुल्यबलौ वीरौ हे राजन् हे वृकोदर । एकं प्राणाधिकं मन्ये उतैकं शिक्षयाधिकम्॥
Verse 27
तस्मादेकतरस्येह युवयो: समवीर्ययो: । न लक्ष्यते जयोऽन्यो वा विरमत्वफलो रण: ॥ २७ ॥
तस्मादिह युवयोः समवीर्ययोः समरे न कस्यचिद् जयापजयौ लक्ष्येते। अतः निष्फलः अयं रणः—विरमताम्।
Verse 28
न तद्वाक्यं जगृहतुर्बद्धवैरौ नृपार्थवत् । अनुस्मरन्तावन्योन्यं दुरुक्तं दुष्कृतानि च ॥ २८ ॥
तद् वाक्यं न जगृहतुः बद्धवैरौ नृप, यद्यपि युक्तिमत्। अन्योन्यस्य दुरुक्तं दुष्कृतानि च सततम् अनुस्मरन्तौ।
Verse 29
दिष्टं तदनुमन्वानो रामो द्वारवतीं ययौ । उग्रसेनादिभि: प्रीतैर्ज्ञातिभि: समुपागत: ॥ २९ ॥
दिष्टं तदनुमन्वानः रामो द्वारवतीं ययौ। उग्रसेनादिभिः प्रीतैः स्वज्ञातिभिः स समुपागतः।
Verse 30
तं पुनर्नैमिषं प्राप्तमृषयोऽयाजयन् मुदा । क्रत्वङ्गं क्रतुभि: सर्वैर्निवृत्ताखिलविग्रहम् ॥ ३० ॥
तं पुनर्नैमिषं प्राप्तम् ऋषयो मुदा अयाजयन्। सर्वक्रतुमयं क्रत्वङ्गं निवृत्ताखिलविग्रहम्।
Verse 31
तेभ्यो विशुद्धं विज्ञानं भगवान् व्यतरद् विभु: । येनैवात्मन्यदो विश्वमात्मानं विश्वगं विदु: ॥ ३१ ॥
तेभ्यः विशुद्धं विज्ञानं भगवान् विभुः व्यतरत्। येनात्मनि इदं विश्वम्, आत्मानं च विश्वगं विदुः।
Verse 32
स्वपत्यावभृथस्नातो ज्ञातिबन्धुसुहृद् वृत: । रेजे स्वज्योत्स्नयेवेन्दु: सुवासा: सुष्ठ्वलङ्कृत: ॥ ३२ ॥
पत्नीसमेतोऽवभृथस्नानं कृत्वा, ज्ञातिबन्धुसुहृद्भिः परिवृतः, सुवासाः सुष्ठ्वलङ्कृतो भगवान् बलरामो रेजे—स्वज्योत्स्नाभिरिव परिवृत इन्दुः।
Verse 33
ईदृग्विधान्यसङ्ख्यानि बलस्य बलशालिन: । अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामर्त्यस्य सन्ति हि ॥ ३३ ॥
एवंविधान्यसङ्ख्यानि लीलाकर्माणि बलशालिनः बलस्य; अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामर्त्यस्य हि सन्ति।
Verse 34
योऽनुस्मरेत रामस्य कर्माण्यद्भुतकर्मण: । सायं प्रातरनन्तस्य विष्णो: स दयितो भवेत् ॥ ३४ ॥
रामस्याद्भुतकर्मणोऽनन्तस्य कर्माणि यः सायं प्रातरनुस्मरेत्, स श्रीविष्णोः परमपुरुषस्य दयितो भवेत्।
Frequently Asked Questions
Balvala is a demon who desecrates the sages’ sacrificial arena with filth and fear, embodying opposition to brāhmaṇas and yajña. Balarāma kills him to reestablish dharma, protect the ritual order, and demonstrate poṣaṇa—Bhagavān’s active protection of devotees and sacred practices.
By mere remembrance (saṅkalpa), His hala and gadā appear immediately, indicating divine sovereignty: the Lord’s instruments are not separate from Him and respond to His will. Theologically, it highlights that His power is intrinsic (svābhāvikī śakti) and not dependent on material conditions.
The comparison frames Balvala’s death as the removal of a cosmic-social obstruction to dharma, similar to Vṛtra’s removal of a threat to the devas. The abhiṣeka publicly honors the Lord as protector of yajña and affirms the sacrificial community’s restored purity and auspiciousness.
It models dharmic purification through sacred travel, bathing (snāna), worship, and charity (dāna), while also integrating India’s tīrtha network into Bhāgavata sacred history. Devotionally, it teaches that the Lord sanctifies tīrthas by His presence, and sādhakas sanctify themselves through regulated contact with them.
As an elder and martial authority (and Duryodhana’s instructor), Balarāma recognizes both fighters’ near-equality and the destructive futility of continued enmity. His intervention expresses dharma’s preference for restraint when victory cannot be justly or clearly determined, even though the combatants’ hatred overrides counsel.
When the duelists refuse his reasonable request, Balarāma concludes the outcome is daiva-yojana—arranged by providence. This does not erase moral responsibility; rather, it frames history as unfolding under the Lord’s overarching governance, where human choices operate within a destined resolution of Earth’s burden.
Regular remembrance of Balarāma’s pastimes at dawn and dusk (sandhyā-kāla smaraṇa). The text states that such steady recollection makes one dear to Śrī Viṣṇu, emphasizing smaraṇa as a direct bhakti-sādhana with transformative results.