Adhyaya 55
Pradyumna’s Abduction, Mahā-māyā, and the Slaying of Śambara
द्वारकायां कृष्णस्य वंशविस्तारं दैवीरक्षणं च अनुवर्तयन् अयं अध्यायः कामदेवस्य प्रत्यावर्तनं प्रद्युम्नरूपेण वर्णयति। रुद्रेण दग्धः कामः वासुदेवे प्रविश्य रुक्मिण्याः गर्भे कृष्णात् प्रद्युम्नो जातः, पितृसदृशसौन्दर्यवीर्यसम्पन्नः। नियतशत्रुभयात् दैत्यः शम्बरः शिशुं हृत्वा समुद्रे क्षिपति; मत्स्यः तं ग्रसति, स च मत्स्यः शम्बरस्य पाकशालां प्राप्नोति। तत्र शिशोः प्राप्त्या मायावती तं पालयति; नारदोपदेशेन सा रतिरिति, कामस्य प्रिया, प्रकाशिताऽभवत्। प्रद्युम्नस्य वयःप्राप्तौ मातृभाव-दम्पत्यधर्मयोः संशयः, रत्या स्वपरिचयप्रकाशनेन निवर्तते; सा सत्त्वसमुद्भवां महामायां शिक्षयति या शत्रुमायां निगृह्णाति। प्रद्युम्नः दैत्य-मायाप्रहारान् सहित्वा शम्बरं जघान, रत्या सह द्वारकां प्रत्यागच्छत्; अन्तःपुरस्त्रियः तं कृष्णमिव मन्यन्ते, रुक्मिण्याः मातृहृदयेन च नारदकथया तस्य परिचयः सिद्ध्यति, यदुवंशकथान्तरस्य भूमिं निर्माति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कामस्तु वासुदेवांशो दग्ध: प्राग् रुद्रमन्युना । देहोपपत्तये भूयस्तमेव प्रत्यपद्यत ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—कामस्तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग् रुद्रमन्युना। देहोपपत्तये भूयस्तमेव प्रत्यपद्यत॥१॥
Verse 2
स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्भव: । प्रद्युम्न इति विख्यात: सर्वतोऽनवम: पितु: ॥ २ ॥
स एव वैदर्भ्याः कुक्षौ श्रीकृष्णवीर्यसमुद्भवः प्रद्युम्न इति विख्यातोऽभवत्; सर्वतोऽपि पितुः समोऽनवमः॥
Verse 3
तं शम्बर: कामरूपी हृत्वा तोकमनिर्दशम् । स विदित्वात्मन: शत्रुं प्रास्योदन्वत्यगाद् गृहम् ॥ ३ ॥
तं शम्बरः कामरूपी तोकमनिर्दशं हृत्वा, आत्मनः शत्रुमिति विदित्वा समुद्रे प्रास्य स्वगृहं जगाम॥
Verse 4
तं निर्जगार बलवान् मीन: सोऽप्यपरै: सह । वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभि: ॥ ४ ॥
तं बलवान् मीनो निर्जगार; सोऽपि अपरैः सह महता जालेन वृतो मत्स्यजीविभिर्गृहीतः॥
Verse 5
तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुरुपायनम् । सूदा महानसं नीत्वावद्यन् सुधितिनाद्भुतम् ॥ ५ ॥
तं कैवर्ताः शम्बरायोपाजह्रुरुपायनम्; स च सूदान् महानसं नीत्वा तं अद्भुतं मत्स्यं छेदयामास॥
Verse 6
दृष्ट्वा तदुदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् । नारदोऽकथयत् सर्वं तस्या: शङ्कितचेतस: । बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम् ॥ ६ ॥
ते तदुदरे बालं दृष्ट्वा मायावत्यै न्यवेदयन्। शङ्कितचेतसस्तस्याः नारदः सर्वमकथयत्—बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं च मत्स्योदरनिवेशनम्॥
Verse 7
सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती ॥ ७ ॥ निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके ॥ ८ ॥
सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती ॥ ७ ॥ निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके ॥ ८ ॥
Verse 8
सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती ॥ ७ ॥ निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके ॥ ८ ॥
सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती ॥ ७ ॥ निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके ॥ ८ ॥
Verse 9
नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढयौवन: । जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम् ॥ ९ ॥
नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढयौवन: । जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम् ॥ ९ ॥
Verse 10
सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं प्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्दरम् । सव्रीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतै: ॥ १० ॥
सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं प्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्दरम् । सव्रीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतै: ॥ १० ॥
Verse 11
तामह भगवान् कार्ष्णिर्मातस्ते मतिरन्यथा । मातृभावमतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा ॥ ११ ॥
तामह भगवान् कार्ष्णिर्मातस्ते मतिरन्यथा । मातृभावमतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा ॥ ११ ॥
Verse 12
रतिरुवाच भवान् नारायणसुत: शम्बरेणहृतो गृहात् । अहं तेऽधिकृता पत्नी रति: कामो भवान् प्रभो ॥ १२ ॥
रतिरुवाच—त्वं नारायणसुतोऽसि, शम्बरेण गृहाद् हृतः। अहं रतिः, तेऽधिकृता पत्नी; त्वं हि कामः प्रभो॥
Verse 13
एष त्वानिर्दशं सिन्धावक्षिपच्छम्बरोऽसुर: । मत्स्योऽग्रसीत्तदुदरादित: प्राप्तो भवान् प्रभो ॥ १३ ॥
एष शम्बरोऽसुरो त्वाम् अनिर्दशं सिन्धौ न्यक्षिपत्। मत्स्योऽग्रसीत्; तदुदराद् इहैव प्राप्तो भवान् प्रभो॥
Verse 14
तमिमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मन: । मायाशतविदं तं च मायाभिर्मोहनादिभि: ॥ १४ ॥
अधुना तमिमं दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मनः जहि। स मायाशतविदोऽपि, त्वं मायाभिर्मोहनादिभिर्जेष्यसि॥
Verse 15
परीशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा । पुत्रस्नेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा ॥ १५ ॥
ते माता गतप्रजा कुररीव परीशोचति। पुत्रस्नेहाकुला दीना, विवत्सा गौरिवातुरा॥
Verse 16
प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने । मायावती महामायां सर्वमायाविनाशिनीम् ॥ १६ ॥
एवं प्रभाष्य मायावती महात्मने प्रद्युम्नाय विद्यां ददौ। महा-मायां नाम सर्वमायाविनाशिनीम्॥
Verse 17
स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् । अविषह्यैस्तमाक्षेपै: क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम् ॥ १७ ॥
प्रद्युम्नः शम्बरं समुपेत्य संयुगाय समाह्वयत् । अविषह्यैः परुषाक्षेपैस्तं क्षिपन् कलिं सञ्जनयामास ॥
Verse 18
सोऽधिक्षिप्तो दुर्वाचोभि: पदाहत इवोरग: । निश्चक्राम गदापाणिरमर्षात्ताम्रलोचन: ॥ १८ ॥
स दुर्वाचोभिरधिक्षिप्तः पदाहत इवोरगः । निश्चक्राम गदापाणिरमर्षात्ताम्रलोचनः ॥
Verse 19
गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने । प्रक्षिप्य व्यनदन्नादं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम् ॥ १९ ॥
गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने । प्रक्षिप्य व्यनदन्नादं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम् ॥
Verse 20
तामापतन्तीं भगवान् प्रद्युम्नो गदया गदाम् । अपास्य शत्रवे क्रुद्ध: प्राहिणोत् स्वगदां नृप ॥ २० ॥
तामापतन्तीं भगवान् प्रद्युम्नो गदया गदाम् । अपास्य शत्रवे क्रुद्धः प्राहिणोत् स्वगदां नृप ॥
Verse 21
स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मयदर्शितम् । मुमुचेऽस्त्रमयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसोऽसुर: ॥ २१ ॥
स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मयदर्शिताम् । मुमुचेऽस्त्रमयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसोऽसुरः ॥
Verse 22
बाध्यमानोऽस्त्रवर्षेण रौक्मिणेयो महारथ: । सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम् ॥ २२ ॥
बाध्यमानोऽस्त्रवर्षेण रौक्मिणेयो महारथ: । सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम् ॥ २२ ॥
Verse 23
ततो गौह्यकगान्धर्वपैशाचोरगराक्षसी: । प्रायुङ्क्त शतशो दैत्य: कार्ष्णिर्व्यधमयत्स ता: ॥ २३ ॥
ततो गौह्यकगान्धर्वपैशाचोरगराक्षसी: । प्रायुङ्क्त शतशो दैत्य: कार्ष्णिर्व्यधमयत्स ता: ॥ २३ ॥
Verse 24
निशातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् । शम्बरस्य शिर: कायात् ताम्रश्मश्र्वोजसाहरत् ॥ २४ ॥
निशातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् । शम्बरस्य शिर: कायात् ताम्रश्मश्र्वोजसाहरत् ॥ २४ ॥
Verse 25
आकीर्यमाणो दिविजै: स्तुवद्भि: कुसुमोत्करै: । भार्ययाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा ॥ २५ ॥
आकीर्यमाणो दिविजै: स्तुवद्भि: कुसुमोत्करै: । भार्ययाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा ॥ २५ ॥
Verse 26
अन्त:पुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कुलम् । विवेश पत्न्या गगनाद् विद्युतेव बलाहक: ॥ २६ ॥
अन्त:पुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कुलम् । विवेश पत्न्या गगनाद् विद्युतेव बलाहक: ॥ २६ ॥
Verse 27
तं दृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् । प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम् ॥ २७ ॥ स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभि: । कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह ॥ २८ ॥
तं जलदश्यामं पीतकौशेयवाससं प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननं च दृष्ट्वा, स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभिरलङ्कृतं तं कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता तत्र तत्र निलिल्युः।
Verse 28
तं दृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् । प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम् ॥ २७ ॥ स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभि: । कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह ॥ २८ ॥
जलदश्यामं पीतकौशेयवाससं प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननं च तं दृष्ट्वा, स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभिरलङ्कृतं कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र।
Verse 29
अवधार्य शनैरीषद्वैलक्षण्येन योषित: । उपजग्मु: प्रमुदिता: सस्त्रीरत्नं सुविस्मिता: ॥ २९ ॥
शनैः ईषद्वैलक्षण्येन तस्य कृष्णाद्भेदमवधार्य योषितः प्रमुदिताः सुविस्मिताः सस्त्रीरत्नं प्रद्युम्नं तद्भार्यां च उपजग्मुः।
Verse 30
अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गुभाषिणी । अस्मरत् स्वसुतं नष्टं स्नेहस्नुतपयोधरा ॥ ३० ॥
अथ तत्र वैदर्भी असितापाङ्गी वल्गुभाषिणी स्नेहस्नुतपयोधरा नष्टं स्वसुतं स्मरन्ती प्रद्युम्नं दृष्ट्वा अस्मरत्।
Verse 31
को न्वयं नरवैदूर्य: कस्य वा कमलेक्षण: । धृत: कया वा जठरे केयं लब्धा त्वनेन वा ॥ ३१ ॥
को न्वयं नरवैदूर्यः कस्य वा कमलेक्षणः? धृतः कया वा जठरे? केयं लब्धा त्वनेन वा?
Verse 32
मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो य: सूतिकागृहात् । एतत्तुल्यवयोरूपो यदि जीवति कुत्रचित् ॥ ३२ ॥
यदि मम नष्ट आत्मजो यः सूतिकागृहात् अपहृतः, स कुतश्चिद् जीवति चेत्, अस्य युवकस्य तुल्यवयोरूप एव स्यात्।
Verse 33
कथं त्वनेन सम्प्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्गधन्वन: । आकृत्यावयवैर्गत्या स्वरहासावलोकनै: ॥ ३३ ॥
कथं त्वनेन शार्ङ्गधन्वनः श्रीकृष्णस्य सारूप्यं सम्प्राप्तम्—आकृत्यावयवैर्गत्या स्वरस्य हासस्यावलोकनैश्च?
Verse 34
स एव वा भवेन्नूनं यो मे गर्भे धृतोऽर्भक: । अमुष्मिन् प्रीतिरधिका वाम: स्फुरति मे भुज: ॥ ३४ ॥
स एव नूनं भवेत्तस्य मे गर्भे धृतोऽर्भकः; अमुष्मिन् मे प्रीतिरधिका, वामो भुजः स्फुरति।
Verse 35
एवं मीमांसमानायां वैदर्भ्यां देवकीसुत: । देवक्यानकदुन्दुभ्यामुत्तम:श्लोक आगमत् ॥ ३५ ॥
एवं मीमांसमानायां वैदर्भ्यां, देवकीसुतः उत्तमःश्लोकः देवक्या च आनकदुन्दुभ्या च सह तत्र आगमत्।
Verse 36
विज्ञातार्थोऽपि भगवांस्तूष्णीमास जनार्दन: । नारदोऽकथयत् सर्वं शम्बराहरणादिकम् ॥ ३६ ॥
विज्ञातार्थोऽपि भगवान् जनार्दनः तूष्णीम् आस; नारदस्तु शम्बराहरणादिकं सर्वम् आख्यातवान्।
Verse 37
तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं कृष्णान्त:पुरयोषित: । अभ्यनन्दन् बहूनब्दान् नष्टं मृतमिवागतम् ॥ ३७ ॥
तदाश्चर्यं महच्छ्रुत्वा कृष्णान्तःपुरयोषितः । बहूनब्दान् विनष्टं प्रद्युम्नं मृतमिवागतं हृष्टाः समभ्यनन्दन् ॥
Verse 38
देवकी वसुदेवश्च कृष्णरामौ तथा स्त्रिय: । दम्पती तौ परिष्वज्य रुक्मिणी च ययुर्मुदम् ॥ ३८ ॥
देवकी वसुदेवश्च कृष्णरामौ तथैव च । अन्तःपुरस्त्रियः सर्वाः रुक्मिणीमुख्याः मुदा युताः । दम्पती तौ परिष्वज्य हर्षं परममाययुः ॥
Verse 39
नष्टं प्रद्युम्नमायातमाकर्ण्य द्वारकौकस: । अहो मृत इवायातो बालो दिष्ट्येति हाब्रुवन् ॥ ३९ ॥
नष्टं प्रद्युम्नमायातमिति श्रुत्वा द्वारकौकसः । “अहो दिष्ट्या मृत इवायातो बालः” इति हाब्रुवन् ॥
Verse 40
यं वै मुहु: पितृसरूपनिजेशभावा- स्तन्मातरो यदभजन् रहरूढभावा: । चित्रं न तत् खलु रमास्पदबिम्बबिम्बे कामे स्मरेऽक्षविषये किमुतान्यनार्य: ॥ ४० ॥
पितृसदृशस्वरूपं तं दृष्ट्वा मातृभावयुक्ताः अपि योषितः । रहसि निजेशभावेन रतिमभजन्—नैतच्चित्रम् । स हि रमास्पदकृष्णबिम्बस्य प्रतिबिम्बः, नेत्रगोचरः कामदेव इव; तस्मात् अन्यासु स्त्रीषु किमु विस्मयः ॥
Frequently Asked Questions
Śambara recognizes Pradyumna as his destined enemy and acts preemptively, a common Purāṇic motif where adharma attempts to thwart providence (daiva). The kidnapping intensifies the theme of poṣaṇa: despite asuric strategy and māyā, the Lord’s lineage is preserved and ultimately triumphs.
The chapter states Kāmadeva—burned by Rudra—merged back into Vāsudeva to obtain a new body, then took birth from Kṛṣṇa as Pradyumna. The point is theological: even forces like desire (kāma) are purified and re-situated when sourced in and serving Vāsudeva, and Pradyumna embodies divine beauty that enchants yet remains under dharma and devotion.
Māyāvatī is Rati, Kāmadeva’s wife, placed in Śambara’s house. Because Pradyumna is Kāmadeva reborn, her conjugal bhāva awakens naturally. The narrative also clarifies dharmic boundaries: Pradyumna initially objects on the assumption of a maternal relationship, and the situation is resolved only after authoritative revelation (Nārada) establishes their true identities.
Mahā-māyā here is a higher mystic science associated with sattva (clarity and divine order) that nullifies lower, tamasic/daityic spells. Śambara’s sorcery—learned from Maya Dānava—relies on bewilderment and aggression, whereas Mahā-māyā functions as superior knowledge/power aligned with the Lord’s will, enabling Pradyumna to counter weapon-showers and illusionary assaults.
Pradyumna is described as a near-perfect reflection of Kṛṣṇa’s form—dark rain-cloud complexion, long arms, lotus face, ornaments—so the women’s initial misrecognition underscores the theological claim that he is ‘in no respect inferior’ in beauty. The episode also illustrates how divine beauty evokes powerful rasa, even requiring contextual knowledge to place emotions within proper relationships.