Adhyaya 56
The Syamantaka Jewel: Accusation, Recovery, and Kṛṣṇa’s Marriage to Satyabhāmā
द्वारकायां स्यामन्तक-मणेर् दिव्यप्रभावः, तेनोत्पन्ना लोकापवाद-नीतिसङ्कटश्च वर्ण्यते। सूर्याद् मणिं लब्ध्वा सत्राजित् समृद्धिमदेन कृष्णस्य उग्रसेनस्य निक्षेपण-याचनां लोभात् प्रत्याख्यायापराधं करोति। प्रसेनस्य मरणे मणौ नष्टे सत्राजितो जनापवादश्च कृष्णं मिथ्याभिशङ्कते। सत्यं धर्मं च रक्षितुं कृष्णः पदानुसरणं कृत्वा जाम्बवान्-गुहां प्राप्य एकाकी प्रविशति; दीर्घयुद्धानन्तरं जाम्बवान् तं विष्णुं ज्ञात्वा रामलीलां स्मरन् मणिं स्वकन्यां जाम्बवतीं च समर्पयति। कृष्णः प्रत्यागत्य सभायां दोषापनोदं कृत्वा मणिं सत्राजिते प्रत्यर्पयति; स च प्रायश्चित्तार्थं सत्यभामां मणिं च ददाति। कृष्णः सत्यभामां परिणीय मणिं न गृह्णाति, सत्राजित एव धारयति; एवं कलहः शम्यते, द्वारकायां सौहार्दं प्रतिष्ठाप्य सत्यभामाया मणेः च राजकीय-परिणामानां भूमिका रच्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सत्राजित: स्वतनयां कृष्णाय कृतकिल्बिष: । स्यमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—सत्राजितः कृतकिल्बिषः कृष्णं प्रति प्रायश्चित्तार्थं स्वतनयां स्यमन्तकमणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णाय दत्तवान् ॥
Verse 2
श्रीराजोवाच सत्राजित: किमकरोद् ब्रह्मन् कृष्णस्य किल्बिष: । स्यमन्तक: कुतस्तस्य कस्माद् दत्ता सुता हरे: ॥ २ ॥
श्रीराजोवाच—हे ब्रह्मन्, सत्राजित् कृष्णस्य किम् अपराधं चकार? स्यमन्तक-मणिः तस्य कुतः प्राप्तः, किमर्थं च स हरये स्वां सुतां दत्तवान्?
Verse 3
श्रीशुक उवाच आसीत् सत्राजित: सूर्यो भक्तस्य परम: सखा । प्रीतस्तस्मै मणिं प्रादात् स च तुष्ट: स्यमन्तकम् ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—सूर्यः सत्राजितं भक्तं परमं सखेव मन्यते स्म। स तस्मै प्रीतः सन्तुष्टो मणिं स्यमन्तकं प्रादात्।
Verse 4
स तं बिभ्रन् मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रवि: । प्रविष्टो द्वारकां राजन् तेजसा नोपलक्षित: ॥ ४ ॥
स मणिं कण्ठे बिभ्रन् सत्राजित् रविरिव भ्राजमानः। द्वारकां प्रविष्टो राजन्, तस्य तेजसा नोपलक्षितः।
Verse 5
तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्टदृष्टय: । दीव्यतेऽक्षैर्भगवते शशंसु: सूर्यशङ्किता: ॥ ५ ॥
तं दूरात् विलोक्य जनाः तेजसा मुष्टदृष्टयः। अक्षैर्दीव्यते भगवति शशंसुः, सूर्य इति शङ्किताः।
Verse 6
नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर । दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन ॥ ६ ॥
नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर। दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन॥
Verse 7
एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर्जगत्पते । मुष्णन् गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्मगु: ॥ ७ ॥
एष सविता जगत्पते त्वां दिदृक्षुरायाति; तिग्मगुभिर्गभस्तिभिश्चक्रेण नृणां चक्षूंषि मुष्णन् इव भासते।
Verse 8
नन्वन्विच्छन्ति ते मार्गं त्रिलोक्यां विबुधर्षभा: । ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यज: प्रभो ॥ ८ ॥
ननु त्रिलोक्यां विबुधर्षभास्ते मार्गमन्विच्छन्ति; अद्य यदुषु गूढं ज्ञात्वा त्वां द्रष्टुमजः प्रभो याति।
Verse 9
श्रीशुक उवाच निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बुजलोचन: । प्राह नासौ रविर्देव: सत्राजिन्मणिना ज्वलन् ॥ ९ ॥
श्रीशुक उवाच—बालवचनं निशम्य अम्बुजलोचनः प्रहस्य प्राह—नासौ रविर्देवः; सत्राजित् मणिना ज्वलन्।
Verse 10
सत्राजित् स्वगृहं श्रीमत् कृतकौतुकमङ्गलम् । प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर्न्यवेशयत् ॥ १० ॥
सत्राजित् श्रीमत् स्वगृहं कृतकौतुकमङ्गलं प्रविश्य, देवसदने विप्रैः मणिं न्यवेशयत्।
Verse 11
दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो । दुर्भिक्षमार्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभा: । न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणि: ॥ ११ ॥
दिने दिने स मणिः प्रभो स्वर्णभारान् अष्टौ सृजति; यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणिः तत्र दुर्भिक्षमार्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयश्च मायिनश्च न सन्ति।
Verse 12
स याचितो मणिं क्वापि यदुराजाय शौरिणा । नैवार्थकामुक: प्रादाद् याच्ञाभङ्गमतर्कयन् ॥ १२ ॥
एकदा शौरिणा श्रीकृष्णेन यदुराजायोग्रसेनाय मणिर्दातुम् सत्राजितो याचितः। स तु लोभान्न ददौ, याच्ञाभङ्गस्य महादोषं न विचिन्तयन्॥
Verse 13
तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् । प्रसेनो हयमारुह्य मृगायां व्यचरद् वने ॥ १३ ॥
एकदा प्रसेनः महाप्रभं मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य हयमारुह्य वने मृगयां विचरन्॥
Verse 14
प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केशरी । गिरिं विशन् जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता ॥ १४ ॥
प्रसेनं सहयं हत्वा केशरी मणिमाच्छिद्य गिरिं विशन्। स च जाम्बवता मणिमिच्छता निहतः॥
Verse 15
सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले । अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पर्यतप्यत ॥ १५ ॥
स जाम्बवान् बिले कुमारस्य मणिं क्रीडनकं चक्रे। भ्रातरं न पश्यन् सत्राजिद् भ्राता पर्यतप्यत॥
Verse 16
प्राय: कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गत: । भ्राता ममेति तच्छ्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपन् जना: ॥ १६ ॥
“प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः” इति सत्राजित् अवदत्। तच्छ्रुत्वा जनाः कर्णे कर्णेऽजपन्॥
Verse 17
भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि । मार्ष्टुं प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरै: ॥ १७ ॥
भगवान् तदुपश्रुत्यात्मनि दुर्यशो-लेपं मार्ष्टुम् इच्छन्, नागरैः सह प्रसेनपदवीं पुनरन्वपद्यत्।
Verse 18
हतं प्रसेनं अश्वं च वीक्ष्य केशरिणा वने । तं चाद्रिपृष्ठे निहतमृक्षेण ददृशुर्जना: ॥ १८ ॥
वने केशरिणा हतं प्रसेनं तदश्वं च वीक्ष्य, अग्रेऽद्रिपृष्ठे ऋक्षेण निहतं तं केशरिणं जनाः ददृशुः।
Verse 19
ऋक्षराजबिलं भीममन्धेन तमसावृतम् । एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहि: प्रजा: ॥ १९ ॥
ऋक्षराजस्य भीमं बिलं गाढान्धतमसावृतम्। प्रजाः बहिरवस्थाप्य भगवान् एक एव तद्विवेश।
Verse 20
तत्र दृष्ट्वा मणिप्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् । हर्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भकान्तिके ॥ २० ॥
तत्र मणिप्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतं दृष्ट्वा, तस्मिन्नर्भकान्तिके हर्तुं कृतमतिः भगवान् उपतस्थे।
Verse 21
तमपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् । तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवत् क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनां वर: ॥ २१ ॥
तमपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री भीतवद् चुक्रोश। तच्छ्रुत्वा बलिनां वरः क्रुद्धो जाम्बवान् भगवान्तं प्रत्यभ्यद्रवत्।
Verse 22
स वै भगवता तेन युयुधे स्वामिनात्मन: । पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित् ॥ २२ ॥
स वै भगवता तेन युयुधे स्वामिनात्मन: । पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित् ॥ २२ ॥
Verse 23
द्वन्द्वयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीषतो: । आयुधाश्मद्रुमैर्दोर्भि: क्रव्यार्थे श्येनयोरिव ॥ २३ ॥
द्वन्द्वयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीषतो: । आयुधाश्मद्रुमैर्दोर्भि: क्रव्यार्थे श्येनयोरिव ॥ २३ ॥
Verse 24
आसीत्तदष्टाविंशाहमितरेतरमुष्टिभि: । वज्रनिष्पेषपरुषैरविश्रममहर्निशम् ॥ २४ ॥
आसीत्तदष्टाविंशाहमितरेतरमुष्टिभि: । वज्रनिष्पेषपरुषैरविश्रममहर्निशम् ॥ २४ ॥
Verse 25
कृष्णमुष्टिविनिष्पातनिष्पिष्टाङ्गोरुबन्धन: । क्षीणसत्त्व: स्विन्नगात्रस्तमाहातीव विस्मित: ॥ २५ ॥
कृष्णमुष्टिविनिष्पातनिष्पिष्टाङ्गोरुबन्धन: । क्षीणसत्त्व: स्विन्नगात्रस्तमाहातीव विस्मित: ॥ २५ ॥
Verse 26
जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओज: सहो बलम् । विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम् ॥ २६ ॥
जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओज: सहो बलम् । विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम् ॥ २६ ॥
Verse 27
त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा सृष्टानामपि यच्च सत् । काल: कलयतामीश: पर आत्मा तथात्मनाम् ॥ २७ ॥
त्वमेव विश्वसृजां स्रष्टा, सृष्टानां च यत् सत् अधिष्ठानम्। त्वं कलयतामपि कालः, ईश्वरः, सर्वात्मनाम् पर आत्मा॥
Verse 28
यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षै- र्वर्त्मादिशत् क्षुभितनक्रतिमिङ्गलोऽब्धि: । सेतु: कृत: स्वयश उज्ज्वलिता च लङ्का रक्ष:शिरांसि भुवि पेतुरिषुक्षतानि ॥ २८ ॥
यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षैः क्षुभितनक्रतिमिङ्गलोऽब्धिर्वर्त्मादिशत्। सेतुः कृतः स्वयश उज्ज्वलिता च लङ्का, रक्षःशिरांसि भुवि पेतुरिषुक्षतानि॥
Verse 29
इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युत: । व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुत: ॥ २९ ॥ अभिमृश्यारविन्दाक्ष: पाणिना शंकरेण तम् । कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३० ॥
इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतो व्याजहार। अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शङ्करेण तं कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा॥
Verse 30
इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युत: । व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुत: ॥ २९ ॥ अभिमृश्यारविन्दाक्ष: पाणिना शंकरेण तम् । कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३० ॥
इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतो व्याजहार। अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शङ्करेण तं कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा॥
Verse 31
मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम् । मिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना ॥ ३१ ॥
मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम्। मिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना॥
Verse 32
इत्युक्त: स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा । अर्हणार्थं स मणिना कृष्णायोपजहार ह ॥ ३२ ॥
इत्युक्तो जाम्बवान् हृष्टः स्वां कन्यां जाम्बवतीं मुदा । अर्हणार्थं मणिना सार्धं कृष्णायोपजहार ह ॥
Verse 33
अदृष्ट्वा निर्गमं शौरे: प्रविष्टस्य बिलं जना: । प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दु:खिता: स्वपुरं ययु: ॥ ३३ ॥
अदृष्ट्वा निर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः । प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्वपुरं ययुः ॥
Verse 34
निशम्य देवकी देवी रक्मिण्यानकदुन्दुभि: । सुहृदो ज्ञातयोऽशोचन् बिलात् कृष्णमनिर्गतम् ॥ ३४ ॥
निशम्य देवकी देवी रुक्मिण्यानकदुन्दुभिः । सुहृदो ज्ञातयोऽशोचन् बिलात् कृष्णमनिर्गतम् ॥
Verse 35
सत्राजितं शपन्तस्ते दु:खिता द्वारकौकस: । उपतस्थुश्चन्द्रभागां दुर्गां कृष्णोपलब्धये ॥ ३५ ॥
सत्राजितं शपन्तस्ते दुःखिता द्वारकौकसः । उपतस्थुश्चन्द्रभागां दुर्गां कृष्णोपलब्धये ॥
Verse 36
तेषां तु देव्युपस्थानात् प्रत्यादिष्टाशिषा स च । प्रादुर्बभूव सिद्धार्थ: सदारो हर्षयन् हरि: ॥ ३६ ॥
तेषां तु देव्युपस्थानात् प्रत्यादिष्टाशिषा स च । प्रादुर्बभूव सिद्धार्थः सदारो हर्षयन् हरिः ॥
Verse 37
उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनरिवागतम् । सह पत्न्या मणिग्रीवं सर्वे जातमहोत्सवा: ॥ ३७ ॥
हृषीकेशं मृतं पुनरिव आगतं दृष्ट्वा, नववधूसहितं स्यमन्तक-मणिं ग्रीवायां धारयन्तं च, सर्वे जनाः परमोत्सवेन हृष्टाः।
Verse 38
सत्राजितं समाहूय सभायां राजसन्निधौ । प्राप्तिं चाख्याय भगवान् मणिं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ३८ ॥
सत्राजितं सभायां राजसन्निधौ समाहूय भगवान् श्रीकृष्णः मणेः प्राप्तिं निवेद्य तं मणिं तस्मै विधिवत् समर्पयामास।
Verse 39
स चातिव्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्मुखस्तत: । अनुतप्यमानो भवनमगमत् स्वेन पाप्मना ॥ ३९ ॥
सत्राजितः परमलज्जया अवाङ्मुखः सन् रत्नं गृहीत्वा, स्वपाप्मना अनुतप्यमानः स्वगृहं प्रत्यगच्छत्।
Verse 40
सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुल: । कथं मृजाम्यात्मरज: प्रसीदेद् वाच्युत: कथम् ॥ ४० ॥ किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद् वा जनो यथा । अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥ दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥
सत्राजितः तदेवाघं चिन्तयन्, बलवद्भक्तजनविग्रहशङ्कया व्याकुलः, ‘कथं मृजाम्यात्मरजः? कथं वा अच्युतः प्रसीदेत्? किं कृत्वा साधु मह्यं स्यात्, जनो वा मां न शपेत्—अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम्? तस्मै दुहितरं स्त्रीरत्नं स्यमन्तक-मणिं च दास्यामि; एष एव उपायः समीचीनः, तस्य शान्तिर्न चान्यथा’ इति मनसि निश्चक्राम।
Verse 41
सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुल: । कथं मृजाम्यात्मरज: प्रसीदेद् वाच्युत: कथम् ॥ ४० ॥ किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद् वा जनो यथा । अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥ दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥
सत्राजितः तदेवाघं चिन्तयन्, बलवद्भक्तजनविग्रहशङ्कया व्याकुलः, ‘कथं मृजाम्यात्मरजः? कथं वा अच्युतः प्रसीदेत्? किं कृत्वा साधु मह्यं स्यात्, जनो वा मां न शपेत्—अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम्? तस्मै दुहितरं स्त्रीरत्नं स्यमन्तक-मणिं च दास्यामि; एष एव उपायः समीचीनः, तस्य शान्तिर्न चान्यथा’ इति मनसि निश्चक्राम।
Verse 42
सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुल: । कथं मृजाम्यात्मरज: प्रसीदेद् वाच्युत: कथम् ॥ ४० ॥ किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद् वा जनो यथा । अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥ दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥
सत्राजित् स्वापराधं महाघं चानुध्याय बलवद्भक्तविग्रहशङ्कया व्याकुलोऽचिन्तयत्—कथं ममात्मरजो मृज्येत, कथं चाच्युतः प्रसीदेत? किं कृत्वा साधु मे स्यात्, यथा जनो मां न शपेत्—अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपमिति। तस्मै भगवते स्त्रीरत्नं दुहितरं स्यामन्तकं मणिं च दास्यामि; एष एवोपायः समीचीनः, तस्य शान्तिर्नान्यथा।
Verse 43
एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्वसुतां शुभाम् । मणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार ह ॥ ४३ ॥
एवं बुद्ध्या व्यवसितः सत्राजित् स्वसुतां शुभां मणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार।
Verse 44
तां सत्यभामां भगवानुपयेमे यथाविधि । बहुभिर्याचितां शीलरूपौदार्यगुणान्विताम् ॥ ४४ ॥
तां सत्यभामां भगवान् यथाविध्युपयेमे; सा शीलरूपौदार्यगुणान्विता बहुभिर्याचिता बभूव।
Verse 45
भगवानाह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप । तवास्तां देवभक्तस्य वयं च फलभागिन: ॥ ४५ ॥
भगवानाह—न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप; तवास्तां देवभक्तस्य, वयं च फलभागिनः।
Frequently Asked Questions
Satrājit’s offense is rooted in lobha (greed) and disregard for dharmic kingship: when Kṛṣṇa requested the Syamantaka jewel be given to King Ugrasena (the rightful Yadu ruler) for public benefit and proper custodianship, Satrājit refused. This denial, coupled with later suspicion cast upon Kṛṣṇa, becomes aparādha because it prioritizes private gain and ego over righteous order and trust in the Lord.
Kṛṣṇa undertook a fact-finding journey with citizens, locating Prasena and the horse killed by a lion, then finding the lion slain by Jāmbavān. By entering the cave, recovering the jewel, and returning with it to the royal assembly before Ugrasena and Satrājit, Kṛṣṇa established a public, verifiable chain of evidence—removing the ‘stain’ of rumor and restoring social confidence in dharma.
Jāmbavān is the famed Ṛkṣa-king (bear-king), a great devotee associated with Rāma-līlā. After battling Kṛṣṇa for twenty-eight days, his strength collapses and realization dawns: the opponent is not an ordinary man but Viṣṇu Himself—the source of all strength and the Supreme Controller. His recognition is expressed through explicit theological praise and by offering the jewel and his daughter, indicating surrender and devotion.
Satrājit, remorseful and fearing further offense and social backlash, chooses a dharmic form of atonement: offering his daughter Satyabhāmā to Kṛṣṇa along with the Syamantaka jewel. The marriage resolves the conflict relationally and politically, while the jewel functions as the catalyst that reveals greed, rumor, and the need for righteous stewardship. Notably, Kṛṣṇa declines to keep the jewel, underscoring that His aim is dharma and reputation-restoration, not wealth.