Adhyaya 75
Duryodhana’s Envy at Yudhiṣṭhira’s Rājasūya and the Avabhṛtha Festival
परीक्षितः पृष्टे—राजसूये दुर्योधन एव कुतः अप्रसन्न इति—शुकदेवः वर्णयति। युधिष्ठिरस्य बान्धवाः सुहृदश्च हर्षेण दास्यभावेन सेवां चक्रुः—भीमः पाकशालायाम्, दुर्योधनः कोशाध्यक्षः, सहदेवोऽतिथिसत्कारकः, स्वयं श्रीकृष्णोऽपि पादप्रक्षालनं कृत्वा, नारायणपरायणस्य राज्ञो यज्ञं सर्वैः भक्त्या समर्पितमिव दर्शयन्। सत्कारदानानन्तरं यमुनातटेऽवभृथोत्सवः संगीतनृत्ययात्रामन्त्रजपजलविहारैः समृद्धः; अन्ते विधिवत् कर्माणि स्नानशुद्धिश्च, भूषणवस्त्रवितरणं च। अतिथयः यज्ञं प्रशंसन्तो निर्गच्छन्ति; युधिष्ठिरः विरहासहः कृष्णं किञ्चित्कालं स्थातुं याचते। ततः महाभारतवैरस्य बीजं—दुर्योधनः ऐश्वर्यद्रौपदीदर्शनाभ्यां क्षुभितः, मायदानवकृतमायामन्दिरे भ्रमितो हास्यपात्रं जातः; लज्जादग्धः मौनेन निर्गतः। कृष्णस्तु भूमेर्भारहरणसंकल्पेन मौनं धारयन्, एतत् प्रसङ्गं द्यूतयुद्धादिवृद्ध्यै संयोजयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागता: ॥ १ ॥ दुर्योधनं वर्जयित्वा राजान: सर्षय: सुरा: । इति श्रुतं नो भगवंस्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ २ ॥
श्रीराजोवाच—अजातशत्रो राजसूयमहोदयम्। दृष्ट्वा समागताः सर्वे नृदेवा मुमुदिरे, ब्रह्मन्; दुर्योधनं वर्जयित्वा। इति श्रुतं नः, भगवन्; तत्र कारणं ब्रूहि॥
Verse 2
श्रीराजोवाच अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागता: ॥ १ ॥ दुर्योधनं वर्जयित्वा राजान: सर्षय: सुरा: । इति श्रुतं नो भगवंस्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ २ ॥
श्रीराजोवाच—ब्रह्मन्, अजातशत्रोः राजसूयमहामहोत्सवं दृष्ट्वा समागताः सर्वे नृदेवाः सर्षयः सुराश्च परमं मुमुदिरे; केवलं दुर्योधनं वर्जयित्वा। भगवन्, तस्यैकस्य वैमनस्यस्य कारणं मे निवेदय।
Verse 3
श्रीबादरायणिरुवाच पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मन: । बान्धवा: परिचर्यायां तस्यासन्प्रेमबन्धना: ॥ ३ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—तव पितामहस्य महात्मनः राजसूये महायज्ञे तस्य बान्धवाः प्रेमबन्धनैः बद्धाः सन्तः परिचर्यायां विनयेन प्रवृत्ता आसन्।
Verse 4
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः। सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने॥ जिष्णुर्गुरुशुश्रूषणे कृष्णः पादावनेजने। द्रुपदजा परिवेषणे कर्णो दाने महामनाः॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः। बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादयः॥ ते सर्वे महायज्ञे नानाकर्मसु निरूपिताः। राज्ञः प्रियचिकीर्षवो राजेन्द्र प्रववृत्तिरे॥
Verse 5
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः। सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने॥ जिष्णुर्गुरुशुश्रूषणे कृष्णः पादावनेजने। द्रुपदजा परिवेषणे कर्णो दाने महामनाः॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः। बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादयः॥ ते सर्वे महायज्ञे नानाकर्मसु निरूपिताः। राज्ञः प्रियचिकीर्षवो राजेन्द्र प्रववृत्तिरे॥
Verse 6
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः। सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने॥ जिष्णुर्गुरुशुश्रूषणे कृष्णः पादावनेजने। द्रुपदजा परिवेषণে कर्णो दाने महामनाः॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः। बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादयः॥ ते सर्वे महायज्ञे नानाकर्मसु निरूपिताः। राज्ञः प्रियचिकीर्षवो राजेन्द्र प्रववृत्तिरे॥
Verse 7
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः । सहदेवः पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ अर्जुनो गुरुशुश्रूषणे कृष्णः पादावनेजने । द्रुपदजा परिवेषणे कर्णो दाने महामनाः ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्याः सन्तर्दनमुखा अपि ॥ नानाकर्मसु महायज्ञे निरूपिताः प्रवर्तिरे । राज्ञः प्रियचिकीर्षन्तो युधिष्ठिरनृपं प्रति ॥
Verse 8
ऋत्विक्सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषु स्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभि: । चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे चक्रुस्ततस्त्ववभृथस्नपनं द्युनद्याम् ॥ ८ ॥
ऋत्विक्सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषु स्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभिः । चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे चक्रुस्ततोऽवभृथस्नपनं द्युनद्याम् ॥
Verse 9
मृदङ्गशङ्खपणवधुन्धुर्यानकगोमुखा: । वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे ॥ ९ ॥
मृदङ्गशङ्खपणवधुन्धुर्यानकगोमुखाः । वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे ॥
Verse 10
नार्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगु: । वीणावेणुतलोन्नादस्तेषां स दिवमस्पृशत् ॥ १० ॥
नार्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगुः । वीणावेणुतलोन्नादस्तेषां स दिवमस्पृशत् ॥
Verse 11
चित्रध्वजपताकाग्रैरिभेन्द्रस्यन्दनार्वभि: । स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययू रुक्ममालिन: ॥ ११ ॥
चित्रध्वजपताकाग्रैरिभेन्द्रस्यन्दनार्वभिः । स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययु रुक्ममालिनः ॥
Verse 12
यदुसृञ्जयकाम्बोजकुरुकेकयकोशला: । कम्पयन्तो भुवं सैन्यैर्यजमानपुर:सरा: ॥ १२ ॥
यदुसृञ्जयकाम्बोजकुरुकेकयकोशलानां सैन्यानि समागतानि यजमानस्य युधिष्ठिरमहाराजस्य पुरःसराणि भूवं कम्पयन्ति स्म।
Verse 13
सदस्यर्त्विग्द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेणभूयसा । देवर्षिपितृगन्धर्वास्तुष्टुवु: पुष्पवर्षिण: ॥ १३ ॥
सदस्यर्त्विग्द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेण भूयसा वेदान् निनदन्ति स्म; देवर्षिपितृगन्धर्वाः स्तुतिभिः तुष्टुवुः पुष्पवर्षिणः।
Verse 14
स्वलङ्कृता नरा नार्यो गन्धस्रग्भूषणाम्बरै: । विलिम्पन्त्योऽभिसिञ्चन्त्यो विजह्रुर्विविधै रसै: ॥ १४ ॥
स्वलङ्कृताः नरनार्यः चन्दनगन्धस्रग्भूषणाम्बरैः समलङ्कृताः परस्परं विविधै रसैः विलिम्पन्त्यः अभिसिञ्चन्त्यः च विजह्रुः।
Verse 15
तैलगोरसगन्धोदहरिद्रासान्द्रकुङ्कुमै: । पुम्भिर्लिप्ता: प्रलिम्पन्त्यो विजह्रुर्वारयोषित: ॥ १५ ॥
तैलगोरसगन्धोदहरिद्रासान्द्रकुङ्कुमैः पुम्भिः वारयोषितः लिप्ताः; ताः अपि तैरेव द्रव्यैः पुमांसः प्रलिम्पन्त्यः क्रीडां चक्रुः।
Verse 16
गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेतद् देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यो । ता मातुलेयसखिभि: परिषिच्यमाना: सव्रीडहासविकसद्वदना विरेजु: ॥ १६ ॥
गुप्ताः नृभिः नृदेव्यः युधिष्ठिरस्य देव्यो रथैः निरगमन् एतत् क्रीडितं द्रष्टुम्, यथा दिवि देव्यो विमानवरैः। मातुलेयसखिभिः परिषिच्यमानाः सव्रीडहासविकसद्वदनाः शोभां विरेजुः।
Verse 17
ता देवरानुत सखीन् सिषिचुर्दृतीभि: क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्या: । औत्सुक्यमुक्तकवराच्च्यवमानमाल्या: क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारै: ॥ १७ ॥
तदा देवरान् अनु सखीन् च जलयन्त्रैः सिषिचुः पाण्डवपत्न्यः; क्लिन्नाम्बराः विवृतगात्रकुचोरुमध्याः, औत्सुक्येन मुक्तकवरात् च्यवमानमाल्याः, रुचिरविहारैर्मलधियाम् अन्तःकरणं क्षोभयामासुः॥
Verse 18
स सम्राड् रथमारुढ: सदश्वं रुक्ममालिनम् । व्यरोचत स्वपत्नीभि: क्रियाभि: क्रतुराडिव ॥ १८ ॥
स सम्राट् रथमारूढः सदश्वं रुक्ममालिनम्; स्वपत्नीभिः सह व्यरोचत, यथा क्रतुराट् राजसूयः नानाक्रियाभिः परिवृतः॥
Verse 19
पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते तमृत्विज: । आचान्तं स्नापयां चक्रुर्गङ्गायां सह कृष्णया ॥ १९ ॥
पत्नीसंयाजावभृथ्यैः कृतकर्माणं तं नृपं ते ऋत्विजः; आचान्तं कृत्वा गङ्गायां कृष्णया सह स्नापयामासुः॥
Verse 20
देवदुन्दुभयो नेदुर्नरदुन्दुभिभि: समम् । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवा: ॥ २० ॥
देवदुन्दुभयो नेदुः नरदुन्दुभिभिः समम्; देवर्षिपितृमानवाः पुष्पवर्षाणि मुमुचुः॥
Verse 21
सस्नुस्तत्र तत: सर्वे वर्णाश्रमयुता नरा: । महापातक्यपि यत: सद्यो मुच्येत किल्बिषात् ॥ २१ ॥
ततः सर्वे वर्णाश्रमयुता नराः तत्र सस्नुः; यत्र महापातक्यपि सद्यः किल्बिषात् मुच्येत इति श्रूयते॥
Verse 22
अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृत: । ऋत्विक्सदस्यविप्रादीनानर्चाभरणाम्बरै: ॥ २२ ॥
अथ राजा नूतनं क्षौमं परिधाय स्वलङ्कृतः, ऋत्विजः सदस्यान् विप्रादीन् च अतिथीन् च अर्चाभरणाम्बरैः सम्यक् सम्मानयामास।
Verse 23
बन्धूञ्ज्ञातीन् नृपान् मित्रसुहृदोऽन्यांश्च सर्वश: । अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृप: ॥ २३ ॥
स नारायणपरः नृपः युधिष्ठिरः बन्धून् ज्ञातीन् नृपान् मित्रसुहृदः अन्यांश्च सर्वशः नानाविधैः उपायैः अभीक्ष्णं पूजयामास।
Verse 24
सर्वे जना: सुररुचो मणिकुण्डलस्र- गुष्णीषकञ्चुकदुकूलमहार्घ्यहारा: । नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट- वक्त्रश्रिय: कनकमेखलया विरेजु: ॥ २४ ॥
तत्र सर्वे जना सुररुचः बभूवुः—मणिकुण्डलस्रगुष्णीषकञ्चुकदुकूलमहार्घ्यहारैः विभूषिताः। नार्यश्च युगलकुण्डलालकवृन्दजुष्टवक्त्रश्रियः कनकमेखलया च विरेजुः।
Verse 25
अथर्त्विजो महाशीला: सदस्या ब्रह्मवादिन: । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा राजानो ये समागता: ॥ २५ ॥ देवर्षिपितृभूतानि लोकपाला: सहानुगा: । पूजितास्तमनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप ॥ २६ ॥
अथ महाशीलाः ऋत्विजः, ब्रह्मवादिनः सदस्याश्च, समागताः ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः राजानश्च; देवर्षिपितृभूतानि लोकपालाः सहानुगाः—ते सर्वे युधिष्ठिरेण पूजिताः, तमनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुः, हे नृप।
Verse 26
अथर्त्विजो महाशीला: सदस्या ब्रह्मवादिन: । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा राजानो ये समागता: ॥ २५ ॥ देवर्षिपितृभूतानि लोकपाला: सहानुगा: । पूजितास्तमनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप ॥ २६ ॥
अथ महाशीलाः ऋत्विजः, ब्रह्मवादिनः सदस्याश्च, समागताः ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः राजानश्च; देवर्षिपितृभूतानि लोकपालाः सहानुगाः—ते सर्वे युधिष्ठिरेण पूजिताः, तमनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुः, हे नृप।
Verse 27
हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् । नैवातृप्यन्प्रशंसन्त: पिबन्मर्त्योऽमृतं यथा ॥ २७ ॥
हरिदासस्य राजर्षेः कृतं राजसूयमहोत्सवम् । सर्वे प्रशंसन्तोऽपि नातृप्यन्, यथा मर्त्योऽमृतं पिबन् न तृप्यति ॥
Verse 28
ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् । प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातर: ॥ २८ ॥
तदा युधिष्ठिरो राजा सुहृदः सम्बन्धिबान्धवान् । प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातरः ॥
Verse 29
भगवानपि तत्राङ्ग न्यावात्सीत्तत्प्रियंकर: । प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम् ॥ २९ ॥
भगवानपि तत्राङ्ग न्यवात्सीत् तत्प्रियंकरः । प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम् ॥
Verse 30
इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् । सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गतज्वर: ॥ ३० ॥
इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् । सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गतज्वरः ॥
Verse 31
एकदान्त:पुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधन: श्रियम् । अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मन: ॥ ३१ ॥
एकदा अन्तःपुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् । अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः ॥
Verse 32
यस्मिन् नरेन्द्रदितिजेन्द्रसुरेन्द्रलक्ष्मी- र्नाना विभान्ति किल विश्वसृजोपक्लृप्ता: । ताभि: पतीन् द्रुपदराजसुतोपतस्थे यस्यां विषक्तहृदय: कुरुराडतप्यत् ॥ ३२ ॥
तस्मिन् प्रासादे मयदानवेन विश्वसृजा समाहृताः नरेन्द्र-दितिजेन्द्र-सुरेन्द्रलक्ष्म्यः नानाविधा विभान्ति स्म। ताभिः सम्पद्भिः द्रौपदी द्रुपदराजसुता स्वपतीन् उपतस्थे; तस्यां विषक्तहृदयः कुरुराट् दुर्योधनः शोकात् अतप्यत्।
Verse 33
यस्मिन् तदा मधुपतेर्महिषीसहस्रं श्रोणीभरेण शनकै: क्वणदङ्घ्रिशोभम् । मध्ये सुचारु कुचकुङ्कुमशोणहारं श्रीमन्मुखं प्रचलकुण्डलकुन्तलाढ्यम् ॥ ३३ ॥
तस्मिन् मधुपतेः श्रीकृष्णस्य महिषीसहस्रं निवसत्। श्रोणीभरेण शनकैः चलन्त्यः तासां चरणघण्टिकाः मधुरं क्वणन्ति स्म। सुचारुमध्याः, कुचकुङ्कुमशोणितमुक्ताहाराः, प्रचलकुण्डलकुन्तलैः शोभितश्रीमन्मुखाः आसन्।
Verse 34
सभायां मयक्लृप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा ॥ ३४ ॥ आसीन: काञ्चने साक्षादासने मघवानिव । पारमेष्ठ्यश्रिया जुष्ट: स्तूयमानश्च वन्दिभि: ॥ ३५ ॥
सभायां मयक्लृप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट्। वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा॥ युधिष्ठिरो मघवानिव काञ्चने साक्षादासने आसीनः। पारमेष्ठ्यश्रिया जुष्टः वन्दिभिः स्तूयमानश्च।
Verse 35
सभायां मयक्लृप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा ॥ ३४ ॥ आसीन: काञ्चने साक्षादासने मघवानिव । पारमेष्ठ्यश्रिया जुष्ट: स्तूयमानश्च वन्दिभि: ॥ ३५ ॥
सभायां मयक्लृप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट्। वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा॥ युधिष्ठिरो मघवानिव काञ्चने साक्षादासने आसीनः। पारमेष्ठ्यश्रिया जुष्टः वन्दिभिः स्तूयमानश्च।
Verse 36
तत्र दुर्योधनो मानी परीतो भ्रातृभिर्नृप । किरीटमाली न्यविशदसिहस्त: क्षिपन् रुषा ॥ ३६ ॥
तत्र दुर्योधनः मानी भ्रातृभिः परीतो नृप। किरीटमाली असिहस्तः रुषा क्षिपन् द्वारपालान् न्यविशत् प्रासादं प्रति।
Verse 37
स्थलेऽभ्यगृह्णाद् वस्त्रान्तं जलं मत्वा स्थलेऽपतत् । जले च स्थलवद् भ्रान्त्या मयमायाविमोहित: ॥ ३७ ॥
मयदानवमायाविमोहितो दुर्योधनः स्थलं जलमिव मत्वा वसनान्तं जग्राह; अन्यत्र च जलं स्थलमिव मत्वा तत्रापतत्।
Verse 38
जहास भीमस्तं दृष्ट्वा स्त्रियो नृपतयोऽपरे । निवार्यमाणा अप्यङ्ग राज्ञा कृष्णानुमोदिता: ॥ ३८ ॥
तं दृष्ट्वा भीमः जहास; स्त्रियो नृपतयश्चापरेऽपि हसन्ति स्म। राज्ञा युधिष्ठिरेण निवार्यमाणाः अपि, कृष्णेनानुमोदिताः आसन्।
Verse 39
स व्रीडितोऽवाग्वदनो रुषा ज्वलन् निष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् । हाहेति शब्द: सुमहानभूत् सता- मजातशत्रुर्विमना इवाभवत् । बभूव तूष्णीं भगवान् भुवो भरं समुज्जिहीर्षुर्भ्रमति स्म यद् दृशा ॥ ३९ ॥
स व्रीडितोऽवाङ्मुखो रुषा ज्वलन् तूष्णीं निष्क्रम्य गजाह्वयं प्रययौ। तत्र सुमहान् ‘हाहेति’ शब्दोऽभूत्; सतां हृदयेऽजातशत्रुरिव विमनाः अभवत्। भगवान् तु, यद्दृशा स भ्रान्तोऽभूत्, भुवो भारं समुज्जिहीर्षुः तूष्णीमेव तस्थौ।
Verse 40
एतत्तेऽभिहितं राजन् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाक्रतौ ॥ ४० ॥
राजन्, यत् त्वया पृष्टं तदिह मया कथितम्—महाक्रतौ राजसूये सुयोधनस्य दौरात्म्यं तथा असन्तोषकारणं च।
Frequently Asked Questions
His dissatisfaction arises from matsara (envy) and wounded pride: he witnesses Yudhiṣṭhira’s divinely supported prosperity and the universal honor given to a king devoted to Acyuta. This contrast intensifies Duryodhana’s inner insecurity, and the palace episode—where Maya’s illusions cause him to stumble and be laughed at—turns envy into humiliation, crystallizing future antagonism.
It demonstrates bhakti’s inversion of worldly status: the Supreme Lord willingly accepts a servant’s role to honor devotees and sanctify the assembly. In Bhāgavata theology, such līlā reveals that true greatness is not domination but loving reciprocity (bhakta-vātsalya), and it also validates the sacrifice by placing it under Bhagavān’s direct presence and approval.
Avabhṛtha is the concluding purification bath of major śrauta sacrifices, marking ritual completion and communal auspiciousness. The Bhāgavata emphasizes it with music, mantra, procession, and celebratory water-sport to show yajña’s social and cosmic harmony when aligned with dharma and devotion; it also frames Yudhiṣṭhira’s generosity and the sanctifying power of the sacred waters.
Maya Dānava, famed as a cosmic architect, built the hall whose visual illusions confuse Duryodhana. The episode teaches that pride is easily defeated by māyā: one who seeks status and control becomes bewildered, while the devotee-king remains steady. It also serves as narrative causality for Duryodhana’s rancor, a proximate cause leading toward the Kurukṣetra conflict.
The text states the Lord’s intention to remove the earth’s burden (bhū-bhāra-haraṇa). By allowing Duryodhana’s envy to ripen into the chain of events culminating in the war, Kṛṣṇa permits adharma to expose itself and be resolved through a divinely guided outcome, while still maintaining the moral responsibility of the actors.