Adhyaya 68
Balarāma Humbles the Kurus and Rescues Sāmba
दशमस्कन्धे द्वारकायां यदुवंशीयराजनीतिप्रसङ्गेषु, जाम्बवत्याः पुत्रः साम्बः दुर्योधनस्य दुहितरं लक्ष्मणां स्वयम्बरात् अपहरति। कौरवाः कुलगर्वेण यदून् ‘कुरुकृपाभाजः’ इति निन्दित्वा साम्बं बद्ध्वा कन्यां प्रत्याहरन्ति। नारदेन यदवाः ज्ञापिताः प्रतिकाराय सज्जाः, किन्तु बलदेवः कुलक्षयकरं युद्धं निवारयति। स वृद्धैः ब्राह्मणैश्च सह हस्तिनापुरं गत्वा, उद्दवं मनोवृत्तिज्ञापनाय प्रेषयति, उग्रसेनस्य याच्ञां क्षमासहितां निवेदयति। कौरवाः अवमानं कुर्वन्ति; तदा धर्मकोपेन बलरामः हलाग्रेण हस्तिनापुरं गङ्गातीरं प्रति आकर्षयति। भीताः कौरवाः साम्बं लक्ष्मणां च समर्प्य शरणं यान्ति। शान्तः बलदेवः तेषां नम्रतां गृह्णाति; दुर्योधनः महादायं दत्त्वा सन्धिं करोति। बलरामो द्वारकां प्रत्यागत्य निश्चयं निवेदयति, यदु–कुरुसम्बन्धेषु राजतन्त्रतनावं दर्शयन्, राजगर्वे भगवदधीनतां पुनः स्थापयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच दुर्योधनसुतां राजन् लक्ष्मणां समितिंजय: । स्वयंवरस्थामहरत् साम्बो जाम्बवतीसुत: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, समितिंजयः जाम्बवतीसुतः साम्बः स्वयंवरस्थां दुर्योधनसुतां लक्ष्मणाम् अहरत्।
Verse 2
कौरवा: कुपिता ऊचुर्दुर्विनीतोऽयमर्भक: । कदर्थीकृत्य न: कन्यामकामामहरद् बलात् ॥ २ ॥
कौरवाः कुपिताः ऊचुः—अयं दुर्विनीतोऽर्भकः; अस्माकं कन्यां अकामाम् अपमान्य बलाद् अहरत्।
Verse 3
बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णय: । येऽस्मत्प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम् ॥ ३ ॥
बध्नीध्वमेनं दुर्विनीतं साम्बं; किं वृष्णयः करिष्यन्ति? अस्मत्प्रसादोपचितां, अस्माभिर्दत्तां महीं ते भुञ्जते।
Verse 4
निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्येष्यन्तीह वृष्णय: । भग्नदर्पा: शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयता: ॥ ४ ॥
निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यदि वृष्णय इह यास्यन्ति, तेषां दर्पं भग्न्वा शमं यास्यन्ति, प्राणा इव सुसंयताः।
Verse 5
इति कर्ण: शलो भूरिर्यज्ञकेतु: सुयोधन: । साम्बमारेभिरे योद्धुं कुरुवृद्धानुमोदिता: ॥ ५ ॥
इति कर्णः शलः भूरिः यज्ञकेतुः सुयोधनः च; कुरुवृद्धानुमोदिताः साम्बं योद्धुम् आरभिरे।
Verse 6
दृष्ट्वानुधावत: साम्बो धार्तराष्ट्रान् महारथ: । प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकल: ॥ ६ ॥
धार्तराष्ट्रान् अनुधावतः दृष्ट्वा साम्बो महारथः; रुचिरं चापं प्रगृह्य सिंह इवैकलः तस्थौ।
Verse 7
तं ते जिघृक्षव: क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिण: । आसाद्य धन्विनो बाणै: कर्णाग्रण्य: समाकिरन् ॥ ७ ॥
तं जिघृक्षवः क्रुद्धा धन्विनः ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति भाषिणः; आसाद्य कर्णाग्रण्यः बाणैः समाकिरन्।
Verse 8
सोऽपविद्ध: कुरुश्रेष्ठ कुरुभिर्यदुनन्दन: । नामृष्यत्तदचिन्त्यार्भ: सिंह क्षुद्रमृगैरिव ॥ ८ ॥
कुरुश्रेष्ठ, कुरुभिरन्यायेन पीड्यमानः कृष्णपुत्रः साम्बो यदुनन्दनः तेषामाक्रमणं न सहते स्म; सिंहः क्षुद्रमृगैरिव।
Verse 9
विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकै: । कर्णादीन् षड्रथान् वीरस्तावद्भिर्युगपत् पृथक् ॥ ९ ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥ १० ॥
रुचिरं चापं विस्फूर्ज्य वीरः साम्बः कर्णादीन् षड्रथान् सायकैः विव्याध। युगपत् षड्रथान् षड्भिः, चतुर्भिः चतुरो वाहान्, एकैकेन सारथीन्, तथा महेष्वासान् रथिनश्च व्यधत्; शत्रवस्तस्य शौर्यमभ्यपूजयन्।
Verse 10
विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकै: । कर्णादीन् षड्रथान् वीरस्तावद्भिर्युगपत् पृथक् ॥ ९ ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥ १० ॥
रुचिरं चापं विस्फूर्ज्य वीरः साम्बः कर्णादीन् षड्रथान् सायकैः विव्याध। युगपत् षड्रथान् षड्भिः, चतुर्भिः चतुरो वाहान्, एकैकेन सारथीन्, तथा महेष्वासान् रथिनश्च व्यधत्; शत्रवस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन्।
Verse 11
तं तु ते विरथं चक्रुश्चत्वारश्चतुरो हयान् । एकस्तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदान्य: शरासनम् ॥ ११ ॥
तं तु ते विरथं चक्रुः; चत्वारः चतुरो हयान् जघ्नुः। एकः सारथिं जघ्ने, अन्यः शरासनं चिच्छेद।
Verse 12
तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि । कुमारं स्वस्य कन्यां च स्वपुरं जयिनोऽविशन् ॥ १२ ॥
तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कुरवो युधि कृच्छ्रेण। कुमारं स्वस्य कन्यां च गृहीत्वा जयिनः स्वपुरं प्रविविशुः।
Verse 13
तच्छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जातमन्यव: । कुरून् प्रत्युद्यमं चक्रुरुग्रसेनप्रचोदिता: ॥ १३ ॥
तच्छ्रुत्वा श्रीनारदोक्तं राजन् यदवाः क्रोधसमन्विताः । उग्रसेनप्रचोदिताः कुरून् प्रति युद्धायोद्यमं चक्रुः ॥
Verse 14
सान्त्वयित्वा तु तान् राम: सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापह: ॥ १४ ॥ जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहै: ॥ १५ ॥
सान्त्वयित्वा तु तान् रामः सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापहः ॥
Verse 15
सान्त्वयित्वा तु तान् राम: सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापह: ॥ १४ ॥ जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहै: ॥ १५ ॥
जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणैः कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः ॥
Verse 16
गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनमास्थित: । उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया ॥ १६ ॥
गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनमास्थितः । उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया ॥
Verse 17
सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् । दुर्योधनं च विधिवद् राममागतमब्रवीत् ॥ १७ ॥
सोऽभिवन्द्याऽम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् । दुर्योधनं च विधिवद् राममागतमब्रवीत् ॥
Verse 18
तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्तमम् । तमर्चयित्वाभिययु: सर्वे मङ्गलपाणय: ॥ १८ ॥
तेऽतिप्रीताः तदाकर्ण्य रामं सुहृत्तमं प्राप्तम् । प्रथमं तं समर्च्यैव ततः सर्वे मङ्गलपाणयः प्रभुं प्रत्युद्ययुः ॥
Verse 19
तं सङ्गय यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् । तेषां ये तत्प्रभावज्ञा: प्रणेमु: शिरसा बलम् ॥ १९ ॥
तं सङ्गम्य यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् । ये तु तत्प्रभावज्ञाः ते बलं शिरसा भूमौ प्रणेमुः ॥
Verse 20
बन्धून् कुशलिन: श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्लवं वच: ॥ २० ॥
बन्धून् कुशलिनः श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । परस्परं ततः रामोऽविक्लवं वचो बभाषे ॥
Verse 21
उग्रसेन: क्षितेशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभु: । तदव्यग्रधिय: श्रुत्वा कुरुध्वमविलम्बितम् ॥ २१ ॥
उग्रसेनः क्षितीशेशो वः प्रभुराज्ञापयत् यत् । तदव्यग्रधियः श्रुत्वा कुरुध्वमविलम्बितम् ॥
Verse 22
यद् यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् । अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया ॥ २२ ॥
यद् यूयं बहवः त्वेकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् । अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया ॥
Verse 23
वीर्यशौर्यबलोन्नद्धमात्मशक्तिसमं वच: । कुरवो बलदेवस्य निशम्योचु: प्रकोपिता: ॥ २३ ॥
बलदेवस्य वीर्यशौर्यबलोन्नद्धं स्वात्मशक्तिसमानुकूलं वचः श्रुत्वा कुरवः प्रकोपिता इदं प्रत्यवदन्।
Verse 24
अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया । आरुरुक्षत्युपानद् वै शिरो मुकुटसेवितम् ॥ २४ ॥
अहो महच्चित्रम्! दुरत्यया कालगत्या उपानदिव नीचं वस्तु मुकुटसेवितं शिर आरुरुक्षति।
Verse 25
एते यौनेन सम्बद्धा: सहशय्यासनाशना: । वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद्दत्तनृपासना: ॥ २५ ॥
एते वृष्णयः यौनेन सम्बद्धाः सहशय्यासनाशनाः; अस्मद्दत्तनृपासना एव तैः तुल्यतां नीताः।
Verse 26
चामरव्यजने शङ्खमातपत्रं च पाण्डुरम् । किरीटमासनं शय्यां भुञ्जतेऽस्मदुपेक्षया ॥ २६ ॥
अस्मदुपेक्षयैव ते चामरव्यजने शङ्खम् आतपत्रं पाण्डुरं किरीटम् आसनं शय्यां च भुञ्जते।
Verse 27
अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनै- र्दातु: प्रतीपै: फणिनामिवामृतम् । येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत ॥ २७ ॥
अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनैर्दातुः प्रतीपैः फणिनामिवामृतम्। अस्मत्प्रसादोपचिताः यादवा अद्य गतत्रपाः अस्मान् आज्ञापयन्ति।
Verse 28
कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिर्भीष्मद्रोणार्जुनादिभि: । अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरण: ॥ २८ ॥
कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिर्भीष्मद्रोणार्जुनादिभि: । अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरण: ॥
Verse 29
श्रीबादरायणिरुवाच जन्मबन्धुश्रियोन्नद्धमदास्ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाच्यमसभ्या: पुरमाविशन् ॥ २९ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच जन्मबन्धुश्रियोन्नद्धमदास्ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाच्यमसभ्या: पुरमाविशन् ॥
Verse 30
दृष्ट्वा कुरूणां दौ:शील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युत: । अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्य: प्रहसन् मुहु: ॥ ३० ॥
दृष्ट्वा कुरूणां दौ:शील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युत: । अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्य: प्रहसन् मुहु: ॥
Verse 31
नूनं नानामदोन्नद्धा: शान्तिं नेच्छन्त्यसाधव: । तेषां हि प्रशमो दण्ड: पशूनां लगुडो यथा ॥ ३१ ॥
नूनं नानामदोन्नद्धा: शान्तिं नेच्छन्त्यसाधव: । तेषां हि प्रशमो दण्ड: पशूनां लगुडो यथा ॥
Verse 32
अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ ३२ ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥ ३३ ॥
अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥
Verse 33
अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ ३२ ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥ ३३ ॥
अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनैः सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागतः। त इमे मन्दमतयः कलहाभिरताः खलाः तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन्॥
Verse 34
नोग्रसेन: किल विभुर्भोजवृष्ण्यन्धकेश्वर: । शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिन: ॥ ३४ ॥
नोग्रसेनः किल विभुर्भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः। शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिनः॥
Verse 35
सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्घ्रिप: । आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हण: ॥ ३५ ॥
सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्घ्रिपः। आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हणः॥
Verse 36
यस्य पादयुगं साक्षाच्छ्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी । स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान् ॥ ३६ ॥
यस्य पादयुगं साक्षाच्छ्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी। स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान्॥
Verse 37
यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालै- र्मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम् । ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कला: कलाया: श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व ॥ ३७ ॥
यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालैर्मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम्। ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कलाः कलायाः श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व॥
Verse 38
भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णय: किल । उपानह: किल वयं स्वयं तु कुरव: शिर: ॥ ३८ ॥
वयं वृष्णयः कुरुभिर्दत्तं अल्पं भूखण्डमेव भुञ्ज्महे किल; वयं खलु उपानहः, कुरवस्तु शिर इव।
Verse 39
अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । असम्बद्धा गिरो रुक्षा: क: सहेतानुशासिता ॥ ३९ ॥
अहो ऐश्वर्येण मत्तानां मानिनां च मत्तानामिव, असम्बद्धा रुक्षा गिरः; अनुशासिता कः ताः सहेत?
Verse 40
अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षित: । गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्त्रयम् ॥ ४० ॥
अद्य पृथ्वीं निष्कौरवीं करिष्यामीति अमर्षितो बलरामः; हलायुधं गृहीत्वा उत्तस्थौ जगत्त्रयं दहन्निव।
Verse 41
लाङ्गलाग्रेण नगरमुद्विदार्य गजाह्वयम् । विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षित: ॥ ४१ ॥
स अमर्षितो भगवान् लाङ्गलाग्रेण गजाह्वयं नगरम् उद्विदार्य, गङ्गायां प्रहरिष्यन् विचकर्ष।
Verse 42
जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा: जातसम्भ्रमा: ॥ ४२ ॥ तमेव शरणं जग्मु: सकुटुम्बा जिजीविषव: । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलय: प्रभुम् ॥ ४३ ॥
गङ्गायां पतदिव जलयानमिवाघूर्णं नगरम् आकृष्यमाणम् आलोक्य कौरवा जातसम्भ्रमा जिजीविषवः सकुटुम्बाः तमेव शरणं जग्मुः; साम्बं सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य प्राञ्जलयः प्रभुम्।
Verse 43
जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा: जातसम्भ्रमा: ॥ ४२ ॥ तमेव शरणं जग्मु: सकुटुम्बा जिजीविषव: । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलय: प्रभुम् ॥ ४३ ॥
नगरं जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां पतितुमुद्यतं चाकृष्यमाणं दृष्ट्वा कौरवाः ससम्भ्रमाः। जिजीविषवः सकुटुम्बाः प्रभुं शरणं जग्मुः, साम्बं सलक्ष्मणां पुरस्कृत्य प्राञ्जलयः॥
Verse 44
राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूढानां न: कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम् ॥ ४४ ॥
राम रामाखिलाधार! ते प्रभावं न विदाम। मूढानां नः कुबुद्धीनां कृतमतिक्रमं क्षन्तुमर्हसि॥
Verse 45
स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रय: । लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि ॥ ४५ ॥
स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रयः। ईश, लोकाः क्रीडनकानि ते क्रीडतः इति हि वदन्ति॥
Verse 46
त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् । अन्ते च य: स्वात्मनिरुद्धविश्व: शेषेऽद्वितीय: परिशिष्यमाण: ॥ ४६ ॥
त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन्। अन्ते च स्वात्मनिरुद्धविश्वः शेषेऽद्वितीयः परिशिष्यमाणो विश्राम्यसि॥
Verse 47
कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् । बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्पर: ॥ ४७ ॥
कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात्। भगवन्, सत्त्वं बिभ्रतः स्थितिपालनतत्परस्य ते क्रोधो लोकपालनायैव॥
Verse 48
नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय । विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गता: ॥ ४८ ॥
नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय । विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गता: ॥
Verse 49
श्रीशुक उवाच एवं प्रपन्नै: संविग्नैर्वेपमानायनैर्बल: । प्रसादित: सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ ॥ ४९ ॥
श्रीशुक उवाच एवं प्रपन्नै: संविग्नैर्वेपमानायनैर्बल: । प्रसादित: सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ ॥
Verse 50
दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥ ५१ ॥
दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥
Verse 51
दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥ ५१ ॥
दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥
Verse 52
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभ: । ससुत: सस्नुष: प्रायात् सुहृद्भिरभिनन्दित: ॥ ५२ ॥
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभ: । ससुत: सस्नुष: प्रायात् सुहृद्भिरभिनन्दित: ॥
Verse 53
तत: प्रविष्ट: स्वपुरं हलायुध: समेत्य बन्धूननुरक्तचेतस: । शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम् ॥ ५३ ॥
ततः प्रविष्टः स्वपुरं हलायुधः स्वबान्धवान् अनुरक्तचेतसः समेत्य । सभायां यदुपुङ्गवानां मध्ये कुरुषु स्वचेष्टितं सर्वं न्यवेदयत् ॥
Verse 54
अद्यापि च पुरं ह्येतत् सूचयद् रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायामनुदृश्यते ॥ ५४ ॥
अद्यापि हि पुरं ह्येतत् हस्तिनापुरमुत्तमम् । गङ्गायां दक्षिणतोऽनुदृश्यते समुन्नतं रामविक्रमसूचकम् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames Sāmba’s act within the kṣatriya world of contested marriage and honor, but it also exposes how quickly such acts become fuel for dynastic rivalry. The Kurus interpret it as coercion and insult, using it to reassert superiority over the Yadus. The narrative’s deeper emphasis is not romantic conquest but the consequences of pride and the need for higher arbitration—here, Baladeva’s intervention—to prevent a family war.
Sāmba initially displays extraordinary chariot warfare, piercing warriors, chariots, horses, and drivers with measured precision—earning even enemy praise. Yet the Kurus attack as a group against a single fighter, break his bow, disable his chariot team, and bind him with difficulty. The Bhāgavata highlights the contrast between personal valor aligned with dharma and collective aggression driven by outrage and entitlement.
Lord Balarāma restrains the Vṛṣṇis/Yādavas, though they are already armored and enraged, because He does not want a destructive quarrel between allied families. This models dharmic statecraft: even when retaliation seems justified, preserving social and spiritual order (loka-saṅgraha) can require restraint and direct negotiation—especially when the opponent’s pride can be corrected without mass bloodshed.
Baladeva uses His plow (Halāyudha) as daṇḍa—corrective force—after diplomacy fails and the Kurus insult the Yadus and, implicitly, Bhagavān’s own sovereignty. The act reveals His identity as the cosmic supporter (connected to Ananta/Śeṣa imagery invoked in the Kuru prayers) and demonstrates that royal legitimacy is subordinate to divine authority. His anger is explicitly presented as instructional and protective, not born of envy.
Their prayers identify Balarāma as the foundation of creation, maintenance, and dissolution, and specifically evoke the thousand-headed Ananta who bears the earth—language that situates Baladeva within cosmic ontology. The text thereby turns a political dispute into a revelation of tattva: when pride collapses, surrender (śaraṇāgati) becomes possible, and the Lord’s fear-removing grace (abhaya-dāna) restores order.
Lakṣmaṇā is Duryodhana’s daughter, taken by Sāmba and then brought back to Hastināpura when Sāmba is captured. After Baladeva compels the Kurus to submit, she is returned along with Sāmba, and Duryodhana provides a vast dowry. The resolution formalizes the marriage alliance while simultaneously humbling Kuru arrogance.