Adhyaya 43
Kṛṣṇa Slays Kuvalayāpīḍa and Enters Kaṁsa’s Wrestling Arena
मथुरां प्राप्य कृष्णबलरामौ शौचाचारान् कृत्वा कंसस्य मल्लरङ्गे भेरीघोषं श्रुत्वा तमुत्सवं द्रष्टुं प्रययतुः। द्वारे कंसदूतैः कुवलयापीडो नाम राजगजः स्थाप्य प्रवेशो निरुद्धः। कृष्णः महावतं निवर्तयितुं चेतयति; तेनोत्तेजितो गजः अभ्यधावत्। कृष्णः लीलया धर्मसंस्थापनाय च तस्य प्रहारान् परिहरन् पुच्छेनाकृष्य पातयामास, ततः गजं महावतौ च जघान, दन्तं च शस्त्रत्वेन जग्राह। दन्तौ वहन्तौ भ्रातरौ रङ्गं प्रविशतः; तयोः तेजः सर्वे स्वस्वभावानुसारं पश्यन्ति—मल्लाः प्रतिद्वन्द्विनौ, नगरजनाः नृपकुमारौ, स्त्रियः मनोहरं रमणं, भक्ताः परमेश्वरं, दुष्टनृपाः दण्डधरं, योगिनः परं तत्त्वं, कंसस्तु मृत्युमेव। जनाः पूर्वदैत्यवधादीन् रक्षाचरितानि च स्मरन्ति, तेन कंसस्य भयम् अधिकं भवति। अन्ते चाणूरः भ्रातरौ योधयितुं आह्वयति, मल्लयुद्धस्य कंसविनाशस्य च निकटं सेतुं रचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप । मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतु: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—परन्तप! कृतशौचौ कृष्णरामौ मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा तद् द्रष्टुम् उपेयतुः।
Verse 2
रङ्गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् । अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम् ॥ २ ॥
रङ्गद्वारं समासाद्य कृष्णः तस्मिन् नागम् अवस्थितम् अपश्यत्—अम्बष्ठप्रचोदितं कुवलयापीडम्।
Verse 3
बद्ध्वा परिकरं शौरि: समुह्य कुटिलालकान् । उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया ॥ ३ ॥
शौरिः परिकरं बद्ध्वा कुटिलालकान् समुह्य मेघनादगभीरया वाचा हस्तिपम् उवाच।
Verse 4
अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् । नो चेत् सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम् ॥ ४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच— हे अम्बष्ठ! अम्बष्ठ! मार्गं शीघ्रं देहि, नौ गमनायापक्रम मा चिरम्। नो चेत् अद्यैव त्वां सगजं यमसादनं नयामि॥
Verse 5
एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठ: कुपित: कोपितं गजम् । चोदयामास कृष्णाय कालान्तकयमोपमम् ॥ ५ ॥
एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठः कुपितः कोपितं गजम्। चोदयामास कृष्णाय कालान्तकयमोपमम्॥
Verse 6
करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् । कराद्विगलित: सोऽमुं निहत्याङ्घ्रिष्वलीयत ॥ ६ ॥
करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत्। कराद्विगलितः सोऽमुं निहत्याङ्घ्रिष्वलीयत॥
Verse 7
सङ्क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणदृष्टि: स केशवम् । परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गत: ॥ ७ ॥
सङ्क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणदृष्टिः स केशवम्। परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गतः॥
Verse 8
पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुष: पञ्चविंशतिम् । विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया ॥ ८ ॥
पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुषः पञ्चविंशतिम्। विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया॥
Verse 9
स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युत: । बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालक: ॥ ९ ॥
स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युतः । बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालकः ॥ ९ ॥
Verse 10
ततोऽभिमुखमभ्येत्य पाणिनाहत्य वारणम् । प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमान: पदे पदे ॥ १० ॥
ततोऽभिमुखमभ्येत्य पाणिनाहत्य वारणम् । प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमानः पदे पदे ॥ १० ॥
Verse 11
स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थित: । तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत्क्षितिम् ॥ ११ ॥
स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थितः । तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत्क्षितिम् ॥ ११ ॥
Verse 12
स्वविक्रमे प्रतिहते कुञ्जरेन्द्रोऽत्यमर्षित: । चोद्यमानो महामात्रै: कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा ॥ १२ ॥
स्वविक्रमे प्रतिहते कुञ्जरेन्द्रोऽत्यमर्षितः । चोद्यमानो महामात्रैः कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा ॥ १२ ॥
Verse 13
तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदन: । निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले ॥ १३ ॥
तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदनः । निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले ॥ १३ ॥
Verse 14
पतितस्य पदाक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया । दन्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश्चाहनद्धरि: ॥ १४ ॥
अथ हरिः सिंह इव लीलया तस्य गजस्योपरि पदाक्रम्य दन्तमुत्पाट्य तेनैव तं गजं तस्य पांश्च निहतवान्।
Verse 15
मृतकं द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणि: समाविशत् । अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ्मदबिन्दुभिरङ्कित: । विरूढस्वेदकणिकावदनाम्बुरुहो बभौ ॥ १५ ॥
मृतं द्विपं परित्यज्य दन्तपाणिः स रङ्गं प्रविवेश। अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ्मदबिन्दुभिरङ्कितः, स्वेदकणिकाभिरपि वदनाम्बुरुहं शोभमानं बभौ।
Verse 16
वृतौ गोपै: कतिपयैर्बलदेवजनार्दनौ । रङ्गं विविशतू राजन् गजदन्तवरायुधौ ॥ १६ ॥
कतिपयैर्गोपैर्वृतौ बलदेवजनार्दनौ, गजदन्तवरायुधौ, हे राजन्, रङ्गं प्रविविशतुः।
Verse 17
मल्लानामशनिर्नृणां नरवर: स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान्गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रो: शिशु: । मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनांवृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गत: साग्रज: ॥ १७ ॥
मल्लानामशनिः, नृणां नरवरः, स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान्, गोपानां स्वजनः, असतां क्षितिभुजां शास्ता, स्वपित्रोः शिशुः; मृत्युः भोजपतेः, विराडविदुषां, तत्त्वं परं योगिनां, वृष्णीनां परदेवता—इति साग्रजः रङ्गं गतः।
Verse 18
हतं कुवलयापीडं दृष्ट्वा तावपि दुर्जयौ । कंसो मनस्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप ॥ १८ ॥
कुवलयापीडं हतं दृष्ट्वा तौ च दुर्जयौ विदित्वा, कंसो नृप तदा मनस्यपि भृशमुद्विविजे।
Verse 19
तौ रेजतू रङ्गगतौ महाभुजौविचित्रवेषाभरणस्रगम्बरौ । यथा नटावुत्तमवेषधारिणौमन: क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम् ॥ १९ ॥
तौ रङ्गे प्रविष्टौ महाभुजौ विचित्रवेषाभरणस्रगम्बरौ। उत्तमवेषधारिणौ नटाविव प्रभया निरीक्षकानां मनांसि क्षिपन्तौ रेजतुः॥
Verse 20
निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषौ जनामञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका नृप । प्रहर्षवेगोत्कलितेक्षणानना:पपुर्न तृप्ता नयनैस्तदाननम् ॥ २० ॥
तौ उत्तमपूरुषौ निरीक्ष्य मञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका जनाः, प्रहर्षवेगोत्कलितेक्षणाननाः, तयोर्मुखं नयनैः पपुः—न तृप्ताः॥
Verse 21
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभि: ॥ २१ ॥ ऊचु: परस्परं ते वै यथादृष्टं यथाश्रुतम् । तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ॥ २२ ॥
जनाः कृष्णबलरामौ चक्षुर्भ्यां पिबन्त इव, जिह्वया लिहन्त इव, नासाभ्यां जिघ्रन्त इव, बाहुभिः श्लिष्यन्त इव च। तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ते परस्परं यथादृष्टं यथाश्रुतं च ऊचुः॥
Verse 22
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभि: ॥ २१ ॥ ऊचु: परस्परं ते वै यथादृष्टं यथाश्रुतम् । तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ॥ २२ ॥
जनाः कृष्णबलरामौ चक्षुर्भ्यां पिबन्त इव, जिह्वया लिहन्त इव, नासाभ्यां जिघ्रन्त इव, बाहुभिः श्लिष्यन्त इव च। तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ते परस्परं यथादृष्टं यथाश्रुतं च ऊचुः॥
Verse 23
एतौ भगवत: साक्षाद्धरेर्नारायणस्य हि । अवतीर्णाविहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि ॥ २३ ॥
एतौ भगवतः साक्षाद्धरेर्नारायणस्य हि अंशेन अवतीर्णौ, वसुदेवस्य वेश्मनि इह प्रादुर्भूतौ॥
Verse 24
एष वै किल देवक्यां जातो नीतश्च गोकुलम् । कालमेतं वसन् गूढो ववृधे नन्दवेश्मनि ॥ २४ ॥
एष किल देवक्यां जातः, गोकुलं नीतश्च; एतावता कालेन गूढो नन्दवेश्मनि वसन् ववृधे।
Verse 25
पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश्च दानव: । अर्जुनौ गुह्यक: केशी धेनुकोऽन्ये च तद्विधा: ॥ २५ ॥
पूतनां चक्रवातदानवं च नीतान्तं कृतवान्; यमलार्जुनौ पातितवान्; शङ्खचूडं केशिनं धेनुकं चान्यान् तद्विधान् दानवान् जघान।
Verse 26
गाव: सपाला एतेन दावाग्ने: परिमोचिता: । कालियो दमित: सर्प इन्द्रश्च विमद: कृत: ॥ २६ ॥ सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना । वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम् ॥ २७ ॥
एतेन गावः सपाला दावाग्नेः परिमोचिताः, कालियः सर्पो दमितः, इन्द्रश्च विमदः कृतः; सप्ताहं चैकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरः, वर्षवाताशनिभ्यश्च गोकुलं परित्रातम्।
Verse 27
गाव: सपाला एतेन दावाग्ने: परिमोचिता: । कालियो दमित: सर्प इन्द्रश्च विमद: कृत: ॥ २६ ॥ सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना । वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम् ॥ २७ ॥
एतेन गावः सपाला दावाग्नेः परिमोचिताः, कालियः सर्पो दमितः, इन्द्रश्च विमदः कृतः; सप्ताहं चैकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरः, वर्षवाताशनिभ्यश्च गोकुलं परित्रातम्।
Verse 28
गोप्योऽस्य नित्यमुदितहसितप्रेक्षणं मुखम् । पश्यन्त्यो विविधांस्तापांस्तरन्ति स्माश्रमं मुदा ॥ २८ ॥
गोप्यः तस्य नित्यं मुदितहसितप्रेक्षणं मुखं पश्यन्त्यः, विविधान् तापान् तरन्ति स्म; मुदा चाश्रमं नयन्ति।
Verse 29
वदन्त्यनेन वंशोऽयं यदो: सुबहुविश्रुत: । श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षित: ॥ २९ ॥
अनेन परिरक्षितो यदुवंशोऽयं सुबहुविश्रुतो भविष्यति; श्रियं यशो महत्वं च निश्चयेन लप्स्यते।
Verse 30
अयं चास्याग्रज: श्रीमान्राम: कमललोचन: । प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादय: ॥ ३० ॥
अस्य चाग्रजः श्रीमान् रामः कमललोचनः सर्वैश्वर्याधिपः; येन प्रलम्बो निहतो वत्सको बकादयश्च दैत्याः।
Verse 31
जनेष्वेवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च । कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३१ ॥
एवं जनेषु ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च, कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यमब्रवीत्।
Verse 32
हे नन्दसूनो हे राम भवन्तौ वीरसम्मतौ । नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाहूतौ दिदृक्षुणा ॥ ३२ ॥
हे नन्दसूनो हे राम, भवन्तौ वीरसम्मतौ; नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाहूतौ दिदृक्षुणा।
Verse 33
प्रियं राज्ञ: प्रकुर्वत्य: श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजा: । मनसा कर्मणा वाचा विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ३३ ॥
प्रियं राज्ञः प्रकुर्वत्यः श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजाः; मनसा कर्मणा वाचा, विपरीतमतोऽन्यथा।
Verse 34
नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथास्फुटम् । वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गा: ॥ ३४ ॥
नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपालाः सुस्फुटम् । वनेषु गाः चरयन्तः क्रीडन्ते मल्लयुद्धतः ॥
Verse 35
तस्माद् राज्ञ: प्रियं यूयं वयं च करवाम हे । भूतानि न: प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृप: ॥ ३५ ॥
तस्माद् राज्ञः प्रियं कार्यं वयमप्येव हेऽनघाः । प्रसीदन्ति हि नः सर्वे सर्वभूतमयो नृपः ॥
Verse 36
तन्निशम्याब्रवीत्कृष्णो देशकालोचितं वच: । नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च ॥ ३६ ॥
एतच्छ्रुत्वा जगन्नाथः कृष्णो देशकालोचितम् । वचोऽब्रवीन्नियुद्धेऽभिष्टे मन्यमानोऽभिनन्द्य च ॥
Verse 37
प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचरा: । करवाम प्रियं नित्यं तन्न: परमनुग्रह: ॥ ३७ ॥
प्रजा भोजपतेरस्य वयमप्येव वनेचराः । तस्य प्रियं नित्यं कार्यं तन्नः परमनुग्रहः ॥
Verse 38
बाला वयं तुल्यबलै: क्रीडिष्यामो यथोचितम् । भवेन्नियुद्धं माधर्म: स्पृशेन्मल्ल सभासद: ॥ ३८ ॥
बालावावां तुल्यबलैः क्रीडिष्यावो यथोचितम् । नियुद्धं धर्मतः कार्यं मा अधर्मः स्पृशेन्मल्लसभासदः ॥
Verse 39
चाणूर उवाच न बालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वर: । लीलयेभो हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत् ॥ ३९ ॥
चाणूर उवाच—त्वं न बालो न किशोरः; बलरामोऽपि बलिनां वरः। लीलया सहस्रद्विपबलधारिणं गजं येन हतं, स त्वमेव॥
Verse 40
तस्माद्भवद्भ्यां बलिभिर्योद्धव्यं नानयोऽत्र वै । मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिक: ॥ ४० ॥
तस्माद् भवद्भ्यां बलिभिः सह योद्धव्यं; नात्रानयो वै। हे वार्ष्णेय, मयि विक्रमं दर्शय; बलेन सह मुष्टिकं योधयतु॥
Frequently Asked Questions
Śāstrically, the episode shows the Lord removing an engineered obstacle placed by Kaṁsa, establishing that adharma cannot bar the Lord’s purpose. Symbolically, the royal elephant represents brute state power and intoxicated pride; Kṛṣṇa’s effortless victory demonstrates Bhagavān’s supremacy and His poṣaṇa—He clears the path for the protection and reassurance of devotees in Mathurā. The tusk becomes a ‘chosen weapon,’ indicating that the Lord converts the instruments of oppression into instruments of justice.
The Bhāgavata teaches darśana-bheda: perception corresponds to one’s bhāva (inner disposition) and adhikāra (spiritual capacity). Kṛṣṇa is nondual reality (advaya-jñāna) manifest personally; therefore He reciprocates with each observer’s orientation—devotees see their worshipable Lord, the fearful see death approaching, sense-enjoyers see irresistible beauty, and yogīs see the tattva they seek. This verse is a compact theology of reciprocity (ye yathā māṁ prapadyante) expressed through narrative.