Adhyaya 50
Jarāsandha’s Siege of Mathurā, Kṛṣṇa-Balarāma’s Victory, and the Founding of Dvārakā amid Kālayavana’s Threat
कंसस्य निधनानन्तरं तस्य विधवा-राण्यौ अस्तिः प्राप्तिश्च पितरं जरासन्धं प्रेरयतः। स यदून् नाशयितुं निश्चित्य त्रयोविंशत्याक्षौहिणीभिः मथुरां परिवेष्टयति। जगत्कारणोऽपि श्रीकृष्णो मनुष्यवत् नीति-विचारं कृत्वा देश-काल-प्रयोजनं समालोचयति—भूभार-हरणार्थं सेनां नाशयिष्यति, किन्तु भावि-कार्याय जरासन्धं न हनिष्यति। दिव्यरथ-आयुधानि प्रादुर्भवन्ति; श्रीकृष्ण-बलरामौ अल्पबलौ निर्गत्य जरासन्धस्य गर्जितं निरस्त्य शरवर्षैः मागधसेनां विदारयतः, रणभूमौ “रुधिर-नद्यः” इव दृश्यन्ते। बलरामो जरासन्धं गृहीत्वा बद्धुमिच्छति, किन्तु श्रीकृष्णः निवार्य लज्जितं नृपं विमोचयति, कर्मफलरूपां पराजयं स्वीकर्तुं चोपदिशति। एवं सप्तदशवारं पराजय-क्रमः संक्षेपेण निर्दिश्यते। ततः महाबल-यवनसेनया सह कालयवनस्य आगमनं दृष्ट्वा द्विमुख-आपदं विचिन्त्य श्रीकृष्णः समुद्र-दुर्गं दुराधर्षं द्वारकां विश्वकर्मणा निर्मापयति, देवदत्त-समृद्ध्या भूषयति, जनान् तत्र नयति, यवनं प्रत्यभिमुखीभवितुं सज्जो भवति—परवर्तीषु अध्यायेषु पलायन-उद्धार-लीलायाः भूमिका।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अस्ति: प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ । मृते भर्तरि दु:खार्ते ईयतु: स्म पितुर्गृहान् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—कंसे हते भरतर्षभ, अस्तिः प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ। भर्तरि मृते दुःखार्ते पितुर्गृहान् ईयतुः स्म॥
Verse 2
पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दु:खिते । वेदयां चक्रतु: सर्वमात्मवैधव्यकारणम् ॥ २ ॥
ताभ्यां दुःखिताभ्यां पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय सर्वमात्मवैधव्यकारणं वेदितं चक्रतुः॥
Verse 3
स तदप्रियमाकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृप । अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम् ॥ ३ ॥
तदप्रियमाकर्ण्य मगधाधिपो जरासन्धो नृप, शोकामर्षसमन्वितः सन्, यदूनां नाशाय भूमेर्भारहरणाय च परममुद्यमं चकार।
Verse 4
अक्षौहिणीभिर्विंशत्या तिसृभिश्चापि संवृत: । यदुराजधानीं मथुरां न्यरुधत् सर्वतोदिशम् ॥ ४ ॥
स विंशत्याक्षौहिणीभिः तिसृभिश्च समावृतः, यदुराजधानीं मथुरां सर्वतोदिशं न्यरुधत्।
Verse 5
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
तद्बलं निरीक्ष्य कृष्ण उद्वेलमिव सागरं, स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम्। तदा भगवान् हरिः कारणमानुषः, देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनं चिन्तयामास।
Verse 6
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
तद्बलं निरीक्ष्य कृष्ण उद्वेलमिव सागरं, स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम्। तदा भगवान् हरिः कारणमानुषः, देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनं चिन्तयामास।
Verse 7
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
‘एतद्बलं भुवि भारं समाहितं मागधेन वश्यानां सर्वभूभुजां समानीतम्; अक्षौहिणीभिः सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरैः—अहं हनिष्यामि। किन्तु मागधो जरासन्धो न हन्तव्यः; भूयः स बलोद्यमं करिष्यति’ इति भगवान् अचिन्तयत्।
Verse 8
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
[भगवान् चिन्तयामास—] हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम्, मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम्। अक्षौहिणीभिः सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरैः; मागधस्तु न हन्तव्यो भूयः कर्ता बलोद्यमम्॥
Verse 9
एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे । संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥ ९ ॥
एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे। संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च॥
Verse 10
अन्योऽपि धर्मरक्षायै देह: संभ्रियते मया । विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवत: क्वचित् ॥ १० ॥
अन्योऽपि धर्मरक्षायै देहः संभ्रियते मया। विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवत: क्वचित्॥
Verse 11
एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात् सूर्यवर्चसौ । रथावुपस्थितौ सद्य: ससूतौ सपरिच्छदौ ॥ ११ ॥
एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात् सूर्यवर्चसौ। रथावुपस्थितौ सद्यः ससूतौ सपरिच्छदौ॥
Verse 12
आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया । दृष्ट्वा तानि हृषीकेश: सङ्कर्षणमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥
आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया। दृष्ट्वा तानि हृषीकेशः सङ्कर्षणमथाब्रवीत्॥
Verse 13
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥
आर्य बलराम, पश्य यदूनां त्वदाश्रितानां व्यसनं प्राप्तम्। प्रभो, एष ते स्वकीयः रथः समायातः, दयितानि च आयुधानि। साधूनां शर्मकृद् ईश, एतदर्थं हि नौ जन्म; अतः भूमेर्भारं त्रयोविंशत्यनीकाख्यं त्वं अपाकुरु।
Verse 14
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥
आर्य बलराम, पश्य यदूनां त्वदाश्रितानां व्यसनं प्राप्तम्। प्रभो, एष ते स्वकीयः रथः समायातः, दयितानि च आयुधानि। साधूनां शर्मकृद् ईश, एतदर्थं हि नौ जन्म; अतः भूमेर्भारं त्रयोविंशत्यनीकाख्यं त्वं अपाकुरु।
Verse 15
एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् । निर्जग्मतु: स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसा वृतौ ॥ १५ ॥
एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात्। निर्जग्मतुः स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसा वृतौ॥
Verse 16
शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथि: । ततोऽभूत् परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथु: ॥ १६ ॥
शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथिः। ततोऽभूत् परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथुः॥
Verse 17
तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम । न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया । गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन् ॥ १७ ॥
तावाह मागधो वीक्ष्य—हे कृष्ण पुरुषाधम! न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया। गुप्तेन हि त्वया मन्द, न योत्स्ये; याहि बन्धुहन्॥
Verse 18
तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह । हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि ॥ १८ ॥
त्वं राम यदि श्रद्धा ते युध्यस्व धैर्यमुद्वह। मच्छरैश्छिन्नदेहं वा त्यक्त्वा स्वर्गं गमिष्यसि, अथवा मां जहि॥
Verse 19
श्रीभगवानुवाच न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम् । न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्षत: ॥ १९ ॥
श्रीभगवानुवाच—न वै शूरा विकत्थन्ते, पौरुषं कर्मणा दर्शयन्ति। राजन्, आतुरस्य मुमूर्षतो वचो वयं न गृह्णीमः॥
Verse 20
श्रीशुक उवाच जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौ महाबलौघेन बलीयसावृणोत् । ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभि: ॥ २० ॥
श्रीशुक उवाच—जरासुतः स महाबलौघेन माधवौ अभिसृत्य बलीयान् आवृणोत्। यथा वायुरभ्ररेणुभिः सूर्यमग्निं चाच्छादयति, तथा तौ ससैन्यौ परितोऽवृतौ॥
Verse 21
सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथा- वलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मृधे । स्त्रिय: पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं समाश्रिता: सम्मुमुहु: शुचार्दिता: ॥ २१ ॥
सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथौ हरिरामयोर्मृधे यदा नालक्षयन्। स्त्रियः पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं समाश्रिताः शुचार्दिताः सम्मुमुहुः॥
Verse 22
हरि: परानीकपयोमुचां मुहु: शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम् । स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम् ॥ २२ ॥
हरिः परानीकपयोमुचां मुहुः शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम्। स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं शार्ङ्गशरासनोत्तमं व्यस्फूर्जयत्॥
Verse 23
गृह्णन् निशङ्गादथ सन्दधच्छरान् विकृष्य मुञ्चन् शितबाणपूगान् । निघ्नन् रथान् कुञ्जरवाजिपत्तीन् निरन्तरं यद्वदलातचक्रम् ॥ २३ ॥
भगवान् श्रीकृष्णः निषङ्गात् शरान् गृह्णन् धनुषि सन्दधन् विकृष्य मुञ्चन् शितबाणवृष्टिं निरन्तरं व्यसृजत्। तैः शत्रुरथकुञ्जरवाजिपत्तयः निघ्नन्, तस्य शरप्रहारो ज्वलदग्निचक्रसदृशो बभौ॥
Verse 24
निर्भिन्नकुम्भा: करिणो निपेतु- रनेकशोऽश्वा: शरवृक्णकन्धरा: । रथा हताश्वध्वजसूतनायका: पदायतश्छिन्नभुजोरुकन्धरा: ॥ २४ ॥
निर्भिन्नकुम्भाः करिणो भूमौ निपेतुः; शरैर्वृक्णकन्धराः अश्वा अनेकशः पतिताः। हताश्वध्वजसूतनायकाः रथाः भग्नाः, पदातयश्च छिन्नभुजोरुकन्धराः पतन्ति स्म॥
Verse 25
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
मृधे सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिनामङ्गप्रसूता शतशोऽसृगापगाः प्रववुः। तासु भुजाहयाः, पूरुषशीर्षकच्छपाः, हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुलाः; करोरुमीनाः, नरकेशशैवलाः, धनुस्तरङ्गाः, आयुधगुल्मसङ्कुलाः इव बभूवुः—एवं रुधिरनद्यः सर्वैरेतैः परिपूर्णाः आसन्॥
Verse 26
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
करोरुमीनाः नरकेशशैवलाः धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुलाः। अच्छूरिकावर्तभयानका महा-मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्कराः—एवं रुधिरापगाः सर्वतो व्याप्ताः॥
Verse 27
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
मृधे प्रवर्तिता एषा रुधिरापगाप्रवाहा भीरुभयावहा, मनस्विनां तु परस्परं हर्षकरी अभवत्। तत्र दुर्मदान् शत्रून् अपरिमेयतेजसा सङ्कर्षणेन मुषलेन विनिघ्नतारीन्॥
Verse 28
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
Verse 29
स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य य: समीहितेऽनन्तगुण: स्वलीलया । न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रह- स्तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥ २९ ॥
स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य य: समीहितेऽनन्तगुण: स्वलीलया । न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रह- स्तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥ २९ ॥
Verse 30
जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् । हतानीकावशिष्टासुं सिंह: सिंहमिवौजसा ॥ ३० ॥
जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् । हतानीकावशिष्टासुं सिंह: सिंहमिवौजसा ॥ ३० ॥
Verse 31
बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषै: । वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया ॥ ३१ ॥
बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषै: । वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया ॥ ३१ ॥
Verse 32
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
Verse 33
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
स लोकनाथाभ्यां विमुक्तो वीरसम्मतः व्रीडितः सन् तपसे कृतसङ्कल्पः। पथि राजभिर्वाक्यैः पवित्रार्थपदैः प्राकृतैरपि नयनैश्च वारितः—“यदुभिस्ते पराभवः स्वकर्मबन्धप्राप्त एव” इति।
Verse 34
हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा । उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ ॥ ३४ ॥
हतेषु सर्वानीकेषु बार्हद्रथो नृपो जरा-सन्धः। भगवता उपेक्षितः सन् दुर्मना मगधान् राज्यं प्रत्ययात्।
Verse 35
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलोऽरिबलार्णवं निस्तीर्णः। त्रीदशैः कुसुमैर्विकीर्यमाणोऽনुमोदितः। माथुरैर्विज्वरैर्मुदितात्मभिरुपसङ्गम्य, सूतमागधवन्दिभिरुपगीयमानविजयः।
Verse 36
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलोऽरिबलार्णवं निस्तीर्णः। त्रीदशैः कुसुमैर्विकीर्यमाणोऽনुमोदितः। माथुरैर्विज्वरैर्मुदितात्मभिरुपसङ्गम्य, सूतमागधवन्दिभिरुपगीयमानविजयः।
Verse 37
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः, वीणावेणुमृदङ्गानि च प्रभौ पुरं प्रविशति। सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरलङ्कृतां, ब्रह्मघोषेण निर्घुष्टां कौतुकाबद्धतोरणां च ददर्श।
Verse 38
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥
प्रभौ स्वपुरं प्रविशति शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः; वीणावेणुमृदङ्गादीनि च समं ननादुः। मार्गाः सिक्ताः, जनाः हृष्टाः, पताकाभिरलङ्कृतं नगरं, तोरणैः कौतुकबद्धैः शोभितं, ब्रह्मघोषेण निर्घुष्टं बभूव।
Verse 39
निचीयमानो नारीभिर्माल्यदध्यक्षताङ्कुरै: । निरीक्ष्यमाण: सस्नेहं प्रीत्युत्कलितलोचनै: ॥ ३९ ॥
नगरीयोषितः सस्नेहं प्रभुं निरीक्ष्य प्रीत्युत्कलितलोचनाः; तं प्रति माल्यं दधि अक्षतं च अङ्कुरांश्च निचीयमानाः प्राक्षिपन्।
Verse 40
आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् । यदुराजाय तत् सर्वमाहृतं प्रादिशत्प्रभु: ॥ ४० ॥
आयोधनगतं वित्तम् अनन्तं वीरभूषणम्; तत् सर्वं प्रभुः यदुराजाय आहृत्य प्रादिशत्।
Verse 41
एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीबल: । युयुधे मागधो राजा यदुभि: कृष्णपालितै: ॥ ४१ ॥
एवं सप्तदशकृत्वः मागधो राजा तावत् अक्षौहिणीबलः; कृष्णपालितैः यदुभिः सह युयुधे, पराजयं च प्राप।
Verse 42
अक्षिण्वंस्तद्बलं सर्वं वृष्णय: कृष्णतेजसा । हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽगादरिभिर्नृप: ॥ ४२ ॥
वृष्णयः कृष्णतेजसा तद्बलं सर्वम् अक्षिण्वन्; स्वेषु अनीकेषु हतेषु, अरिभिः त्यक्तो नृपः पुनरगात्।
Verse 43
अष्टादशमसङ्ग्राम आगामिनि तदन्तरा । नारदप्रेषितो वीरो यवन: प्रत्यदृश्यत ॥ ४३ ॥
अष्टादशमसङ्ग्रामे समुपस्थिते तदन्तरे नारदप्रेषितः शूरो यवनः कालयवनो रणभूमौ प्रत्यदृश्यत।
Verse 44
रुरोध मथुरामेत्य तिसृभिर्म्लेच्छकोटिभि: । नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन्श्रुत्वात्मसम्मितान् ॥ ४४ ॥
स मथुरामेत्य तिसृभिर्म्लेच्छकोटिभिः पुरं रुरोध; नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वः स वृष्णीनात्मसम्मितान् इति श्रुत्वा समाययौ।
Verse 45
तं दृष्ट्वाचिन्तयत् कृष्ण: सङ्कर्षणसहायवान् । अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत् ॥ ४५ ॥
तं दृष्ट्वा कृष्णः सङ्कर्षणसहायवान् चिन्तयामास—“अहो यदूनां वृजिनं महद् उभयतोऽद्य प्राप्तम्।”
Verse 46
यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबल: । मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति ॥ ४६ ॥
अयं यवनोऽस्मानद्यैव निरुन्धे महाबलः; मागधोऽपि राजा अद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति।
Verse 47
आवयो: युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुत: । बन्धून् हनिष्यत्यथवा नेष्यते स्वपुरं बली ॥ ४७ ॥
आवयोः कालयवनेन युध्यतोः सति यदि जरासुतो बली आगच्छेत्, स बन्धून् हनिष्यति अथवा स्वपुरं नयिष्यति।
Verse 48
तस्मादद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपददुर्गमम् । तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे ॥ ४८ ॥
तस्मादद्यैव वयं दुर्गं द्विपददुर्गमं विधास्यामः। तत्र ज्ञातीन् सम्यक् स्थापयित्वा यवनं नृपं निहनिष्यामः॥
Verse 49
इति सम्मन्त्र्य भगवान् दुर्गं द्वादशयोजनम् । अन्त:समुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतमचीकरत् ॥ ४९ ॥
एवं बलरामेण सह सम्मन्त्र्य भगवान् अन्तःसमुद्रे द्वादशयोजनपरिमाणं दुर्गं नगरं च सर्वाद्भुतसम्पन्नम् अचीकरत्॥
Verse 50
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
तस्मिन् नगरे त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुण्यं च स्पष्टं दृश्यते स्म। रथ्याचत्वरवीथयः यथावास्तु सुविनिर्मिताः; सुरद्रुमलतायुक्तोद्यान-विचित्रोपवनैश्च समन्वितम्। दिविस्पृग्भिर्हेमशृङ्गैः स्फटिकाट्टालगोपुरैः शोभितम्; राजतारकुटैः कोष्ठैः हेमकुम्भैश्चालङ्कृतम्; रत्नकूटैर्गृहैर्हेमैर्महामारकतस्थलैः समृद्धम्। वास्तोष्पतीनां गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितं, चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं, यदुदेवगृहैः श्रीकृष्णस्य विशेषतो विराजितम्॥
Verse 51
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
तस्मिन् नगरे त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुण्यं च स्पष्टं दृश्यते स्म। रथ्याचत्वरवीथयः यथावास्तु सुविनिर्मिताः; सुरद्रुमलतायुक्तोद्यान-विचित्रोपवनैश्च समन्वितम्। दिविस्पृग्भिर्हेमशृङ्गैः स्फटिकाट्टालगोपुरैः शोभितम्; राजतारकुटैः कोष्ठैः हेमकुम्भैश्चालङ्कृतम्; रत्नकूटैर्गृहैर्हेमैर्महामारकतस्थलैः समृद्धम्। वास्तोष्पतीनां गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितं, चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं, यदुदेवगृहैः श्रीकृष्णस्य विशेषतो विराजितम्॥
Verse 52
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
तस्मिन् नगरे त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुण्यं च स्पष्टं दृश्यते स्म। रथ्याचत्वरवीथयः यथावास्तु सुविनिर्मिताः; सुरद्रुमलतायुक्तोद्यान-विचित्रोपवनैश्च समन्वितम्। दिविस्पृग्भिर्हेमशृङ्गैः स्फटिकाट्टालगोपुरैः शोभितम्; राजतारकुटैः कोष्ठैः हेमकुम्भैश्चालङ्कृतम्; रत्नकूटैर्गृहैर्हेमैर्महामारकतस्थलैः समृद्धम्। वास्तोष्पतीनां गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितं, चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं, यदुदेवगृहैः श्रीकृष्णस्य विशेषतो विराजितम्॥
Verse 53
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
तस्यां पुरी-निर्माणे विश्वकर्मणो विज्ञानं शिल्पनैपुणं च स्पष्टं दृश्यते स्म। रथ्याचत्वरवीथयः सुविस्तीर्णाः, यथावास्तु विनिर्मिताः; सुरद्रुमलताभिरलङ्कृतोद्यानोपवनैश्च शोभिता। दिविस्पृशद्-हेमशृङ्गैः स्फटिकाट्टालगोपुरैः, राजतारकुटैः कोष्ठैः, हेमकुम्भैः, रत्नकूटैर्गृहैः, महामारकत-स्थलैश्च विराजिता। वास्तोष्पतीनां देवालयैर्वल्लभीभिश्च युक्ता, चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णा, यदुदेवगृहैः श्रीकृष्णभवनैश्च विशेषतः शोभिता।
Verse 54
सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्र: प्राहिणोद्धरे: । यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्यधर्मैर्न युज्यते ॥ ५४ ॥
महेन्द्रः श्रीकृष्णाय सुधर्मां पारिजातं च प्राहिणोत्। यस्यां सभायामवस्थितो मर्त्योऽपि मर्त्यधर्मैर्न न युज्यते।
Verse 55
श्यामैकवर्णान् वरुणो हयान् शुक्लान्मनोजवान् । अष्टौ निधिपति: कोशान् लोकपालो निजोदयान् ॥ ५५ ॥
वरुणः श्यामैकवर्णान् शुक्लांश्च मनोजवान् हयान् ददौ। निधिपतिः कुबेरोऽष्टौ कोशान् अर्पयामास, लोकपालाश्च स्वस्वोदयान् समर्पयन्।
Verse 56
यद् यद् भगवता दत्तमाधिपत्यं स्वसिद्धये । सर्वं प्रत्यर्पयामासुर्हरौ भूमिगते नृप ॥ ५६ ॥
नृप, हरौ भूमिगते, देवाः स्वसिद्धये भगवता यद् यद् दत्तमाधिपत्यं तत् सर्वं प्रत्यर्पयामासुः।
Verse 57
तत्र योगप्रभावेन नीत्वा सर्वजनं हरि: । प्रजापालेन रामेण कृष्ण: समनुमन्त्रित: । निर्जगाम पुरद्वारात् पद्ममाली निरायुध: ॥ ५७ ॥
तत्र हरिः योगप्रभावेन सर्वजनं नीत्वा, प्रजापालेन रामेण कृष्णः समनुमन्त्रितः। पद्ममाली निरायुधः सन् पुरद्वारात् निर्जगाम।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s stated intention is strategic and teleological: the immediate goal is to remove the earth’s burden by annihilating massive armies, while Jarāsandha is preserved for a later necessity in the Lord’s unfolding plan. The text also shows that Bhagavān’s līlā can operate through future causal links, not merely immediate victory.
This chapter notes a repeated cycle of seventeen defeats: Jarāsandha arrives with akṣauhiṇī divisions, the Vṛṣṇis—protected by Kṛṣṇa—destroy his forces, and Jarāsandha is released to depart, only to return again, intensifying the bhū-bhāra theme.
Kālayavana is a powerful Yavana (barbarian) warrior, appearing here as a new external threat that creates a two-front crisis alongside Jarāsandha. His siege forces Kṛṣṇa to shift from defending Mathurā to founding Dvārakā, advancing the narrative into the next major arc.
Kṛṣṇa proposes an immediate, impregnable refuge to protect the Yadu clan from simultaneous assaults. The sea-fortress ensures the devotees’ safety while enabling Kṛṣṇa and Balarāma to engage threats without exposing their dependents—an application of rakṣaṇa (protection of devotees) within dharmic statecraft.
The chapter explicitly frames Kṛṣṇa as the world’s original cause who nonetheless adopts nara-vat conduct—deliberation, strategy, and staged outcomes—so that His līlā remains relatable and instructive. This preserves both His transcendence (aiśvarya) and His intimate accessibility (mādhurya), which sages glorify.