Adhyaya 7
Utthāna Ceremony, Śakaṭa-bhañga, Tṛṇāvarta-vadha, and the Vision of the Universe in Kṛṣṇa’s Mouth
परीक्षित् श्रीकृष्णस्य बाललीलाः पुनर्निवेदयितुं शुकं याचते, अवतारकथाश्रवणेन मनः शुद्ध्यति विषयासक्तिश्च क्षीयते इति। शुकदेवः यशोदायाः उत्थानसंस्कारं (त्रिमासोपरि) रोहिण्याः शुभनक्षत्रयोगेन वेदमन्त्रघोषैश्च वर्णयति। उत्सवे क्षीरार्थं रुदन् बालकृष्णः शकटस्याधः पादेन स्पृष्ट्वा तं पातयति—शकटभङ्गः; वृद्धाः बालानां साक्ष्यं न विश्वसन्ति। ग्रहदोषभीत्या नन्दयशोदे सत्यनिरसूयब्राह्मणान् रक्षाकर्मार्थं आह्वयतः, दानगृहधर्मस्य च महिमा सूच्यते। वर्षान्तरे कंसप्रेषितः तृणावर्तो वायुरूपेण कृष्णं हरति, किन्तु बालः गुरुत्वेन असह्यः सन् तस्य कण्ठं गृहीत्वा तं निहन्ति—ईश्वरीयः पोषणभावः। अन्ते जम्भने कृष्णमुखे यशोदा समग्रं जगद् ददर्श, आश्चर्यवृद्ध्या दामोदरलीलायाः पूर्वपीठिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच येन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वर: । करोति कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च न: प्रभो ॥ १ ॥ यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंस: । भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत् ॥ २ ॥
श्रीराजोवाच—येन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वरः करोति कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च नः प्रभो। यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंसः। भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत्॥
Verse 2
श्रीराजोवाच येन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वर: । करोति कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च न: प्रभो ॥ १ ॥ यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंस: । भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत् ॥ २ ॥
श्रीराजोवाच— प्रभो! येन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वरः कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च नः कर्माणि करोति। यानि शृण्वतोऽस्माकं रतिरपैति वितृष्णा च, सत्त्वं चाचिरेण शुद्ध्यति; हरौ भक्तिः, तत्पुरुषेषु सख्यं च जायते। यदि मन्यसे, तानि लीलाचरितानि मे वद।
Verse 3
अथान्यदपि कृष्णस्य तोकाचरितमद्भुतम् । मानुषं लोकमासाद्य तज्जातिमनुरुन्धत: ॥ ३ ॥
अथान्यदपि कृष्णस्य तोकाचरितमद्भुतम्। मानुषं लोकमासाद्य तज्जातिमनुरुन्धतः— तद् ब्रूहि मे।
Verse 4
श्रीशुक उवाच कदाचिदौत्थानिककौतुकाप्लवे जन्मर्क्षयोगे समवेतयोषिताम् । वादित्रगीतद्विजमन्त्रवाचकै- श्चकार सूनोरभिषेचनं सती ॥ ४ ॥
श्रीशुक उवाच— कदाचिदौत्थानिककौतुकाप्लवे जन्मर्क्षयोगे समवेतयोषिताम्। वादित्रगीतद्विजमन्त्रवाचकैः सती चकार सूनोरभिषेचनं॥
Verse 5
नन्दस्य पत्नी कृतमज्जनादिकं विप्रै: कृतस्वस्त्ययनं सुपूजितै: । अन्नाद्यवास:स्रगभीष्टधेनुभि: सञ्जातनिद्राक्षमशीशयच्छनै: ॥ ५ ॥
नन्दस्य पत्नी कृतमज्जनादिकं विप्रैः कृतस्वस्त्ययनं सुपूजितैः। अन्नाद्यवासःस्रगभीष्टधेनुभिः सञ्जातनिद्राक्षमशीशयच्छनैः॥
Verse 6
औत्थानिकौत्सुक्यमना मनस्विनी समागतान् पूजयती व्रजौकस: । नैवाशृणोद् वै रुदितं सुतस्य सा रुदन् स्तनार्थी चरणावुदक्षिपत् ॥ ६ ॥
औत्थानिकौत्सुक्यमना मनस्विनी समागतान् पूजयती व्रजौकसः। नैवाशृणोद् वै रुदितं सुतस्य सा रुदन् स्तनार्थी चरणावुदक्षिपत्॥
Verse 7
अध:शयानस्य शिशोरनोऽल्पक- प्रवालमृद्वङ्घ्रिहतं व्यवर्तत । विध्वस्तनानारसकुप्यभाजनं व्यत्यस्तचक्राक्षविभिन्नकूबरम् ॥ ७ ॥
आङ्गणे एकदेशे शकटस्य अधः शयानस्य शिशोः कोमलपादप्रहारात् तत् शकटं सहसा विपर्यगात्। अक्षचक्रकूबरादयः भिन्नाः, नानालोहकृतभाजनानि च सर्वतः विकीर्णानि॥
Verse 8
दृष्ट्वा यशोदाप्रमुखा व्रजस्त्रिय औत्थानिके कर्मणि या: समागता: । नन्दादयश्चाद्भुतदर्शनाकुला: कथं स्वयं वै शकटं विपर्यगात् ॥ ८ ॥
तदद्भुतं दृष्ट्वा यशोदाप्रमुखा व्रजस्त्रियः औत्थानिककर्मणि समागताः। नन्दादयश्च विस्मयाकुलाः—कथं स्वयमेव शकटं विपर्यगादिति—कारणमन्वेषमाणाः सर्वत्र विचेरुः॥
Verse 9
ऊचुरव्यवसितमतीन् गोपान्गोपीश्च बालका: । रुदतानेन पादेन क्षिप्तमेतन्न संशय: ॥ ९ ॥
गोपाः गोप्यश्च अव्यवसितमतयः बालकांश्च पप्रच्छुः। बालकाः ऊचुः—रुदता अनेन पादेन एतत् क्षिप्तं, न संशयः॥
Verse 10
न ते श्रद्दधिरे गोपा बालभाषितमित्युत । अप्रमेयं बलं तस्य बालकस्य न ते विदु: ॥ १० ॥
गोपा गोप्यश्च बालभाषितमिति न श्रद्दधिरे। तस्य बालकस्य अप्रमेयं बलं न ते विदुः॥
Verse 11
रुदन्तं सुतमादाय यशोदा ग्रहशङ्किता । कृतस्वस्त्ययनं विप्रै: सूक्तै: स्तनमपाययत् ॥ ११ ॥
ग्रहशङ्किता यशोदा रुदन्तं सुतमादाय स्तनमपाययत्। ततः विप्रान् आहूय सूक्तैः कृतस्वस्त्ययनं मङ्गलविधिं च कारयामास॥
Verse 12
पूर्ववत् स्थापितं गोपैर्बलिभि: सपरिच्छदम् । विप्रा हुत्वार्चयांचक्रुर्दध्यक्षतकुशाम्बुभि: ॥ १२ ॥
पूर्ववत् बलिभिर्गोपैः शकटं सपरिच्छदं स्थापितम्। विप्राः हुत्वा ग्रहशान्त्यर्थं दध्यक्षतकुशाम्बुभिः परमेश्वरं समर्चयामासुः॥
Verse 13
येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिता: । न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफला: कृता: ॥ १३ ॥ इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतै: । जलै: पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमै: ॥ १४ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोप: समाहित: । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्य: प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥
येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिताः, तेषां सत्यशीलानामाशिषो न विफलाः। इति नन्दः कृष्णं अङ्के निधाय सामऋग्यजुर्मन्त्रैः द्विजोत्तमान् आहूय, पवित्रौषधिसंयुक्तैर्जलैरभिषिच्य, स्वस्त्ययनं वाचयित्वा हुत्वा चाग्निं, महागुणमन्नं द्विजातिभ्यः प्रददौ॥
Verse 14
येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिता: । न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफला: कृता: ॥ १३ ॥ इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतै: । जलै: पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमै: ॥ १४ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोप: समाहित: । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्य: प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥
इति नन्दः कृष्णं अङ्के निधाय सामऋग्यजुरुपाकृतैर्मन्त्रैः द्विजोत्तमान् आहूय। पवित्रौषधिसंयुक्तैर्जलैरभिषिच्य बालं, स्वस्त्ययनं वाचयित्वा हुत्वा चाग्निं, महागुणमन्नं द्विजातिभ्यः प्रददौ॥
Verse 15
येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिता: । न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफला: कृता: ॥ १३ ॥ इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतै: । जलै: पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमै: ॥ १४ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोप: समाहित: । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्य: प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥
स्वस्त्ययनं वाचयित्वा नन्दगोपः समाहितः। हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्यः प्रादादन्नं महागुणम्॥
Verse 16
गाव: सर्वगुणोपेता वास:स्रग्रुक्ममालिनी: । आत्मजाभ्युदयार्थाय प्रादात्ते चान्वयुञ्जत ॥ १६ ॥
गावः सर्वगुणोपेताः वासःस्रग्रुक्ममालिन्यः। आत्मजाभ्युदयार्थाय नन्दः द्विजेभ्यः प्रादात्; ते च प्रतिगृह्य कुलं कृष्णं च विशेषतः आशीर्भिरन्वयुञ्जत॥
Verse 17
विप्रा मन्त्रविदो युक्तास्तैर्या: प्रोक्तास्तथाशिष: । ता निष्फला भविष्यन्ति न कदाचिदपि स्फुटम् ॥ १७ ॥
विप्राः मन्त्रविदो युक्तास्तैः प्रोक्ताः शुभाशिषः। ता आशिषः कदाचिदपि निष्फला न भवन्ति, नूनं स्फुटम्॥
Verse 18
एकदारोहमारूढं लालयन्ती सुतं सती । गरिमाणं शिशोर्वोढुं न सेहे गिरिकूटवत् ॥ १८ ॥
एकदा रोहमारूढं लालयन्ती सुतं सती। शिशोर्गरिमाणं वोढुं न सेहे गिरिकूटवत्॥
Verse 19
भूमौ निधाय तं गोपी विस्मिता भारपीडिता । महापुरुषमादध्यौ जगतामास कर्मसु ॥ १९ ॥
भूमौ निधाय तं गोपी विस्मिता भारपीडिता। महापुरुषं नारायणं स्मृत्वा जगतामास कर्मसु॥
Verse 20
दैत्यो नाम्ना तृणावर्त: कंसभृत्य: प्रणोदित: । चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम् ॥ २० ॥
दैत्यो नाम्ना तृणावर्तः कंसभृत्यः प्रणोदितः। चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम्॥
Verse 21
गोकुलं सर्वमावृण्वन् मुष्णंश्चक्षूंषि रेणुभि: । ईरयन् सुमहाघोरशब्देन प्रदिशो दिश: ॥ २१ ॥
गोकुलं सर्वमावृण्वन् रेणुभिर्मुष्णन् चक्षूंषि। ईरयन् सुमहाघोरशब्देन प्रदिशो दिशः॥
Verse 22
मुहूर्तमभवद् गोष्ठं रजसा तमसावृतम् । सुतं यशोदा नापश्यत्तस्मिन् न्यस्तवती यत: ॥ २२ ॥
मुहूर्तमात्रे गोष्ठं रजसा घनतमसावृतम् अभवत्। यत्र न्यस्तवती तत्र यशोदा सुतं नापश्यत्॥
Verse 23
नापश्यत्कश्चनात्मानं परं चापि विमोहित: । तृणावर्तनिसृष्टाभि: शर्कराभिरुपद्रुत: ॥ २३ ॥
तृणावर्तनिसृष्टाभिः शर्कराभिः उपद्रुताः सर्वे विमोहिताः। आत्मानं परं च कश्चन नापश्यत्॥
Verse 24
इति खरपवनचक्रपांशुवर्षे सुतपदवीमबलाविलक्ष्य माता । अतिकरुणमनुस्मरन्त्यशोचद् भुवि पतिता मृतवत्सका यथा गौ: ॥ २४ ॥
खरपवनचक्रपांशुवर्षे सुतपदवीं नावलक्ष्य यशोदा। अतिकरुणमनुस्मरन्ती भुवि पतिता मृतवत्सेव गौः शुशोच॥
Verse 25
रुदितमनुनिशम्य तत्र गोप्यो भृशमनुतप्तधियोऽश्रुपूर्णमुख्य: । रुरुदुरनुपलभ्य नन्दसूनुं पवन उपारतपांशुवर्षवेगे ॥ २५ ॥
रुदितमनुनिशम्य गोप्यः तत्र यशोदामुपेत्य। नन्दसूनुमनुपलभ्य अश्रुपूर्णमुख्यः सह रुरुदुः, पांशुवर्षवेगे शान्ते॥
Verse 26
तृणावर्त: शान्तरयो वात्यारूपधरो हरन् । कृष्णं नभोगतो गन्तुं नाशक्नोद् भूरिभारभृत् ॥ २६ ॥
तृणावर्तो वात्यारूपधरो हरन् कृष्णं नभोगतः। कृष्णे भूरिभारभृते सति स शान्तरयो गन्तुं नाशक्नोत्॥
Verse 27
तमश्मानं मन्यमान आत्मनो गुरुमत्तया । गले गृहीत उत्स्रष्टुं नाशक्नोदद्भुतार्भकम् ॥ २७ ॥
कृष्णस्य गुरुत्वात् तृणावर्तोऽयं बालं शैलं लोहखण्डं वा इव मन्यमानः; किंतु कृष्णेन गले गृहीतो दैत्यः तं त्यक्तुं नाशक्नोत्, अतः स बालमद्भुतं मन्यते स्म।
Verse 28
गलग्रहणनिश्चेष्टो दैत्यो निर्गतलोचन: । अव्यक्तरावो न्यपतत्सहबालो व्यसुर्व्रजे ॥ २८ ॥
कृष्णस्य गलग्रहणेन निश्चेष्टो दैत्यः स्तब्धः, निर्गतलोचनः, अव्यक्तरावः; स बालसहितो व्रजभूमौ न्यपतत्, व्यसुरभवत्।
Verse 29
तमन्तरिक्षात् पतितं शिलायां विशीर्णसर्वावयवं करालम् । पुरं यथा रुद्रशरेण विद्धं स्त्रियो रुदत्यो ददृशु: समेता: ॥ २९ ॥
तं दैत्यं शिलायामन्तरिक्षात् पतितं करालं विशीर्णसर्वावयवं, यथा रुद्रशरेण विद्धं त्रिपुरं पुरं इव; कृष्णार्थं रुदत्यः समेता गोप्यः ददृशुः।
Verse 30
प्रादाय मात्रे प्रतिहृत्य विस्मिता: कृष्णं च तस्योरसि लम्बमानम् । तं स्वस्तिमन्तं पुरुषादनीतं विहायसा मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् । गोप्यश्च गोपा: किल नन्दमुख्या लब्ध्वा पुन: प्रापुरतीव मोदम् ॥ ३० ॥
गोप्यः कृष्णं दैत्योरसि लम्बमानं तत्क्षणात् समुद्धृत्य मात्रे यशोदायै प्रादुः; स्वस्तिमन्तं पुरुषादनीतं विहायसा मृत्युमुखात् प्रमुक्तम्। गोप्यश्च गोपाश्च नन्दमुख्याः पुनर्लब्ध्वा अतीव मोदं प्रापुः।
Verse 31
अहो बतात्यद्भुतमेष रक्षसा बालो निवृत्तिं गमितोऽभ्यगात् पुन: । हिंस्र: स्वपापेन विहिंसित: खल: साधु: समत्वेन भयाद् विमुच्यते ॥ ३१ ॥
अहो बत, अद्भुतमेतत्—रक्षसा भक्षणाय नीतोऽयं निरपराधो बालः पुनरभ्यगात्, न हतो नापि क्षतः। हिंस्रः खलः स्वपापेनैव विहिंसितः; एष प्रकृतिनियमः। साधुर्भक्तः समत्वेन भगवता भयाद् विमुच्यते, पापी तु पापजीवितेन नश्यति।
Verse 32
किं नस्तपश्चीर्णमधोक्षजार्चनं पूर्तेष्टदत्तमुत भूतसौहृदम् । यत्सम्परेत: पुनरेव बालको दिष्टया स्वबन्धून् प्रणयन्नुपस्थित: ॥ ३२ ॥
नन्दादय ऊचुः—किं नस्तपश्चीर्णमधोक्षजार्चनं पूर्तेष्टदत्तं च भूतसौहृदम्? यत्सम्परेतः पुनरेव बालको दिष्ट्या स्वबन्धून् प्रणयन्नुपस्थितः॥
Verse 33
दृष्ट्वाद्भुतानि बहुशो नन्दगोपो बृहद्वने । वसुदेववचो भूयो मानयामास विस्मित: ॥ ३३ ॥
दृष्ट्वाद्भुतानि बहुशो नन्दगोपो बृहद्वने । वसुदेववचो भूयो मानयामास विस्मितः॥
Verse 34
एकदार्भकमादाय स्वाङ्कमारोप्य भामिनी । प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता ॥ ३४ ॥
एकदा अर्भकमादाय स्वाङ्कमारोप्य भामिनी । प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता॥
Verse 35
पीतप्रायस्य जननी सुतस्य रुचिरस्मितम् । मुखं लालयती राजञ्जृम्भतो ददृशे इदम् ॥ ३५ ॥ खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशा: सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च । द्वीपान् नगांस्तद्दुहितृर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि? ॥ ३६ ॥
पीतप्रायस्य जननी सुतस्य रुचिरस्मितं मुखं लालयती राजन् जृम्भतो ददृशे इदम्। खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशाः सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च द्वीपान् नगांस्तद्दुहितृर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि॥
Verse 36
पीतप्रायस्य जननी सुतस्य रुचिरस्मितम् । मुखं लालयती राजञ्जृम्भतो ददृशे इदम् ॥ ३५ ॥ खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशा: सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च । द्वीपान् नगांस्तद्दुहितृर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि? ॥ ३६ ॥
पीतप्रायस्य जननी सुतस्य रुचिरस्मितं मुखं लालयती राजन् जृम्भतो ददृशे इदम्। खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशाः सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च द्वीपान् नगांस्तद्दुहितृर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि॥
Verse 37
सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन् सञ्जातवेपथु: । सम्मील्य मृगशावाक्षी नेत्रे आसीत्सुविस्मिता ॥ ३७ ॥
याśodā सा मृगशावाक्षी बालस्य मुखे विश्वं ददर्श; सहसा वेपथुमाप, हृदयस्पन्दनयुक्ता, विस्मयेन चञ्चलनेत्रे सम्मीलयितुमैच्छत्।
Frequently Asked Questions
Śāstric tradition reads śakaṭa-bhañga as both līlā and protection: Kṛṣṇa effortlessly neutralizes hidden inauspiciousness while remaining a seemingly helpless infant, intensifying Vraja’s parental affection (vātsalya-rasa). The adults’ inability to trace a cause, and their dismissal of the children’s report, underscores yogamāyā—Kṛṣṇa’s sweetness veils His supremacy so love can remain primary.
Tṛṇāvarta abducts Kṛṣṇa as a whirlwind, but Kṛṣṇa becomes unbearably heavy and grips the demon’s throat, choking him; the demon falls dead, and Kṛṣṇa is recovered unharmed. Theologically, this dramatizes poṣaṇa: the Lord safeguards His devotee-community while appearing dependent on them, teaching that envy-driven violence rebounds upon the aggressor, while innocent devotion is protected by Bhagavān’s unseen governance.
This vision reveals Kṛṣṇa’s aiśvarya (cosmic sovereignty): the child contains within Himself the totality of creation—planets, elements, luminaries, beings—signaling that He is the source and container of the cosmos. Yet, in Vraja, such revelations do not permanently replace intimacy; yogamāyā soon re-establishes vātsalya so Yaśodā can continue loving Him as her child rather than worshiping Him from distance.