Adhyaya 72
Yudhiṣṭhira’s Rājasūya Resolve and the Slaying of Jarāsandha
राजसभायां युधिष्ठिरः श्रीकृष्णं राजसूययज्ञस्य अनुमतिं याचते, भगवद्भक्तेः परं माहात्म्यं दर्शयितुं तदर्चकानां च शुभगतिं प्रकाशयितुम्। श्रीकृष्णः अनुमोद्य पाण्डवान् प्रथमं दिग्विजयं कर्तुं, नृपान् वशीकर्तुं धनं च संग्रहीतुं निर्देशयति। भ्रातरः सर्वा दिशो जिग्युः, किन्तु जरासन्धोऽजयः स्थित्वा सार्वभौम्यं यज्ञस्य निरुणद्धि। उद्धवनीतिं स्मृत्वा श्रीकृष्णोऽर्जुनो भीमश्च ब्राह्मणवेषेण अतिथिरूपेण जरासन्धं गत्वा युद्धरूपं ‘दानं’ याचन्ते। स तदनुमन्यते, कृष्णेन सह युद्धं नाङ्गीकरोति, भीमं समं वरयति; ततः गदामुष्टियुद्धं दीर्घं निर्णयरहितं प्रवर्तते। जरया जन्मनि संधितस्य रहस्यं विदित्वा श्रीकृष्णः भीमं संकेतयति; भीमः तं विदार्य द्विधा करोति, तस्य अत्याचारं समापयति। अनन्तरं श्रीकृष्णः तस्य पुत्रं सहदेवं सिंहासने स्थापयति, बद्धराजान् विमोचयति, युधिष्ठिरस्य राजसूयस्य सिद्धिं च दैवीयधर्मप्रवर्तनस्य अग्रिमं प्रसङ्गं च उपस्थापयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा युधिष्ठिरो धर्मराजः सभामध्ये मुनिभिर्वृतः, ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैश्च भ्रातृभिश्च, आचार्यैः कुलवृद्धैः ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवैश्च समासीनः; एतेषां शृण्वतामेव स भगवान् कृष्णमाभाष्येदमुवाच।
Verse 2
श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा राजसभामध्ये युधिष्ठिरो नृपः मुनिभिः ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैश्च भ्रातृभिश्च परिवृतः आसीत्। आचार्यैः कुलवृद्धैः ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवैश्च शृण्वत्सु सर्वेषु स भगवान् कृष्णमाभाष्येदमुवाच।
Verse 3
श्रीयुधिष्ठिर उवाच क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनी: । यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत् सम्पादय न: प्रभो ॥ ३ ॥
श्रीयुधिष्ठिर उवाच—गोविन्द, क्रतुराजेन राजसूयेन पावनीः भवतो विभूतीरहं यक्ष्ये। प्रभो, अस्माकं तत् कार्यं सम्पादय।
Verse 4
त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्ग- माशासते यदि त आशिष ईश नान्ये ॥ ४ ॥
ये त्वत्पादुके अविरतं परिचरन्ति, अभद्रनशने ध्यायन्ति, शुचयः गृणन्ति च, ते कमलनाभ भवापवर्गं निश्चयेन विन्दन्ति। ईश, यदि ते किञ्चिदिह आशिषः कामयन्ते तदपि लभन्ते; त्वदाश्रयविहीनाः अन्ये तु कदापि न तृप्यन्ति।
Verse 5
तद् देवदेव भवतश्चरणारविन्द- सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एष: । ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम् ॥ ५ ॥
तस्मात् देवदेव, भवतः चरणारविन्दसेवानुभावं लोक एष पश्यतु। विभो, त्वां भजन्तां च न भजन्तां च उभयेषां निष्ठां कुरुसृञ्जयानां प्रदर्शय।
Verse 6
न ब्रह्मण: स्वपरभेदमतिस्तव स्यात् सर्वात्मन: समदृश: स्वसुखानुभूते: । संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसाद: सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र ॥ ६ ॥
तव मनसि ‘अयं मम, अयं परः’ इति स्वपरभेदमतिः न स्यात्; त्वं ब्रह्म, सर्वात्मा, समदृक्, स्वसुखानुभूतेः। सुरतरोरिव ते प्रसादः संसेवतां सेवानुरूपं फलोदयः; अत्र विपर्ययो नास्ति।
Verse 7
श्रीभगवानुवाच सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन । कल्याणी येन ते कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ७ ॥
श्रीभगवानुवाच—सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन। कल्याणी येन ते कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति॥
Verse 8
ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि न: प्रभो । सर्वेषामपि भूतानामीप्सित: क्रतुराडयम् ॥ ८ ॥
ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि नः प्रभो। सर्वेषामपि भूतानामीप्सितः क्रतुराडयम्॥
Verse 9
विजित्य नृपतीन्सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे । सम्भृत्य सर्वसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम् ॥ ९ ॥
विजित्य नृपतीन्सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे। सम्भृत्य सर्वसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम्॥
Verse 10
एते ते भ्रातरो राजल्ँ लोकपालांशसम्भवा: । जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभि: ॥ १० ॥
एते ते भ्रातरो राजन् लोकपालांशसम्भवाः। जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभिः॥
Verse 11
न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया । विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिव: ॥ ११ ॥
न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया। विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिवः॥
Verse 12
श्रीशुक उवाच निशम्य भगवद्गीतं प्रीत: फुल्लमुखाम्बुज: । भ्रातृन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान् ॥ १२ ॥
श्रीशुक उवाच—भगवतो गीतं वचनं निशम्य युधिष्ठिरो नृपः प्रीतः फुल्लमुखाम्बुज इव बभूव। ततः स विष्णुतेजोपबृंहितान् भ्रातॄन् दिग्विजये नियुयोज॥
Verse 13
सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत् सह सृञ्जयै: । दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सव्यसाचिनम् । प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यै: केकयै: सह मद्रकै: ॥ १३ ॥
सहदेवं दक्षिणदिशि सृञ्जयैः सह आदिशत्; प्रतीच्यां दिशि नकुलम्; उदीच्यां सव्यसाचिनम्; प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यैः केकयैः सह मद्रकैश्च॥
Verse 14
ते विजित्य नृपान्वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा । अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥ १४ ॥
ते वीरा नृपान् विजित्य ओजसा दिग्भ्यः आजह्रुः। अजातशत्रवे नृपाय यज्ञाय दीक्षिताय भूरि द्रविणं समर्पयामासुः॥
Verse 15
श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरि: । आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५ ॥
जरासन्धोऽजित इति श्रुत्वा युधिष्ठिरो नृपतिः ध्यायमानः। तदा आद्यो हरिः तमेवोपायं तस्मै अवदत् यम् उद्धवः पूर्वमुवाच॥
Verse 16
भीमसेनोऽर्जुन: कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्त्रय: । जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यत: ॥ १६ ॥
ततः भीमसेनोऽर्जुनः कृष्णश्च ब्रह्मलिङ्गधराः त्रयः। तात, ते गिरिव्रजं जग्मुः यत्र बृहद्रथसुतोऽस्ति॥
Verse 17
ते गत्वातिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्गिन: ॥ १७ ॥
ते राजन्याः ब्रह्मलिङ्गिनो भूत्वा अतिथ्यवेलायां गृहमेधिनं जरासन्धं गृहे गत्वा ब्रह्मण्यं तं समयाचेरन्।
Verse 18
राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तानर्थिनो दूरमागतान् । तन्न: प्रयच्छ भद्रं ते यद्वयं कामयामहे ॥ १८ ॥
राजन्, दूरमागतान् अर्थिनोऽतिथीन् अस्मान् विद्धि; तव भद्रं कामयामहे। यद् वयं कामयामहे तन्नः प्रयच्छ।
Verse 19
किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किमकार्यमसाधुभि: । किं न देयं वदान्यानां क: पर: समदर्शिनाम् ॥ १९ ॥
तितिक्षूणां किं दुर्मर्षं? असाधुभिः किमकार्यम्? वदान्यानां किं न देयम्? समदर्शिनां कः परः?
Verse 20
योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्प: स वाच्य: शोच्य एव स: ॥ २० ॥
योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं ध्रुवं यशो नाचिनोति स्वयं समर्थः, स वाच्यः शोच्य एव सः।
Verse 21
हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्ति: शिबिर्बलि: । व्याध: कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गता: ॥ २१ ॥
हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिर्मुद्गलः शिबिर्बलिः व्याधः कपोतश्च—बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गताः।
Verse 22
श्रीशुक उवाच स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि । राजन्यबन्धून् विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत् ॥ २२ ॥
श्रीशुक उवाच—स्वरैः आकृतिभिः तान् तु प्रकोष्ठैः ज्याहतैरपि । राजन्यबन्धून् विज्ञाय दृष्टपूर्वान् अचिन्तयत् ॥२२॥
Verse 23
राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति । ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ २३ ॥
[जरासन्धचिन्तनम्]—राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति । ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥२३॥
Verse 24
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥२४॥
Verse 25
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥
श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥२५॥
Verse 26
जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थ: क्षत्रबन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यश: ॥ २६ ॥
जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थः क्षत्रबन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः ॥२६॥
Verse 27
इत्युदारमति: प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् । हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि व: ॥ २७ ॥
इति निश्चित्य उदारमतिर्जरासन्धः कृष्णार्जुनवृकोदरान् उवाच— “हे विप्राः, यत् कामयध्वं तत् वृणुत; ददामि वः, आत्मशिरोऽपि।”
Verse 28
श्रीभगवानुवाच युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे । युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्क्षिण: ॥ २८ ॥
श्रीभगवानुवाच— “राजेन्द्र, यदि मन्यसे, द्वन्द्वयुद्धं नः देहि। वयं राजन्याः युद्धार्थिनः प्राप्ताः; नान्यत् किञ्चिद् याचामहे।”
Verse 29
असौ वृकोदर: पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् । अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ २९ ॥
असौ वृकोदरः पार्थः, अयं तस्य भ्राता अर्जुनः। अनयोर्मातुलेयः मां कृष्णं जानीहि— तव रिपुम्।”
Verse 30
एवमावेदितो राजा जहासोच्चै: स्म मागध: । आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि व: ॥ ३० ॥
एवम् आवेदितो मागधराजः उच्चैः जहास; अमर्षितो मन्दान् आह— “तर्हि युद्धं वः ददामि।”
Verse 31
न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा । मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गत: ॥ ३१ ॥
“न त्वया भीरुणा योत्स्ये, युधि विक्लवतेजसा। मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः।”
Verse 32
अयं तु वयसातुल्यो नातिसत्त्वो न मे सम: । अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम ॥ ३२ ॥
अयं त्वर्जुनो मत्तो न वयसातुल्यः, न चातिसत्त्ववान्; मम समो नास्ति, तस्माद् योद्धा न भवेत्। भीमस्तु मम तुल्यबलः॥
Verse 33
इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् । द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहि: ॥ ३३ ॥
इत्युक्त्वा भीमसेनाय महतीं गदां प्रदाय, द्वितीयां स्वयमादाय, स पुराद् बहिर्निर्जगाम॥
Verse 34
तत: समेखले वीरौ संयुक्तावितरेतरम् । जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ ॥ ३४ ॥
ततः समेखले वीरौ परस्परं संयुक्तौ रणदुर्मदौ। वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां अन्योन्यं जघ्नतुः॥
Verse 35
मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च । चरतो: शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणो: ॥ ३५ ॥
मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च चरतोः। नटयोरिव रङ्गिणोः तयोः युद्धं शुशुभे॥
Verse 36
ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेससन्निभ: । गदयो: क्षिप्तयो राजन्दन्तयोरिव दन्तिनो: ॥ ३६ ॥
ततः क्षिप्तयोर्गदयोः चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेससन्निभः। राजन्, दन्तिनोर्दन्तयोरिव तयोः समभवत्॥
Verse 37
ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमाने अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रुम् । चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे संयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्यो: ॥ ३७ ॥
तौ गदे भुजजवेन निपात्यमाने अन्योन्यतोऽसकटिपादकरोरुजत्रुम् । आर्कशाखेव चूर्णीभूतगदे समुपेत्य संयुध्यतोर्द्विरदयोर्दीप्तमन्व्योः ॥
Verse 38
इत्थं तयो: प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरय:स्परशैरपिष्टाम् । शब्दस्तयो: प्रहरतोरिभयोरिवासी- न्निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थ: ॥ ३८ ॥
इत्थं तयोः प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरयःस्परशैरपिष्टाम् । ताडनशब्दस्तयोः प्रहरतोरिभयोरिवासीन्निर्घातवज्रपरुषः ॥
Verse 39
तयोरेवं प्रहरतो: समशिक्षाबलौजसो: । निर्विशेषमभूद् युद्धमक्षीणजवयोर्नृप ॥ ३९ ॥
तयोरेवं प्रहरतोः समशिक्षाबलौजसोः । निर्विशेषमभूद् युद्धमक्षीणजवयोर्नृप ॥
Verse 40
शत्रोर्जन्ममृती विद्वाञ्जीवितं च जराकृतम् । पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरि: ॥ ४० ॥
शत्रोर्जन्ममृती विद्वाञ्जीवितं च जराकृतम् । पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरिः ॥
Verse 41
सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शन: । दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संज्ञया ॥ ४१ ॥
सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शनः । दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संज्ञया ॥
Verse 42
तद् विज्ञाय महासत्त्वो भीम: प्रहरतां वर: । गृहीत्वा पादयो: शत्रुं पातयामास भूतले ॥ ४२ ॥
तद् विज्ञाय महासत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः । गृहीत्वा पादयोः शत्रुं पातयामास भूतले ॥
Verse 43
एकं पादं पदाक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य स: । गुदत: पाटयामास शाखमिव महागज: ॥ ४३ ॥
एकं पादं पदाक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य सः । गुदतः पाटयामास शाखमिव महागजः ॥
Verse 44
एकपादोरुवृषणकटिपृष्ठस्तनांसके । एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले ददृशु: प्रजा: ॥ ४४ ॥
एकपादोरुवृषणकटिपृष्ठस्तनांसके । एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले ददृशुः प्रजाः ॥
Verse 45
हाहाकारो महानासीन्निहते मगधेश्वरे । पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्युतौ ॥ ४५ ॥
हाहाकारो महानासीन्निहते मगधेश्वरे । पूजयामासतुर् भीमं परिरभ्य जयाच्युतौ ॥
Verse 46
सहदेवं तत्तनयं भगवान् भूतभावन: । अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभु: । मोचयामास राजन्यान्संरुद्धा मागधेन ये ॥ ४६ ॥
सहदेवं तत्तनयं भगवान् भूतभावनः । अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभुः । मोचयामास राजन्यान् संरुद्धा मागधेन ये ॥
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks the Rājasūya to honor Kṛṣṇa’s divine expansions and to establish righteous sovereignty that publicly demonstrates bhakti’s power: those who take shelter of the Lord attain auspiciousness and fulfillment, whereas those who do not remain unsatisfied. The rite becomes a vehicle for glorifying Bhagavān and organizing society under dharma.
Kṛṣṇa knew the mystery of Jarāsandha’s life—he had been born in two halves and rejoined by the demoness Jarā, making ordinary defeat ineffective. Kṛṣṇa therefore signaled the correct method by splitting a twig, instructing Bhīma to tear Jarāsandha into two, preventing rejoining and ensuring final death in accordance with destiny and dharma.
Sahadeva went south with the Sṛñjayas, Nakula went west with the Matsyas, Arjuna went north with the Kekayas, and Bhīma went east with the Madrakas—collecting tribute and establishing Yudhiṣṭhira’s authority required for the Rājasūya.
Jarāsandha is portrayed as scrupulous about guest-reception and brāhmaṇa-respect, valuing lasting fame (yaśas) over bodily preservation. The chapter frames dāna and kṣatriya honor through exemplars like Bali and Hariścandra: even when aware of a ruse, a ruler may uphold the vow of giving to preserve dharmic reputation.
It establishes the ethical purpose of the campaign: removing oppression and restoring legitimate rule. By installing Jarāsandha’s son Sahadeva and releasing captives, Kṛṣṇa aligns political power with loka-saṅgraha and clears the final obstacle to Yudhiṣṭhira’s Rājasūya, integrating statecraft with divine compassion.