Adhyaya 51
Kṛṣṇa Leads Kālayavana to Mucukunda; The Yavana Is Burned; Mucukunda’s Prayers and Boon of Bhakti
मथुरायां यवनभयप्रसङ्गे कालयवनः नारदेनोक्तलक्षणैः (श्रीवत्सचिह्नैः, चतुर्भुजत्वेन, पद्मनेत्रत्वेन, वनमालया) श्रीकृष्णं दिव्यसौन्दर्येण ज्ञात्वा, निरायुधं पादचारीं मन्यमानः अनुधावति। भगवान् तं स्वेच्छया अपसर्पन् सर्वदा दूरत एव तिष्ठति—योगिभिरपि दुर्ग्राह्यः। स तं गिरिगुहां नीत्वा देववरप्रदत्तनिद्रया सुप्तं प्राचीनं नृपं मुचुकुन्दं दर्शयति। कालयवनः सुप्तं कृष्ण इति मत्वा पादेन ताडयति; मुचुकुन्दस्य तेजोदृष्ट्या स तत्क्षणं दग्धः। परीक्षित्प्रश्ने शुकदेवः मुचुकुन्दस्य वंशं देवानां दीर्घसेवां च कथयति, ततः गुहानिद्रां च। अनन्तरं श्रीकृष्णः स्वं प्रकाशयति; कालवशात् क्षीणगर्वः मुचुकुन्दः गृहासक्तिं विषयाधीनराज्यं च निन्दन् गम्भीरस्तुतिभिः भगवत्पादसेवामेव याचते। भगवान् तस्य भक्तेः शुद्धिं प्रशंसन् क्षत्रियदोषशुद्ध्यर्थं तपः उपदिश्य, भविष्ये ब्राह्मणजन्म तथा अन्ते भगवत्प्राप्तिं वरं ददाति; एवं मथुरासङ्कटात् द्वारकास्थापनाभिमुखी लीला प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥
Verse 2
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥
Verse 3
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥
Verse 4
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥
Verse 5
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥
Verse 6
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुक उवाच—कालयवनो मथुरातः प्रभोर्निर्गमनं दृष्ट्वा तमुदयमानमिव चन्द्रमण्डलम् अमन्यत। स तु दर्शनीयतमः श्यामलवर्णः पीतकौशेयवसनधारी, वक्षसि श्रीवत्सलाञ्छनयुक्तः, कण्ठे कौस्तुभमणिविराजितः। पृथुदीर्घचतुर्बाहुः, नवकञ्जारुणेक्षणः, नित्यप्रमुदितः, श्रीमत्सुकपोलः, शुचिस्मितः, मुखारविन्दं बिभ्राणः, स्फुरन्मकरकुण्डलः। यवनोऽचिन्तयत्—“अयमेव वासुदेवः; नारदप्रोक्तलक्षणैः श्रीवत्सचिह्नः, चतुर्भुजः, अरविन्दाक्षः, वनमालाधरः, अतिसुन्दरः; अन्यो न भवितुमर्हति। निरायुधः पद्भ्यां चलति, अतः अहं निरायुधोऽनेन सह योत्स्ये।” इति निश्चित्य स पराङ्मुखं धावन्तं भगवन्तमन्वधावत्, योगिनामपि दुरापं श्रीकृष्णं जिघृक्षन्।
Verse 7
हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरीणा स पदे पदे । नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम् ॥ ७ ॥
हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरीणां स पदे पदे दर्शयन्, यवनेशं दूरं नीत्वा गिरिकन्दरं प्रति अगच्छत्।
Verse 8
पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् । इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभ: ॥ ८ ॥
अनुगच्छन् यवनः क्षिपन् अवदत्—“यदुकुले जातस्य तव पलायनं नोचितम्।” तथापि हताशुभः स नैनं प्राप; पापविपाकाः तस्य न शुद्धाः आसन्।
Verse 9
एवं क्षिप्तोऽपि भगवान्प्राविशद् गिरिकन्दरम् । सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम् ॥ ९ ॥
एवं क्षिप्तोऽपि भगवान् गिरिकन्दरं प्राविशत्। कालयवनोऽपि तत्र प्रविश्य, अन्यं नरं शयानं ददर्श।
Verse 10
नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् । इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत् ॥ १० ॥
“नूनमसौ दूरं नीत्वा मामिह साधुवत् शेते” इति मत्वा, मूढः कालयवनः अच्युतं मन्यमानः तं शयानं नरं पदा समताडयत्।
Verse 11
स उत्थाय चिरं सुप्त: शनैरुन्मील्य लोचने । दिशो विलोकयन् पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ११ ॥
स पुरुषश्चिरं सुप्त्वा प्रबुद्धः शनैरुन्मील्य लोचने । सर्वा दिशो विलोक्य पार्श्वे स्थितं कालयवनं ददर्श ॥
Verse 12
स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत । देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत् क्षणात् ॥ १२ ॥
तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातमात्रेण, भारत, देहजेनाग्निना कालयवनो दग्धो भस्मसादभवत् क्षणात् ॥
Verse 13
श्रीराजोवाच को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किंवीर्य एव च । कस्माद् गुहां गत: शिष्ये किंतेजो यवनार्दन: ॥ १३ ॥
श्रीराजोवाच— ब्रह्मन्, स पुमान् कः? कस्य कुलस्य? किंवीर्यः? किमर्थं गुहां गत्वा शयितः यवनार्दनः? कस्य सुतः? ॥
Verse 14
श्रीशुक उवाच स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् । मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्य: सत्यसङ्गर: ॥ १४ ॥
श्रीशुक उवाच— स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् । मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः ॥
Verse 15
स याचित: सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे । असुरेभ्य: परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम् ॥ १५ ॥
स सुरगणैरिन्द्राद्यैः आत्मरक्षणे याचितः । असुरेभ्यः परित्रस्तैस्तान् स चिरं रक्षितवान् ॥
Verse 16
लब्ध्वा गुहं ते स्व:पालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् । राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् न: परिपालनात् ॥ १६ ॥
देवा: कार्त्तिकेयम् सेनापतिं लब्ध्वा मुचुकुन्दं तमब्रुवन्—राजन्, अस्माकं परिपालनरूपात् कृच्छ्रात् कर्मणोऽद्य विरमस्व।
Verse 17
नरलोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् । अस्मान् पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिता: ॥ १७ ॥
नरलोकं परित्यज्य निहतकण्टकं राज्यं, हे वीर, अस्मान् पालयन् स्वकीयान् सर्वान् कामान् त्वम् उज्झितवान्।
Verse 18
सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिण: । प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिता: ॥ १८ ॥
भवतः सुता महिष्यः ज्ञातयः अमात्य-मन्त्रिणश्च प्रजाश्च तुल्यकालीना:; तेऽधुना कालेन नष्टाः, न सन्ति।
Verse 19
कालो बलीयान् बलिनां भगवानीश्वरोऽव्यय: । प्रजा: कालयते क्रीडन् पशुपालो यथा पशून् ॥ १९ ॥
कालो भगवानेव ईश्वरोऽव्ययः, बलिनामपि बलीयान्; स प्रजाः कालयते क्रीडन्, पशुपालो यथा पशून्।
Verse 20
वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य न: । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्यय: ॥ २० ॥
भद्रं ते। अद्य नः वरं वृणीष्व—कैवल्यं विना; तस्य दातैव एको भगवान् विष्णुरव्ययः।
Verse 21
एवमुक्त: स वै देवानभिवन्द्य महायशा: । अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१ ॥
एवमुक्तः स वै देवान् अभिवन्द्य महायशाः । गुहां प्रविश्य शयितो निद्रां देवदत्तां समाश्रितः ॥
Verse 22
यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतर्षभ: । आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २२ ॥
यवने भस्मसात् नीते भगवान् सात्वतर्षभः । मुचुकुन्दाय धीमते स्वात्मानं दर्शयामास ॥
Verse 23
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
तं दृष्ट्वा घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं दीप्तकौस्तुभेन विराजितम् ॥ चतुर्भुजं वैजयन्तीमालया शोभितं हरिम् । प्रसन्नवदनं कान्तं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ सानुरागस्मितेक्षणं नृलोकप्रेक्षणीयकम् । अपीव्ययौवनं सिंहविक्रमं दुर्धर्षतेजसम् ॥ तस्य तेजसा धर्षितो राजा महाबुद्धिराशङ्कितः । शनकैः पर्यपृच्छत् कृष्णं दुर्धर्षमिव तेजसा ॥
Verse 24
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
तं दृष्ट्वा घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं दीप्तकौस्तुभेन विराजितम् ॥ चतुर्भुजं वैजयन्तीमालया शोभितं हरिम् । प्रसन्नवदनं कान्तं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ सानुरागस्मितेक्षणं नृलोकप्रेक्षणीयकम् । अपीव्ययौवनं सिंहविक्रमं दुर्धर्षतेजसम् ॥ तस्य तेजसा धರ್ಷितो राजा महाबुद्धिराशङ्कितः । शनकैः पर्यपृच्छत् कृष्णं दुर्धर्षमिव तेजसा ॥
Verse 25
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
तं दृष्ट्वा घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं दीप्तकौस्तुभेन विराजितम् ॥ चतुर्भुजं वैजयन्तीमालया शोभितं हरिम् । प्रसन्नवदनं कान्तं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ सानुरागस्मितेक्षणं नृलोकप्रेक्षणीयकम् । अपीव्ययौवनं सिंहविक्रमं दुर्धर्षतेजसम् ॥ तस्य तेजसा धರ್ಷितो राजा महाबुद्धिराशङ्कितः । शनकैः पर्यपृच्छत् कृष्णं दुर्धर्षमिव तेजसा ॥
Verse 26
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससं श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् । चतुर्भुजं वैजयन्तीमालया विभूषितं चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् । सानुरागस्मितेक्षणं नृलोकप्रेक्षणीयं अपीव्ययौवनं मत्तसिंहोदारविक्रमम् । तस्य तेजसा धर्षितः शङ्कितः शनकै राजा महाबुद्धिः पर्यपृच्छत् श्रीकृष्णं दुर्धर्षमिव तेजसा ॥
Verse 27
श्रीमुचुकुन्द उवाच को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे । पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २७ ॥
श्रीमुचुकुन्द उवाच—को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे, पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरसि उरुकण्टके ॥
Verse 28
किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसु: । सूर्य: सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥ २८ ॥
किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसुः, सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥
Verse 29
मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् । यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीप: प्रभया यथा ॥ २९ ॥
मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम्, यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा ॥
Verse 30
शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव । स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३० ॥
शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव, स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥
Verse 31
वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाका: क्षत्रबन्धव: । मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मज: प्रभो ॥ ३१ ॥
वयं तु, पुरुषव्याघ्र, ऐक्ष्वाककुलसम्भवा: क्षत्रबन्धवोऽस्मः। मम नाम मुचुकुन्द इति, प्रभो, यौवनाश्वस्यात्मजः॥
Verse 32
चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रिय: । शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना ॥ ३२ ॥
चिरं प्रजागरात् श्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रियः। अस्मिन् विजने शयितोऽहं सुखं, केनापि सम्प्रति उत्थापितोऽस्मि॥
Verse 33
सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना । अनन्तरं भवान् श्रीमाल्ँ लक्षितोऽमित्रशासन: ॥ ३३ ॥
सोपि नूनं स्वपाप्मनैव भस्मीकृतः। ततः परं त्वां श्रीमन्तं ददर्शाहम्, अमित্ৰशासनं प्रभुम्॥
Verse 34
तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुम: । हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम् ॥ ३४ ॥
तेजसा तेऽविषह्येण वयं भूरि द्रष्टुं न शक्नुमः। हतौजसो महाभाग, माननीयोऽसि सर्वदेहिनाम्॥
Verse 35
एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावन: । प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया ॥ ३५ ॥
एवं राज्ञा सम्भाषितो भगवान् भूतभावनः। प्रहसन् प्रत्युवाच वाण्या मेघनादगभीरया॥
Verse 36
श्रीभगवानुवाच जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रश: । न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३६ ॥
श्रीभगवानुवाच—सखे, मे जन्मकर्माभिधानानि सहस्रशः सन्ति। अनन्तत्वात् तानि मयापि न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुम्॥
Verse 37
क्वचिद् रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभि: । गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
क्वचिद् उरुजन्मभिः पार्थिवानि रजांसि विममेयुः; किन्तु मे गुणकर्माभिधानानि जन्मानि च कर्हिचित् न परिमेयानि॥
Verse 38
कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप । अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षय: ॥ ३८ ॥
हे नृप, कालत्रयोपपन्नानि मे जन्मकर्माणि परमर्षयः अनुक्रमन्तः अपि तेषाम् अन्तं नैव गच्छन्ति॥
Verse 39
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
तथापि अद्यतनानि, सखे, मम गदतः शृणुष्व। पुरा विरिञ्चेनाहं धर्मगुप्तये भूमेर्भारभूतानामसुराणां क्षयाय च विज्ञापितः; ततो यदुकुले आनकदुन्दुभेर्गृहेऽवतीर्णः। वसुदेवसुतत्वात् मां जनाः ‘वासुदेव’ इति वदन्ति॥
Verse 40
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
तथापि अद्यतनानि, सखे, मम गदतः शृणुष्व। पुरा विरिञ्चेनाहं धर्मगुप्तये भूमेर्भारभूतानामसुराणां क्षयाय च विज्ञापितः; ततो यदुकुले आनकदुन्दुभेर्गृहेऽवतीर्णः। वसुदेवसुतत्वात् मां जनाः ‘वासुदेव’ इति वदन्ति॥
Verse 41
कालनेमिर्हत: कंस: प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विष: । अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा ॥ ४१ ॥
कालनेमिरूपं कंसं प्रलम्बादीन् च साधुद्विषो मया निहताः। इदानीं च राजन् अयं यवनः तव तिग्मचक्षुषा भस्मीकृतः॥
Verse 42
सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागत: । प्रार्थित: प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सल: ॥ ४२ ॥
सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागतः। त्वया पूर्वं प्रचुरं प्रार्थितोऽहं भक्तवत्सलः॥
Verse 43
वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते । मां प्रसन्नो जन: कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम् ॥ ४३ ॥
वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते। मां प्रसन्नो जनः कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम्॥
Verse 44
श्रीशुक उवाच इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वित: । ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन् ॥ ४४ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः। ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन्॥
Verse 45
श्रीमुचुकुन्द उवाच विमोहितोऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक् । सुखाय दु:खप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित् पुरुषश्च वञ्चित: ॥ ४५ ॥
श्रीमुचुकुन्द उवाच—विमोहितोऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक्। सुखाय दुःखप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित्पुरुषश्च वञ्चितः॥
Verse 46
लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ । पादारविन्दं न भजत्यसन्मति- र्गृहान्धकूपे पतितो यथा पशु: ॥ ४६ ॥
लब्ध्वा दुर्लभं मानुषं देहमत्र कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ । यो न भजेत् ते पादारविन्दं स असन्मतिः गृहान्धकूपे पशुरिव पतितः ॥
Verse 47
ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपते: । मर्त्यात्मबुद्धे: सुतदारकोशभू- ष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४७ ॥
ममैष कालोऽजित निष्फलो गतः राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपतेः । मर्त्यात्मबुद्धेः सुतदारकोशभूमिष्वासक्तस्य दुरन्तचिन्तया ॥
Verse 48
कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् । वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपै- र्गां पर्यटंस्त्वागणयन् सुदुर्मद: ॥ ४८ ॥
कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् । वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपैर्गां पर्यटंस्त्वामगणयन् सुदुर्मदः ॥
Verse 49
प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ४९ ॥
प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः ॥
Verse 50
पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन् मतंगजैर्वा नरदेवसंज्ञित: । स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञित: ॥ ५० ॥
पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन् मतङ्गजैर्वा नरदेवसंज्ञितः । स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञितः ॥
Verse 51
निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो वरासनस्थ: समराजवन्दित: । गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां क्रीडामृग: पूरुष ईश नीयते ॥ ५१ ॥
दिग्चक्रं निर्जित्य निरभिभवविग्रहः पुरुषो वरासने उपविष्टः समराजवन्दितः। किन्तु योषितां गृहेषु मैथुन्यसुखेषु प्रविश्य क्रीडामृग इव नीयते, हे ईश॥
Verse 52
करोति कर्माणि तप:सुनिष्ठितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षयाददत् । पुनश्च भूयासमहं स्वराडिति प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते ॥ ५२ ॥
तपःसुनिष्ठितो निवृत्तभोगः स्वकर्माणि करोति, तदपेक्षया ददाति च। किन्तु ‘अहं स्वराट्’ इति पुनर्भूयः ऐश्वर्यं कामयमानः प्रवृद्धतृष्णः सुखाय न कल्पते॥
Verse 53
भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवे- ज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागम: । सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायते मति: ॥ ५३ ॥
भ्रमतो जनस्य भवापवर्गो यदा भवेत्, तदा हे अच्युत सत्समागमः लभ्यते। सत्सङ्गमे सति तदैव परावरेशे त्वयि—सद्गतिलक्ष्ये—मतिः भक्ति: जायते॥
Verse 54
मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया । य: प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपै: ॥ ५४ ॥
ईश, मम अनुग्रहः त्वया कृत इति मन्ये—यदृच्छया राज्यानुबन्धः मम अपगतः। एतादृशी मुक्तिः अखण्डभूमिपैः साधुभिः एकचर्यया वनं विविक्षद्भिः प्रार्थ्यते॥
Verse 55
न कामयेऽन्यं तव पादसेवना- दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो । आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥ ५५ ॥
विभो, तव पादसेवनात् अन्यं वरं न कामये—अकिञ्चनैः प्रार्थ्यतमं वरम्। हरे, अपवर्गदं त्वामाराध्य आर्यः कः आत्मबन्धनं वरं वृणीत?
Verse 56
तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्तम:सत्त्वगुणानुबन्धना: । निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञाप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥ ५६ ॥
तस्मादहं सर्वतो रजस्तमःसत्त्वगुणानुबन्धनान् विषयाशिषो विसृज्य, हे ईश, निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञाप्तिमात्रं पुरुषं शरणं व्रजामि।
Verse 57
चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै- रवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्ति: कथञ्चित् । शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्म- नभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश ॥ ५७ ॥
चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापैः, अवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्तिः कथञ्चित्। शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्मन्, अभयमृतमशोकं पाहि मामापन्नमीश।
Verse 58
श्रीभगवानुवाच सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता । वरै: प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यत: ॥ ५८ ॥
श्रीभगवानुवाच—सार्वभौम महाराज, मतिस्ते विमला ऊर्जिता। वरैः प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यतः।
Verse 59
प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् । न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित् ॥ ५९ ॥
प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत्। न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित्।
Verse 60
युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मन: । अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम् ॥ ६० ॥
युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मनः। अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम्।
Verse 61
विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानस: । अस्त्वेवं नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी ॥ ६१ ॥
इच्छया महीं विचर; मय्यावेशितमानसः सदा भव। एवं तुभ्यं मय्यनपायिनी नित्यदा भक्तिरस्तु॥
Verse 62
क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीर्मृगयादिभि: । समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रित: ॥ ६२ ॥
क्षात्रधर्मे स्थितः सन् मृगयादिभिः जन्तून् न्यवधीः। मदुपाश्रितः समाहिततपसा तदुत्थमघं जहि॥
Verse 63
जन्मन्यनन्तरे राजन् सर्वभूतसुहृत्तम: । भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम् ॥ ६३ ॥
राजन्, जन्मन्यनन्तरे त्वं सर्वभूतसुहृत्तमः भूत्वा द्विजवरः सन्, केवलं मामुपैष्यसि॥
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s retreat is līlā and strategy: He remains the unconquerable Āśraya, beyond the grasp of even perfected yogīs, yet He arranges the downfall of the aggressor through a higher purpose. By leading Kālayavana to Mucukunda, Kṛṣṇa fulfills multiple dharmic aims at once—destroying the Yavana threat without conventional combat, honoring the boon surrounding Mucukunda’s sleep, and granting His devotee direct darśana and upliftment. The episode teaches that the Lord is not bound by kṣatriya expectations of immediate retaliation; He orchestrates outcomes through kāla and divine intelligence.
Mucukunda was a valorous king of the Ikṣvāku line (son of Māndhātā in Śukadeva’s narration), renowned for protecting the devas against demons for a prolonged era. As recompense, the devas granted him extraordinary sleep and a protective condition: whoever disturbed him would be destroyed. Thus, when Kālayavana violently awakened him, the sinful aggressor was consumed by the fiery power inherent in that boon and in the king’s awakened potency. The Bhāgavatam frames the destruction as the reaction of Kālayavana’s sins meeting a divinely sanctioned consequence.
Mucukunda interprets kingship as a theater of māyā: pride in armies, wealth, and conquest collapses under kāla, and even a celebrated “king” becomes ‘ashes’ or ‘worms.’ He exposes sense pleasure—especially the loss of autonomy within indulgence—as bondage, not happiness. From this diagnosis he concludes the cure: association with devotees awakens devotion, and the highest boon is service to Kṛṣṇa’s lotus feet, not material prosperity or even worldly security. His prayers model śaraṇāgati: renouncing desires tied to the guṇas and taking shelter of the Lord as the only fearlessness.
Kṛṣṇa states that He offered benedictions to demonstrate Mucukunda’s steadfastness: pure devotees are not diverted by material rewards. He contrasts this with nondevotees whose minds, though disciplined by practices like prāṇāyāma, may still generate latent desires because the heart is not fully purified. The teaching is that bhakti is not merely a technique but a relationship of surrender; when devotion is unalloyed, intelligence remains fixed on the Lord despite temptations.
Mucukunda asked for no material boon—only service to the Lord’s lotus feet. Kṛṣṇa blessed him to wander with unwavering devotion, instructed him to perform penance to counteract kṣatriya हिंसा (violence) incurred in duty, and promised that in his next life he would be born as an exemplary brāhmaṇa and attain the Lord alone. The boon thus culminates in purified life, bhakti, and final God-realization rather than temporary power.