Adhyaya 59
The Slaying of Narakāsura (Bhaumāsura), Rescue of the Princesses, and the Pārijāta Episode Begins
शुकदेवः कथयति यत् इन्द्रेण भौमासुरस्य अत्याचारविषये निवेदिते सति, श्रीकृष्णः सत्यभामया सह गरुडारूढः प्राग्ज्योतिषपुरं गत्वा दुर्गाणि भित्त्वा मुरदैत्यं जघान। ततः सः नरकासुरं (भौमासुरं) चक्रेण हतवान्। भूमिदेव्या स्तुते सति, सः षोडशसहस्रं राजकन्याः मोचयित्वा द्वारकां प्रेषितवान्। अदित्याः कुण्डले प्रत्यर्प्य, सत्यभामायाः प्रीत्यर्थं पारिजातवृक्षं च आनीतवान्।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच यथा हतो भगवता भौमो येने च ता: स्त्रिय: । निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—यथा हतो भगवता भौमो येन च ताः स्त्रियः निरुद्धाः। एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वनः॥
Verse 2
श्रीशुक उवाच इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना । हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभार्यो गरुडारूढ: प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥ गिरिदुर्गै: शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढै: सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—इन्द्रमातुः कुण्डले वरुणस्य छत्रं मन्दरशिखरस्थं देवक्रीडास्थानं च भौमेन हृतम् इति ज्ञापिते, इन्द्रः श्रीकृष्णं समुपेत्य तदचेष्टितं न्यवेदयत्। अथ भगवान् सत्यभामासहितो गरुडारूढः प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ, यत् गिरिदुर्गैः शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गैश्च तथा घोरैर्दृढैर्मुरपाशायुतैः सर्वतः परिवृतम्।
Verse 3
श्रीशुक उवाच इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना । हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभार्यो गरुडारूढ: प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥ गिरिदुर्गै: शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढै: सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—इन्द्रेण भौमस्य हृतछत्रकुण्डलादिहरणं तथा मन्दरशिखरस्थदेवक्रीडास्थानहरणं च भगवते निवेदितम्। ततो भगवान् सत्यभामासहितो गरुडारूढः प्राग्ज्योतिषपुरं जगाम, यत् गिरिदुर्गैः शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गैश्च घोरैर्दृढैर्मुरपाशायुतैः सर्वतः समावृतम्।
Verse 4
गदया निर्बिभेदाद्रीन् शस्त्रदुर्गाणि सायकै: । चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तथासिना ॥ ४ ॥
भगवान् गदया गिरिदुर्गान् निर्बिभेद, सायकैः शस्त्रदुर्गाणि, चक्रेणाग्निजलवायुदुर्गाणि, असिना च मुरपाशान् छित्त्वा मार्गं व्यधात्।
Verse 5
शङ्खनादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् । प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधर: ॥ ५ ॥
पाञ्चजन्यशङ्खनादेन गदाधरः यन्त्राणि प्राकारस्य च मनस्विनां रक्षसां हृदयानि च विददार। ततः स गुरुगदया प्राकारं निर्बिभेद।
Verse 6
पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनिभीषणम् । मुर: शयान उत्तस्थौ दैत्य: पञ्चशिरा जलात् ॥ ६ ॥
पाञ्चजन्यस्य ध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनिवद् भीषणम्, जलशयनो दैत्यो मुरः पञ्चशिराः शयान उत्तस्थौ जलाद् उदतिष्ठत्।
Verse 7
त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो युगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बण: । ग्रसंस्त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखै- रभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरग: ॥ ७ ॥
त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो युगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बण: । ग्रसंस्त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखै- रभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरग: ॥ ७ ॥
Verse 8
आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वक्त्रैर्व्यनदत्स पञ्चभि: । स रोदसी सर्वदिशोऽम्बरं महा- नापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत् ॥ ८ ॥
आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वक्त्रैर्व्यनदत्स पञ्चभि: । स रोदसी सर्वदिशोऽम्बरं महा- नापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत् ॥ ८ ॥
Verse 9
तदापतद् वै त्रिशिखं गरुत्मते हरि: शराभ्यामभिनत्त्रिधोजसा । मुखेषु तं चापि शरैरताडयत् तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत ॥ ९ ॥
तदापतद् वै त्रिशिखं गरुत्मते हरि: शराभ्यामभिनत्त्रिधोजसा । मुखेषु तं चापि शरैरताडयत् तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत ॥ ९ ॥
Verse 10
तामापतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा । उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजित: शिरांसि चक्रेण जहार लीलया ॥ १० ॥
तामापतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा । उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजित: शिरांसि चक्रेण जहार लीलया ॥ १० ॥
Verse 11
व्यसु: पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा । तस्यात्मजा: सप्त पितुर्वधातुरा: प्रतिक्रियामर्षजुष: समुद्यता: ॥ ११ ॥
व्यसु: पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा । तस्यात्मजा: सप्त पितुर्वधातुरा: प्रतिक्रियामर्षजुष: समुद्यता: ॥ ११ ॥
Verse 12
ताम्रोऽन्तरिक्ष: श्रवणो विभावसु- र्वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तम: । पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे भौमप्रयुक्ता निरगन् धृतायुधा: ॥ १२ ॥
ताम्रोऽन्तरिक्ष: श्रवणो विभावसु- र्वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तम: । पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे भौमप्रयुक्ता निरगन् धृतायुधा: ॥ १२ ॥
Verse 13
प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदा: शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणा: । तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणै- रमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह ॥ १३ ॥
प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदा: शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणा: । तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणै- रमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह ॥ १३ ॥
Verse 14
तान् पीठमुख्याननयद् यमक्षयं निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मण: । स्वानीकपानच्युतचक्रसायकै- स्तथा निरस्तान् नरको धरासुत: । निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदै- र्गजै: पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् ॥ १४ ॥
तान् पीठमुख्याननयद् यमक्षयं निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मण: । स्वानीकपानच्युतचक्रसायकै- स्तथा निरस्तान् नरको धरासुत: । निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदै- र्गजै: पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् ॥ १४ ॥
Verse 15
दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं सूर्योपरिष्टात् सतडिद् घनं यथा । कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं योधाश्च सर्वे युगपच्च विव्यधु: ॥ १५ ॥
दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं सूर्योपरिष्टात् सतडिद् घनं यथा । कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं योधाश्च सर्वे युगपच्च विव्यधु: ॥ १५ ॥
Verse 16
तद् भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो विचित्रवाजैर्निशितै: शिलीमुखै: । निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम् ॥ १६ ॥
तद् भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो विचित्रवाजैर्निशितै: शिलीमुखै: । निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम् ॥ १६ ॥
Verse 17
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
कुरूद्वह, यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि, तानि सर्वाणि हरिः तीक्ष्णैः शरैः प्रत्येकं त्रिभिः छित्त्वा नाशयामास।
Verse 18
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
सुपर्णेनोढ्यमानः स गरुत्मान् पक्षाभ्यां गजान् निघ्नन्; तुण्डपक्षनखैर्हन्यमानाः गजाः पुरमेव विद्रुत्याविशन्।
Verse 19
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
एवं गजेषु पुरं प्रविष्टेषु, नरकः समरे एकाकी सन् कृष्णं प्रति युध्ययुध्यत।
Verse 20
दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं । तं भौम: प्राहरच्छक्त्या वज्र: प्रतिहतो यत: । नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विप: ॥ २० ॥
गरुडेनार्दितं स्वकं सैन्यं विद्रावितं दृष्ट्वा भौमः शक्त्या प्राहरत्; सा वज्रप्रतिहता यतः, तथापि तया विद्धोऽपि गरुडो नाकम्पत, मालाहत इव द्विपः।
Verse 21
शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुमाददे वितथोद्यम: । तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरि: । अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना ॥ २१ ॥
भौमोऽच्युतं हन्तुं शूलमाददे वितथोद्यमः; तद्विसर्गात् पूर्वमेव हरिः गजस्थस्य नरकस्य शिरः क्षुरनेमिना चक्रेण अपाहरत्।
Verse 22
सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलम् । हा हेति साध्वित्यृषय: सुरेश्वरा माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे ॥ २२ ॥
भूमौ पतितं भौमासुरशिरः सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं समुज्ज्वलम् अभात्। “हा हा” “साधु साधु” इति निनादेषु ऋषयः सुरेश्वराश्च माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्तः स्तुवन्त ईडिरे॥
Verse 23
ततश्च भू: कृष्णमुपेत्य कुण्डले प्रतप्तजाम्बूनदरत्नभास्वरे । सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत् प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम् ॥ २३ ॥
ततः भूः कृष्णमुपेत्य प्रतप्तजाम्बूनदरत्नभास्वरे अदितिकुण्डले अर्पयामास। सवैजयन्त्या वनमालया सह प्राचेतसं छत्रं महामणिं च मन्दरशिखरं च ददौ॥
Verse 24
अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् । प्राञ्जलि: प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया ॥ २४ ॥
अथ देवी देववरार्चितं विश्वेशम् अस्तौषीत्। राजन्, सा प्राञ्जलिः प्रणता भक्तिप्रवणया धिया स्तोतुं प्रववृते॥
Verse 25
भूमिरुवाच नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २५ ॥
भूमिरुवाच— नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर। भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन् नमोऽस्तु ते॥
Verse 26
नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २६ ॥
नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने। नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये॥
Verse 27
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे । पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नम: ॥ २७ ॥
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे । पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नमः ॥
Verse 28
अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥
अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥
Verse 29
त्वं वै सिसृक्षुरज उत्कटं प्रभो तमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृत: । स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते काल: प्रधानं पुरुषो भवान् पर: ॥ २९ ॥
त्वं वै सिसृक्षुरज उत्कटं प्रभो तमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृतः । स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते कालः प्रधानं पुरुषो भवान् परः ॥
Verse 30
अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि । कर्ता महानित्यखिलं चराचरं त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रम: ॥ ३० ॥
अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि । कर्ता महानित्यखिलं चराचरं त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रमः ॥
Verse 31
तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं भीत: प्रपन्नार्तिहरोपसादित: । तत् पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं शिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम् ॥ ३१ ॥
तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं भीतः प्रपन्नार्तिहरोपसादितः । तत् पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं शिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम् ॥
Verse 32
श्रीशुक उवाच इति भूम्यर्थितो वाग्भिर्भगवान् भक्तिनम्रया । दत्त्वाभयं भौमगृहं प्राविशत् सकलर्द्धिमत् ॥ ३२ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भक्तिनम्रवाक्यैर्भूम्यर्थितो भगवान् तस्याः पौत्रायाभयं दत्त्वा भौमगृहं सकलर्द्धिमत् प्राविशत्।
Verse 33
तत्र राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतम् । भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरि: ॥ ३३ ॥
तत्र हरिः राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतं भौमेन बलादाहृतानां ददर्श।
Verse 34
तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवर्यं विमोहिता: । मनसा वव्रिरेऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम् ॥ ३४ ॥
तं प्रविष्टं नरवर्यं वीक्ष्य स्त्रियो विमोहिताः मनसैव दैवोपसादितम् अभीष्टं पतिं वव्रिरे।
Verse 35
भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम् । इति सर्वा: पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधु: ॥ ३५ ॥
‘भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम्’ इति सर्वाः पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधुः।
Verse 36
ता: प्राहिणोद्द्वारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बरा: । नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत् ॥ ३६ ॥
ताः सुमृष्टविरजोऽम्बराः कृत्वा भगवान् द्वारवतीं प्राहिणोत्; नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत् च सह।
Verse 37
ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरस्विन: । पाण्डुरांश्च चतु:षष्टिं प्रेरयामास केशव: ॥ ३७ ॥
केशव ऐरावतकुलसम्भवान् चतुर्दन्तान् तरस्विनः पाण्डुरान् चतुःषष्टिं गजान् प्रेषयामास।
Verse 38
गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्रयाण्या च सप्रिय: ॥ ३८ ॥ चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत्पुरम् ॥ ३९ ॥
अच्युतः सुरेन्द्रभवनं गत्वा अदित्यै कुण्डले दत्त्वा, त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्रयाण्या च सप्रियः सत्यभामया सह पूजितः।
Verse 39
गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्रयाण्या च सप्रिय: ॥ ३८ ॥ चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत्पुरम् ॥ ३९ ॥
सत्यभामावचनात् भगवान् पारिजातं समुत्पाट्य गरुत्मति आरोप्य, सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्य, स्वपुरं तदुपानयत्।
Verse 40
स्थापित: सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभन: । अन्वगुर्भ्रमरा: स्वर्गात् तद्गन्धासवलम्पटा: ॥ ४० ॥
स्थापितः स पारिजातः सत्यभामाया गृहोद्यानम् उपशोभयामास; स्वर्गात् तद्गन्धासव-लम्पटाः भ्रमराः अन्वगुः।
Verse 41
ययाच आनम्य किरीटकोटिभि: पादौ स्पृशन्नच्युतमर्थसाधनम् । सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महा- नहो सुराणां च तमो धिगाढ्यताम् ॥ ४१ ॥
इन्द्रः किरीटकोटिभिः पादौ स्पृशन् अच्युतं नमस्कृत्य अर्थसाधनं ययाचे; सिद्धार्थः सन् स महादेवः तेन सह विगृह्यते—अहो सुराणां तमो धिग्, धिग् तेषां ऐश्वर्यम्।
Verse 42
अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ता: स्त्रिय: । यथोपयेमे भगवान् तावद् रूपधरोऽव्यय: ॥ ४२ ॥
अथैकस्मिन् मुहूर्ते भगवान् अव्ययः प्रत्येकं वधूं प्रति पृथग्रूपं धृत्वा, तासां नानागारेषु यथाविधि सर्वाः राजकन्याः सहैवोपयेमे।
Verse 43
गृहेषु तासामनपाय्यतर्ककृ- न्निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थित: । रेमे रमाभिर्निजकामसम्प्लुतो यथेतरो गार्हकमेधिकांश्चरन् ॥ ४३ ॥
तासां गृहेषु अनपाय्यतर्ककृत् भगवान् निरस्तसाम्यातिशयेषु अवस्थितः। स्वयम्पूर्णकामोऽपि रमाभिः सह रेमे, यथेतरः गृहकर्ममेधिकांश्चरन्।
Verse 44
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदु: पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जा: ॥ ४४ ॥
इत्थं रमापतिं पतिमवाप्य ताः स्त्रियः, ब्रह्मादयोऽपि यदीयं पदवीं न विदुः। मुदा निरन्तरवर्धमानानुरागाः, हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जाभिः सह तं भेजुः।
Verse 45
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यै: । केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यै- र्दासीशता अपि विभोर्विदधु: स्म दास्यम् ॥ ४५ ॥
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौचताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः। केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैः— दासीशता अपि विभोः स्म दास्यं विदधुः।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa penetrates Naraka’s heavily protected capital Prāgyotiṣa-pura by countering each defensive layer with an appropriate divine weapon (gadā, arrows, cakra, and sword). After defeating Mura and Naraka’s commanders, He isolates Narakāsura on the battlefield and severs his head with the Sudarśana cakra while Naraka sits upon his elephant—demonstrating the Lord’s precise, effortless sovereignty over asuric power.
Mura is the five-headed guardian demon who rises from the moat to defend Prāgyotiṣa-pura. His death marks the collapse of the city’s protective threshold: once the ‘gatekeeper’ of adharma is removed, Naraka’s military structure rapidly fails. The episode also showcases poṣaṇa—Kṛṣṇa’s protection of Garuḍa and His devotees—by neutralizing Mura’s trident and assault.
Her stuti functions as siddhānta embedded in itihāsa: even while acting as a warrior-king, Kṛṣṇa remains the guṇa-atīta Absolute who orchestrates creation, maintenance, and destruction without being conditioned by rajas, sattva, or tamas. This frames the slaying of Naraka not as ordinary violence but as īśānukathā—divine governance restoring cosmic and social order.
Bhūmi-devī presents Naraka’s frightened son (her grandson) to Kṛṣṇa and requests protection. Kṛṣṇa grants him fearlessness, indicating the Bhāgavata principle that surrender (even through a guardian’s plea) invokes the Lord’s shelter; the narrative emphasizes mercy and continuity of rightful order after the removal of a tyrant.
The princesses had been abducted and socially displaced by Naraka’s coercion; Kṛṣṇa’s marriage restores their honor and provides lawful protection within dharma. The Bhāgavata further teaches His inconceivable potency (acintya-śakti): He expands into separate forms to marry them simultaneously, showing that divine intimacy and divine infinity are not contradictory.
Returning Aditi’s earrings completes the dharmic restitution that motivated the campaign—Kṛṣṇa protects the devas by correcting theft rooted in asuric dominance. Taking the pārijāta at Satyabhāmā’s request transitions the narrative into the deva–Bhagavān tension: even after being benefited, Indra contests Kṛṣṇa, illustrating how pride can persist despite worship, and setting up the next chapter’s conflict and resolution.