Adhyaya 47
Uddhava Meets the Gopīs: Bhramara-gītā and Kṛṣṇa’s Message of Separation
कृष्णस्य व्रजात् मथुरां प्रति प्रस्थिते व्रजवासिनो विरहाग्निना निमग्नाः। अस्मिन्नध्याये उद्धवः कृष्णस्य रहस्यदूतः व्रजं आगत्य तस्याभरणानि धारयन् गोपीनां हृदयानि क्षोभयति। गोप्यः सत्कारं कृत्वापि लौकिकसम्बन्धानां क्षणभङ्गुरतां स्वार्थपरतां च निर्दिशन्त्यः गोविन्दे एकान्तभक्तिं स्वकीयं प्रकाशयन्ति। एका गोपी भ्रमरं दृष्ट्वा ‘भ्रमरगीतं’ वदति—आरोप-शरणागत्योर्मध्ये प्रेम्णो विरहस्थितेः सूक्ष्ममनःस्थितिं प्रकटयति। ततः उद्धवः कृष्णवचनं निवेदयति—भगवान् अन्तर्यामी आत्मा, न कदापि वास्तवतोऽपि दूरः; देहदूरत्वं तु ध्यानं प्रेम च वर्धयितुं। सान्त्विताः अपि गोप्यः मथुरायां कृष्णचरितं पृच्छन्ति। उद्धवः तासां अनुपमं प्रेम स्तुवन् वृन्दावने तृणलतादिरूपेण जन्म लब्ध्वा तद्पादरजः प्रार्थयति। अन्ते स मथुरां गत्वा कृष्णाय यादवभ्यश्च व्रजभक्तेः अपरिमितमहिमानं निवेदयति, व्रजं प्रेम्णः परमशिखरं रक्षन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तं वीक्ष्य कृष्णानुचरं व्रजस्त्रिय: प्रलम्बबाहुं नवकञ्जलोचनम् । पीताम्बरं पुष्करमालिनं लस- न्मुखारविन्दं परिमृष्टकुण्डलम् ॥ १ ॥ सुविस्मिता: कोऽयमपीव्यदर्शन: कुतश्च कस्याच्युतवेषभूषण: । इति स्म सर्वा: परिवव्रुरुत्सुका- स्तमुत्तम:श्लोकपदाम्बुजाश्रयम् ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—तं कृष्णानुचरं दृष्ट्वा व्रजस्त्रियो विस्मिता बभूवुः—प्रलम्बबाहुं नवकञ्जलोचनं पीताम्बरं पुष्करमालिनं, लसन्मुखारविन्दं परिमृष्टकुण्डलम्। ताः ऊचुः—कोऽयमपीव्यदर्शनः? कुतः? कस्य सेवकः? अच्युतवेषभूषणोऽयम् इति। एवं सर्वाः उत्सुकाः तमुत्तमःश्लोकपदाम्बुजाश्रयम् उद्धवं परिवव्रुः।
Verse 2
श्रीशुक उवाच तं वीक्ष्य कृष्णानुचरं व्रजस्त्रिय: प्रलम्बबाहुं नवकञ्जलोचनम् । पीताम्बरं पुष्करमालिनं लस- न्मुखारविन्दं परिमृष्टकुण्डलम् ॥ १ ॥ सुविस्मिता: कोऽयमपीव्यदर्शन: कुतश्च कस्याच्युतवेषभूषण: । इति स्म सर्वा: परिवव्रुरुत्सुका- स्तमुत्तम:श्लोकपदाम्बुजाश्रयम् ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—तं कृष्णानुचरं दृष्ट्वा व्रजस्त्रियो विस्मिता बभूवुः—प्रलम्बबाहुं नवकञ्जलोचनं पीताम्बरं पुष्करमालिनं, लसन्मुखारविन्दं परिमृष्टकुण्डलम्। ताः ऊचुः—कोऽयमपीव्यदर्शनः? कुतः? कस्य सेवकः? अच्युतवेषभूषणोऽयम् इति। एवं सर्वाः उत्सुकाः तमुत्तमःश्लोकपदाम्बुजाश्रयम् उद्धवं परिवव्रुः।
Verse 3
तं प्रश्रयेणावनता: सुसत्कृतं सव्रीडहासेक्षणसूनृतादिभि: । रहस्यपृच्छन्नुपविष्टमासने विज्ञाय सन्देशहरं रमापते: ॥ ३ ॥
तं प्रश्रयेणावनताः सुसत्कृतं सव्रीडहासेक्षणसूनृतादिभिः। रहस्यपृच्छन् उपविष्टमासने विज्ञाय सन्देशहरं रमापतेः॥
Verse 4
जानीमस्त्वां यदुपते: पार्षदं समुपागतम् । भर्त्रेह प्रेषित: पित्रोर्भवान् प्रियचिकीर्षया ॥ ४ ॥
गोपीरूचुः—वयं जानीमः त्वां यदुपतेः श्रीकृष्णस्य पार्षदं समुपागतम्; स्वामिना प्रेषितोऽसि, यः पित्रोः प्रीतिं कर्तुमिच्छति।
Verse 5
अन्यथा गोव्रजे तस्य स्मरणीयं न चक्ष्महे । स्नेहानुबन्धो बन्धूनां मुनेरपि सुदुस्त्यज: ॥ ५ ॥
गोव्रजे तस्य स्मरणीयमन्यथा न पश्यामः; बन्धूनां स्नेहानुबन्धो मुनेरपि सुदुस्त्यजः।
Verse 6
अन्येष्वर्थकृता मैत्री यावदर्थविडम्बनम् । पुम्भि: स्त्रीषु कृता यद्वत् सुमन:स्विव षट्पदै: ॥ ६ ॥
अन्येषु अर्थकृता मैत्री यावदर्थविडम्बनम्; पुम्भिः स्त्रीषु कृता यद्वत् सुमनःस्विव षट्पदैः।
Verse 7
नि:स्वं त्यजन्ति गणिका अकल्पं नृपतिं प्रजा: । अधीतविद्या आचार्यमृत्विजो दत्तदक्षिणम् ॥ ७ ॥
निःस्वं त्यजन्ति गणिकाः, अकल्पं नृपतिं प्रजाः; अधीतविद्याः आचार्यं, ऋत्विजो दत्तदक्षिणम्।
Verse 8
खगा वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चातिथयो गृहम् । दग्धं मृगास्तथारण्यं जारा भुक्त्वा रतां स्त्रियम् ॥ ८ ॥
खगाः वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा, चातिथयो गृहम्; दग्धं मृगास्तथारण्यं, जाराः भुक्त्वा रतां स्त्रियम्।
Verse 9
इति गोप्यो हि गोविन्दे गतवाक्कायमानसा: । कृष्णदूते समायाते उद्धवे त्यक्तलौकिका: ॥ ९ ॥ गायन्त्य: प्रियकर्माणि रुदन्त्यश्च गतह्रिय: । तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोरबाल्ययो: ॥ १० ॥
एवं भाषित्वा गोविन्दे गतवाक्कायमानसा गोप्यः । कृष्णदूते श्रीउद्धवे समायाते त्यक्तलौकिककर्माणः ।। प्रियकर्माणि तस्य कैशोरबाल्ययोः संस्मृत्य संस्मृत्य गायन्त्यः । गतह्रियश्च रुदन्त्यः स्म तं स्मरन्त्यः पुनः पुनः ।।
Verse 10
इति गोप्यो हि गोविन्दे गतवाक्कायमानसा: । कृष्णदूते समायाते उद्धवे त्यक्तलौकिका: ॥ ९ ॥ गायन्त्य: प्रियकर्माणि रुदन्त्यश्च गतह्रिय: । तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोरबाल्ययो: ॥ १० ॥
एवं भाषित्वा गोविन्दे गतवाक्कायमानसा गोप्यः । कृष्णदूते समायाते उद्धवे त्यक्तलौकिककर्माणः ।। प्रियकर्माणि तस्य कैशोरबाल्ययोः संस्मृत्य संस्मृत्य गायन्त्यः । गतह्रियश्च रुदन्त्यः स्म तं स्मरन्त्यः पुनः पुनः ।।
Verse 11
काचिन्मधुकरं दृष्ट्वा ध्यायन्ती कृष्णसङ्गमम् । प्रियप्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
काचिद्गोपी मधुकरं दृष्ट्वा कृष्णसङ्गमं ध्यायन्ती । प्रियप्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेदमब्रवीत् ॥
Verse 12
गोप्युवाच मधुप कितवबन्धो मा स्पृशाङ्घ्रिं सपत्न्या: कुचविलुलितमालाकुङ्कुमश्मश्रुभिर्न: । वहतु मधुपतिस्तन्मानिनीनां प्रसादं यदुसदसि विडम्ब्यं यस्य दूतस्त्वमीदृक् ॥ १२ ॥
गोप्युवाच—मधुप कितवबन्धो मा स्पृशाङ्घ्रिं सपत्न्याः कुचविलुलितमालाकुङ्कुमश्मश्रुभिर्नः । वहतु मधुपतिस्तन्मानिनीनां प्रसादं यदुसदसि विडम्ब्यं यस्य दूतस्त्वमीदृक् ॥
Verse 13
सकृदधरसुधां स्वां मोहिनीं पाययित्वा सुमनस इव सद्यस्तत्यजेऽस्मान् भवादृक् । परिचरति कथं तत्पादपद्मं नु पद्मा ह्यपि बत हृतचेता ह्युत्तम:श्लोकजल्पै: ॥ १३ ॥
सकृदधरसुधां स्वां मोहिनीं पाययित्वा सुमनस इव सद्यस्तत्यजेऽस्मान् भवादृक् । परिचरति कथं तत्पादपद्मं नु पद्मा ह्यपि बत हृतचेता ह्युत्तमश्लोकजल्पैः ॥
Verse 14
किमिह बहु षडङ्घ्रे गायसि त्वं यदूना- मधिपतिमगृहाणामग्रतो न: पुराणम् । विजयसखसखीनां गीयतां तत्प्रसङ्ग: क्षपितकुचरुजस्ते कल्पयन्तीष्टमिष्टा: ॥ १४ ॥
हे मधुप! किमिह बहु षडङ्घ्रि गायसि यदूनामधिपतिं, अस्माकं गृहहीनानामग्रतः पुराणं प्रसङ्गम्? विजयसखस्य सखीनां पुरतः तस्य प्रसङ्गो गीयताम्; येन तासां कुचरुजा क्षपिता, ता इष्टाः ते याचितमिष्टं दास्यन्ति।
Verse 15
दिवि भुवि च रसायां का: स्त्रियस्तद्दुरापा: कपटरुचिरहासभ्रूविजृम्भस्य या: स्यु: । चरणरज उपास्ते यस्य भूतिर्वयं का अपि च कृपणपक्षे ह्युत्तम:श्लोकशब्द: ॥ १५ ॥
दिवि भुवि च रसायां का: स्त्रियः तद्दुरापाः? कपटरुचिरहास-भ्रूविजृम्भस्य या: स्युः। चरणरज उपास्ते यस्य भूति:—वयं का? अपि च कृपणपक्षे ह्युत्तमश्लोकशब्दः॥
Verse 16
विसृज शिरसि पादं वेद्म्यहं चाटुकारै- रनुनयविदुषस्तेऽभ्येत्य दौत्यैर्मुकुन्दात् । स्वकृत इह विसृष्टापत्यपत्यन्यलोका व्यसृजदकृतचेता: किं नु सन्धेयमस्मिन् ॥ १६ ॥
विसृज शिरसि पादं—वेद्म्यहं ते चाटुकारैरनुनयविदुषः, मुकुन्दात् दौत्यैः अभ्येत्य। स्वकृतेन विसृष्टापत्यपत्यन्यलोकान् अकृतचेता व्यसृजत्; किं नु सन्धेयमस्मिन्?
Verse 17
मृगयुरिव कपीन्द्रं विव्यधे लुब्धधर्मा स्त्रियमकृत विरूपां स्त्रीजित: कामयानाम् । बलिमपि बलिमत्त्वावेष्टयद् ध्वाङ्क्षवद्- यस्तदलमसितसख्यैर्दुस्त्यजस्तत्कथार्थ: ॥ १७ ॥
मृगयुरिव कपीन्द्रं विव्यधे लुब्धधर्मा; स्त्रीजितः कामयानां स्त्रियमकृत विरूपाम्। बलिमपि बलिमत्त्वावेष्टयद् ध्वाङ्क्षवद् यः—तदलं असितसख्यैः; दुस्त्यजस्तत्कथार्थः॥
Verse 18
यदनुचरितलीलाकर्णपीयूषविप्रुट्- सकृददनविधूतद्वन्द्वधर्मा विनष्टा: । सपदि गृहकुटुम्बं दीनमुत्सृज्य दीना बहव इह विहङ्गा भिक्षुचर्यां चरन्ति ॥ १८ ॥
यदनुचरितलीलाकर्णपीयूषविप्रुट् सकृददनविधूतद्वन्द्वधर्मा विनष्टाः। सपदि गृहकुटुम्बं दीनमुत्सृज्य दीना बहव इह विहङ्गा भिक्षुचर्यां चरन्ति॥
Verse 19
वयमृतमिव जिह्मव्याहृतं श्रद्दधाना: कुलिकरुतमिवाज्ञा: कृष्णवध्वो हरिण्य: । ददृशुरसकृदेतत्तन्नखस्पर्शतीव्र- स्मररुज उपमन्त्रिन् भण्यतामन्यवार्ता ॥ १९ ॥
वयं तस्य जिह्मव्याहृतं सत्यमिव श्रद्दधाना हरिण्य इव कुलिकरुतमाज्ञाः अभवाम। तस्य नखस्पर्शतीव्रस्मररुजं पुनः पुनरनुभूय, हे उपमन्त्रिन्, कृष्णविषयां वार्तामन्यां भण्यताम्॥
Verse 20
प्रियसख पुनरागा: प्रेयसा प्रेषित: किं वरय किमनुरुन्धे माननीयोऽसि मेऽङ्ग । नयसि कथमिहास्मान् दुस्त्यजद्वन्द्वपार्श्वं सततमुरसि सौम्य श्रीर्वधू: साकमास्ते ॥ २० ॥
हे प्रियसख, पुनरागाः किम्? प्रेयसा प्रेषितोऽसि किम्? वरय यदभिलषसि; माननीयोऽसि मेऽङ्ग। किन्तु कथं त्विहास्मान् तं नेतुमिच्छसि, यस्य दम्पत्यस्नेहो दुस्त्यजः? सौम्य मधुप, तस्योरसि सततं श्रीर्वधूः सहास्ते॥
Verse 21
अपि बत मधुपुर्यामार्यपुत्रोऽधुनास्ते स्मरति स पितृगेहान् सौम्य बन्धूंश्च गोपान् । क्वचिदपि स कथा न: किङ्करीणां गृणीते भुजमगुरुसुगन्धं मूर्ध्न्यधास्यत् कदा नु ॥ २१ ॥
अपि बत मधुपुर्यामार्यपुत्रोऽधुना वसति! स्मरति स पितृगेहान् सौम्य बन्धूंश्च गोपान्? क्वचिदपि स नः किङ्करीणां कथां गृणीते? कदा नु भुजमगुरुसुगन्धं हस्तं मूर्ध्न्यधास्यति?
Verse 22
श्रीशुक उवाच अथोद्धवो निशम्यैवं कृष्णदर्शनलालसा: । सान्त्वयन् प्रियसन्देशैर्गोपीरिदमभाषत ॥ २२ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं श्रुत्वा कृष्णदर्शनलालसाः गोपीः सान्त्वयन्, उद्धवः प्रियसन्देशैः ताभ्य इदं वचनमभाषत॥
Verse 23
श्रीउद्धव उवाच अहो यूयं स्म पूर्णार्था भवत्यो लोकपूजिता: । वासुदेवे भगवति यासामित्यर्पितं मन: ॥ २३ ॥
श्रीउद्धव उवाच—अहो भवत्यः पूर्णार्थाः, लोकपूजिताश्च यूयम्; यासां मनो वासुदेवे भगवति एवमित्यर्पितम्॥
Verse 24
दानव्रततपोहोम जपस्वाध्यायसंयमै: । श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यै: कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते ॥ २४ ॥
दानव्रततपोहोमजपस्वाध्यायसंयमैः तथा नानाशुभकर्मभिः कृष्णे परा भक्तिः साध्यते।
Verse 25
भगवत्युत्तम:श्लोके भवतीभिरनुत्तमा । भक्ति: प्रवर्तिता दिष्ट्या मुनीनामपि दुर्लभा ॥ २५ ॥
भगवति उत्तमश्लोके भवतीभिः अनुत्तमा भक्तिः प्रवर्तिता; सा मुनीनामपि दुर्लभा।
Verse 26
दिष्ट्या पुत्रान्पतीन्देहान् स्वजनान्भवनानि च । हित्वावृणीत यूयं यत् कृष्णाख्यं पुरुषं परम् ॥ २६ ॥
दिष्ट्या यूयं पुत्रान् पतीन् देहान् स्वजनान् भवनानि च हित्वा कृष्णाख्यं पुरुषं परम् अवृणीत।
Verse 27
सर्वात्मभावोऽधिकृतो भवतीनामधोक्षजे । विरहेण महाभागा महान्मेऽनुग्रह: कृत: ॥ २७ ॥
भवतीनामधोक्षजे सर्वात्मभावोऽधिकृतः; विरहेण महाभागाः मम महान् अनुग्रहः कृतः।
Verse 28
श्रूयतां प्रियसन्देशो भवतीनां सुखावह: । यमादायागतो भद्रा अहं भर्तू रहस्कर: ॥ २८ ॥
भद्राः, भवतीनां सुखावहः प्रियसन्देशः श्रूयताम्; भर्तुः रहस्करः अहं तमादाय आगतः।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित् । यथा भूतानि भूतेषु खं वाय्वग्निर्जलं मही । तथाहं च मन:प्राणभूतेन्द्रियगुणाश्रय: ॥ २९ ॥
श्रीभगवानुवाच—भवतीनां मम वियोगो न कदापि सर्वात्मना भवति। यथा खं वायुरग्निर्जलं मही च सर्वेषु भूतेषु व्याप्ताः, तथा अहं मनः-प्राण-इन्द्रियेषु तथा भूत-गुणेषु च अन्तर्यामी रूपेण स्थितः॥
Verse 30
आत्मन्येवात्मनात्मानं सृजे हन्म्यनुपालये । आत्ममायानुभावेन भूतेन्द्रियगुणात्मना ॥ ३० ॥
अहमेव आत्मनि आत्मानं सृजामि, अहमेव पालयामि, अहमेव संहरामि। आत्ममायाया अनुभावेन भूत-इन्द्रिय-गुणात्मना जगदिदं प्रवर्तते॥
Verse 31
आत्मा ज्ञानमय: शुद्धो व्यतिरिक्तोऽगुणान्वय: । सुषुप्तिस्वप्नजाग्रद्भिर्मायावृत्तिभिरीयते ॥ ३१ ॥
आत्मा ज्ञानमयः शुद्धः पदार्थेभ्यो व्यतिरिक्तोऽगुणान्वयः। सुषुप्ति-स्वप्न-जाग्रदादि मायावृत्तिभिः स ज्ञायते॥
Verse 32
येनेन्द्रियार्थान् ध्यायेत मृषा स्वप्नवदुत्थित: । तन्निरुन्ध्यादिन्द्रियाणि विनिद्र: प्रत्यपद्यत ॥ ३२ ॥
यथा निद्रात् समुत्थितः पुरुषः स्वप्नं मृषैव ध्यायेत, तथा मनसा इन्द्रियार्थान् ध्यायते, ततः इन्द्रियाणि तान् प्राप्नुवन्ति। तस्माद् विनिद्रः सन् मन इन्द्रियाणि च निरुन्ध्यात्॥
Verse 33
एतदन्त: समाम्नायो योग: साङ्ख्यं मनीषिणाम् । त्यागस्तपो दम: सत्यं समुद्रान्ता इवापगा: ॥ ३३ ॥
एष एव अन्तः समाम्नायः—एतद् योगः, साङ्ख्यं, त्यागः, तपः, दमः, सत्यं च मनीषिणाम्। यथा सर्वा आपगाः समुद्रान्ताः, तथा सर्वविद्यानां परमार्थोऽयम्॥
Verse 34
यत्त्वहं भवतीनां वै दूरे वर्ते प्रियो दृशाम् । मनस: सन्निकर्षार्थं मदनुध्यानकाम्यया ॥ ३४ ॥
यत् तु अहं भवतीनां वै दूरे वर्ते प्रियो दृशाम् । मनसः सन्निकर्षार्थं मदनुध्यानकाम्यया ॥
Verse 35
यथा दूरचरे प्रेष्ठे मन आविश्य वर्तते । स्त्रीणां च न तथा चेत: सन्निकृष्टेऽक्षिगोचरे ॥ ३५ ॥
यथा दूरचरे प्रेष्ठे मन आविश्य वर्तते । स्त्रीणां च न तथा चेतः सन्निकृष्टेऽक्षिगोचरे ॥
Verse 36
मय्यावेश्य मन: कृत्स्नं विमुक्ताशेषवृत्ति यत् । अनुस्मरन्त्यो मां नित्यमचिरान्मामुपैष्यथ ॥ ३६ ॥
मय्यावेश्य मनः कृत्स्नं विमुक्ताशेषवृत्तियत् । अनुस्मरन्त्यो मां नित्यमचिरान्मामुपैष्यथ ॥
Verse 37
या मया क्रीडता रात्र्यां वनेऽस्मिन्व्रज आस्थिता: । अलब्धरासा: कल्याण्यो मापुर्मद्वीर्यचिन्तया ॥ ३७ ॥
या मया क्रीडता रात्र्यां वनेऽस्मिन् व्रज आस्थिताः । अलब्धरासाः कल्याण्यो मापुर्मद्वीर्यचिन्तया ॥
Verse 38
श्रीशुक उवाच एवं प्रियतमादिष्टमाकर्ण्य व्रजयोषित: । ता ऊचुरुद्धवं प्रीतास्तत्सन्देशागतस्मृती: ॥ ३८ ॥
श्रीशुक उवाच एवं प्रियतमादिष्टमाकर्ण्य व्रजयोषितः । ता ऊचुरुद्धवं प्रीतास्तत्सन्देशागतस्मृतीः ॥
Verse 39
गोप्य ऊचु: दिष्ट्याहितो हत: कंसो यदूनां सानुगोऽघकृत् । दिष्ट्याप्तैर्लब्धसर्वार्थै: कुशल्यास्तेऽच्युतोऽधुना ॥ ३९ ॥
गोप्य ऊचुः—दिष्ट्याहितो हतः कंसो यदूनां सानुगोऽघकृत्। दिष्ट्याप्तैर्लब्धसर्वार्थैः कुशल्यास्तेऽच्युतोऽधुना॥
Verse 40
कच्चिद् गदाग्रज: सौम्य करोति पुरयोषिताम् । प्रीतिं न: स्निग्धसव्रीडहासोदारेक्षणार्चित: ॥ ४० ॥
कच्चिद् गदाग्रजः सौम्य करोति पुरयोषिताम्। प्रीतिं नः स्निग्धसव्रीडहासोदारेक्षणार्चितः॥
Verse 41
कथं रतिविशेषज्ञ: प्रियश्च पुरयोषिताम् । नानुबध्येत तद्वाक्यैर्विभ्रमैश्चानुभाजित: ॥ ४१ ॥
कथं रतिविशेषज्ञः प्रियश्च पुरयोषिताम्। नानुबध्येत तद्वाक्यैर्विभ्रमैश्चानुभाजितः॥
Verse 42
अपि स्मरति न: साधो गोविन्द: प्रस्तुते क्वचित् । गोष्ठिमध्ये पुरस्त्रीणां ग्राम्या: स्वैरकथान्तरे ॥ ४२ ॥
अपि स्मरति नः साधो गोविन्दः प्रस्तुते क्वचित्। गोष्ठिमध्ये पुरस्त्रीणां ग्राम्याः स्वैरकथान्तरे॥
Verse 43
ता: किं निशा: स्मरति यासु तदा प्रियाभि- र्वृन्दावने कुमुदकुन्दशशाङ्करम्ये । रेमे क्वणच्चरणनूपुररासगोष्ठ्या- मस्माभिरीडितमनोज्ञकथ: कदाचित् ॥ ४३ ॥
ताः किं निशाः स्मरति यासु तदा प्रियाभिर्वृन्दावने कुमुदकुन्दशशाङ्करम्ये। रेमे क्वणच्चरणनूपुररासगोष्ठ्यामस्माभिरीडितमनोज्ञकथः कदाचित्॥
Verse 44
अप्येष्यतीह दाशार्हस्तप्ता: स्वकृतया शुचा । सञ्जीवयन् नु नो गात्रैर्यथेन्द्रो वनमम्बुदै: ॥ ४४ ॥
अप्येष्यति इह दाशार्हवंशजः, स्वकृतया शुचा तप्तान् अस्मान् स्वगात्रस्पर्शेन सञ्जीवयिष्यति नु? यथा इन्द्रः अम्बुदैः वनं पुनर्जीवयति।
Verse 45
कस्मात् कृष्ण इहायाति प्राप्तराज्यो हताहित: । नरेन्द्रकन्या उद्वाह्य प्रीत: सर्वसुहृद् वृत: ॥ ४५ ॥
कस्मात् कृष्णः इह आगच्छेत्—प्राप्तराज्यः, हताहितः, नरेन्द्रकन्याः उद्वाह्य, सर्वसुहृद्भिः वृतः तत्र प्रीतः सन्?
Verse 46
किमस्माभिर्वनौकोभिरन्याभिर्वा महात्मन: । श्रीपतेराप्तकामस्य क्रियेतार्थ: कृतात्मन: ॥ ४६ ॥
किं अस्माभिः वनौकोभिः अन्याभिः वा स्त्रीभिः महात्मनः—श्रीपतेः, आप्तकामस्य, कृतात्मनः—अर्थः क्रियेत?
Verse 47
परं सौख्यं हि नैराश्यं स्वैरिण्यप्याहपिङ्गला । तज्जानतीनां न: कृष्णे तथाप्याशा दुरत्यया ॥ ४७ ॥
परं सौख्यं हि नैराश्यं—स्वैरिण्यपि पिङ्गला एवम् आह। तत् जानतीनाम् अपि नः कृष्णे तथापि आशा दुरत्यया।
Verse 48
क उत्सहेत सन्त्यक्तुमुत्तम:श्लोकसंविदम् । अनिच्छतोऽपि यस्य श्रीरङ्गान्न च्यवते क्वचित् ॥ ४८ ॥
कः उत्सहेत सन्त्यक्तुम् उत्तमःश्लोकसंविदम्? यस्य श्रीः अनिच्छतोऽपि अङ्गात् न च्यवते क्वचित्।
Verse 49
सरिच्छैलवनोद्देशा गावो वेणुरवा इमे । सङ्कर्षणसहायेन कृष्णेनाचरिता: प्रभो ॥ ४९ ॥
उद्धव प्रभो, सङ्कर्षणसहायेन श्रीकृष्णेनात्र सरितः शैलाः वनप्रदेशाः गावो वेणुरवाश्च सर्वेऽपि रमणीयतया सेविताः।
Verse 50
पुन: पुन: स्मारयन्ति नन्दगोपसुतं बत । श्रीनिकेतैस्तत्पदकैर्विस्मर्तुं नैव शक्नुम: ॥ ५० ॥
एते सर्वे पुनः पुनर्नन्दगोपसुतं स्मारयन्ति; श्रीनिकेतैः दिव्यलक्षणैः अङ्कितैस्तत्पदकैर्दर्शनात् वयं तं विस्मर्तुं न शक्नुमः।
Verse 51
गत्या ललितयोदारहासलीलावलोकनै: । माध्व्या गिरा हृतधिय: कथं तं विस्मरामहे ॥ ५१ ॥
ललितया गत्या उदारहासेन लीलावलोकनैश्च माधुर्या गिरा च हृतधियः वयं तं कथं विस्मरामहे, हे उद्धव?
Verse 52
हे नाथ हे रमानाथ व्रजनाथार्तिनाशन । मग्नमुद्धर गोविन्द गोकुलं वृजिनार्णवात् ॥ ५२ ॥
हे नाथ हे रमानाथ व्रजनाथार्तिनाशन, गोविन्द, मग्नं गोकुलं वृजिनार्णवात् उद्धर।
Verse 53
श्रीशुक उवाच ततस्ता: कृष्णसन्देशैर्व्यपेतविरहज्वरा: । उद्धवं पूजयां चक्रुर्ज्ञात्वात्मानमधोक्षजम् ॥ ५३ ॥
श्रीशुक उवाच—कृष्णसन्देशैः तासां विरहज्वरः शान्तः; ता अधोक्षजं स्वात्मानं ज्ञात्वा उद्धवं पूजयामासुः।
Verse 54
उवास कतिचिन्मासान्गोपीनां विनुदन् शुच: । कृष्णलीलाकथां गायन् रमयामास गोकुलम् ॥ ५४ ॥
उवास स उद्धवः कतिचिन्मासान् गोकुले, गोपीनां शुचो विनुदन्; कृष्णलीलाकथां गायन् सर्वं गोकुलं रमयामास॥
Verse 55
यावन्त्यहानि नन्दस्य व्रजेऽवात्सीत् स उद्धव: । व्रजौकसां क्षणप्रायाण्यासन् कृष्णस्य वार्तया ॥ ५५ ॥
यावन्त्यहानि स उद्धवो नन्दस्य व्रजेऽवात्सीत्, तानि व्रजौकसां कृष्णवार्तया क्षणप्रायाण्येवाभवन्॥
Verse 56
सरिद्वनगिरिद्रोणीर्वीक्षन् कुसुमितान् द्रुमान् । कृष्णं संस्मारयन् रेमे हरिदासो व्रजौकसाम् ॥ ५६ ॥
सरिद्वनगिरिद्रोणीः कुसुमितान् द्रुमांश्च वीक्षन्, कृष्णं संस्मारयन्, स हरिदासो व्रजौकसां रेमे॥
Verse 57
दृष्ट्वैवमादि गोपीनां कृष्णावेशात्मविक्लवम् । उद्धव: परमप्रीतस्ता नमस्यन्निदं जगौ ॥ ५७ ॥
एवं गोपीनां कृष्णावेशात्मविक्लवं दृष्ट्वा, उद्धवः परमप्रीतः ताः नमस्यन् इदं जगौ॥
Verse 58
एता: परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावा: । वाञ्छन्ति यद् भवभियो मुनयो वयं च किं ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्य ॥ ५८ ॥
एताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावाः। वाञ्छन्ति यद् भवभियो मुनयो वयं च किं ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्य॥
Verse 59
क्वेमा: स्त्रियो वनचरीर्व्यभिचारदुष्टा: कृष्णे क्व चैष परमात्मनि रूढभाव: । नन्वीश्वरोऽनुभजतोऽविदुषोऽपि साक्षा- च्छ्रेयस्तनोत्यगदराज इवोपयुक्त: ॥ ५९ ॥
अहो बत! वनचरीणां साध्वीभावविहीनानामिव स्त्रीणां कृष्णे परमात्मनि निरुपाधिकप्रेम सिद्धम्। तथापि ईश्वरः अविदुषोऽपि भक्तस्य साक्षात् श्रेयः करोति, यथा अगदराजः औषधिः उपयुक्ता सती फलति॥
Verse 60
नायं श्रियोऽङ्ग उ नितान्तरते: प्रसाद: स्वर्योषितां नलिनगन्धरुचां कुतोऽन्या: । रासोत्सवेऽस्य भुजदण्डगृहीतकण्ठ- लब्धाशिषां य उदगाद् व्रजवल्लभीनाम् ॥ ६० ॥
अङ्ग! अयं नितान्त-रतिप्रसादः श्रियः अपि न; स्वर्योषितां नलिनगन्धरुचां कुतोऽन्याः। रासोत्सवे व्रजवल्लभीनां यस्य भुजदण्डगृहीतकण्ठ-लब्धाशिषां यशः उदगात्॥
Verse 61
आसामहो चरणरेणुजुषामहं स्यां वृन्दावने किमपि गुल्मलतौषधीनाम् । या दुस्त्यजं स्वजनमार्यपथं च हित्वा भेजुर्मुकुन्दपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम् ॥ ६१ ॥
आसां चरणरेणुजुषामहं स्यां वृन्दावने किमपि गुल्मलतौषधीनाम्। या दुस्त्यजं स्वजनमार्यपथं च हित्वा मुकुन्दपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्यां भेजुः॥
Verse 62
या वै श्रियार्चितमजादिभिराप्तकामै- र्योगेश्वरैरपि यदात्मनि रासगोष्ठ्याम् । कृष्णस्य तद् भगवत: चरणारविन्दं न्यस्तं स्तनेषु विजहु: परिरभ्य तापम् ॥ ६२ ॥
या वै श्रियार्चितमजादिभिराप्तकामैर्योगेश्वरैरपि यदात्मनि रासगोष्ठ्याम्। कृष्णस्य तद् भगवतः चरणारविन्दं स्तनेषु न्यस्तं परिरभ्य तापं विजहुः॥
Verse 63
वन्दे नन्दव्रजस्त्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णश: । यासां हरिकथोद्गीतं पुनाति भुवनत्रयम् ॥ ६३ ॥
वन्दे नन्दव्रजस्त्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णशः। यासां हरिकथोद्गीतं पुनाति भुवनत्रयम्॥
Verse 64
श्रीशुक उवाच अथ गोपीरनुज्ञाप्य यशोदां नन्दमेव च । गोपानामन्त्र्य दाशार्हो यास्यन्नारुरुहे रथम् ॥ ६४ ॥
श्रीशुक उवाच—अथ दाशार्हवंशज उद्धवो गोपीः यशोदां नन्दं च अनुज्ञाप्य, गोपान् सर्वान् आमन्त्र्य, प्रस्थानाय रथमारुरोह ॥
Verse 65
तं निर्गतं समासाद्य नानोपायनपाणय: । नन्दादयोऽनुरागेण प्रावोचन्नश्रुलोचना: ॥ ६५ ॥
तं निर्गतं समासाद्य नन्दादयोऽनुरागेण नानोपायनहस्ताः । अश्रुपूर्णलोचनाः सन्तो वाक्यमिदं प्रावोचन् ॥
Verse 66
मनसो वृत्तयो न: स्यु: कृष्णपादाम्बुजाश्रया: । वाचोऽभिधायिनीर्नाम्नां कायस्तत्प्रह्वणादिषु ॥ ६६ ॥
मनसो वृत्तयो नः स्युः कृष्णपादाम्बुजाश्रयाः । वाचो नामाभिधायिन्यः कायस्तत्प्रह्वणादिषु ॥
Verse 67
कर्मभिर्भ्राम्यमाणानां यत्र क्वापीश्वरेच्छया । मङ्गलाचरितैर्दानै रतिर्न: कृष्ण ईश्वरे ॥ ६७ ॥
कर्मभिर्भ्राम्यमाणानां यत्र क्वापीश्वरेच्छया । मङ्गलाचरितैर्दानै रतिर्नः कृष्ण ईश्वरे ॥
Verse 68
एवं सभाजितो गोपै: कृष्णभक्त्या नराधिप । उद्धव: पुनरागच्छन्मथुरां कृष्णपालिताम् ॥ ६८ ॥
एवं गोपैः कृष्णभक्त्या सभाजित उद्धवः, नराधिप, पुनरागच्छन्मथुरां कृष्णपालिताम् ॥
Verse 69
कृष्णाय प्रणिपत्याह भक्त्युद्रेकं व्रजौकसाम् । वसुदेवाय रामाय राज्ञे चोपायनान्यदात् ॥ ६९ ॥
कृष्णाय प्रणिपत्योद्धवो भक्त्युद्रेकं व्रजौकसाम् आख्यातवान्। वसुदेवाय रामाय राज्ञे चोग्रसेनायोपायनानि समर्पयामास॥
Frequently Asked Questions
Their critique is not ordinary resentment but the speech of prema under viraha, where love becomes so exclusive that anything resembling self-interest appears intolerable. By contrasting transactional bonds (family, friends, social duty) with their unconditional surrender, the gopīs establish the Bhāgavata’s siddhānta: pure bhakti is ahaitukī (without ulterior motive) and apratihatā (uninterrupted). Their ‘accusations’ function as a devotional intensification—keeping Kṛṣṇa continuously present in mind and speech, which is itself the perfection of remembrance.
A gopī (traditionally identified in Gauḍīya commentarial streams as Śrīmatī Rādhārāṇī’s mood, though the text presents ‘one gopī’) addresses a honeybee, imagining it as Kṛṣṇa’s messenger. The bee symbolizes both messengerhood and the mind’s restless movement between memories—sweetness (madhu) of līlā and the sting of separation. The gopī’s dialogue externalizes inner theological tension: Kṛṣṇa is the supreme beloved, yet His apparent neglect becomes the very instrument that deepens love.
Kṛṣṇa’s message distinguishes physical proximity from ontological presence. As Paramātmā, He pervades mind, prāṇa, senses, and the elements; thus separation is not absolute. Yet līlā allows relational distance so that bhakti matures: when the beloved is unseen, remembrance intensifies and the heart becomes single-pointed. The chapter therefore holds two truths together—Kṛṣṇa’s immanence (non-separation in essence) and the devotional reality of viraha (separation in experience), which the Bhāgavata elevates as spiritually most potent.
Uddhava recognizes that the gopīs embody anuttamā-bhakti—love untouched by desire for status, liberation, or even religious merit. Their lives revolve entirely around Kṛṣṇa, and even suffering becomes service because it fuels constant absorption. Hence Uddhava declares their attainment superior to high birth, scholarship, and even celestial positions, and he aspires for the dust of their feet—indicating that Vraja-prema is the Bhāgavata’s highest exemplar of the Āśraya (Kṛṣṇa) being loved for His own sake alone.