Adhyaya 42
Trivakrā’s Transformation and the Breaking of Kaṁsa’s Bow (Mathurā-līlā Prelude)
मथुरां प्रति कृष्णबलरामयोः प्रवेशनिरन्तरं वर्ण्यते। राजमार्गे कंसस्य लेपनकारिणीं त्रिवक्रां भगवान् सुगन्धिलेपनं याचते; सा मोहितवती तयोः सेवां करोति। तदा कृष्णः करस्पर्शेन तस्याः कुब्जत्वं निवार्य देहं समं करोति—दर्शनस्पर्शयोः परिवर्तनशक्तिं च पोषणं च प्रकाशयन्। त्रिवक्रा कामोत्थिता निमन्त्रणं करोति, किन्तु कृष्णः धर्मसंस्थापनार्थं कंसवधाभिमुखं गमनं सूचयन् मृदुना स्थगयति। अग्रे वणिजो नमन्ति, नगरस्त्रियश्च प्रेमविह्वला भवन्ति, गोपीभिः पूर्वोक्तं मथुरायाः अनुग्रहं सूचयन्त्यः। ततः धनुर्यज्ञमण्डपं गत्वा कृष्णो राजधनुः उद्धृत्य ज्या-योजयित्वा भङ्क्ति, आक्रमकान् रक्षकान् च जिगाय। तस्य महाशब्देन कंसः भीतः रात्रौ दुष्टनिमित्तदर्शनैः पीड्यते। प्रभाते स शीघ्रं मल्लयुद्धोत्सवं सज्जीकरोति; मल्ला मान्याश्च समागच्छन्ति—अग्रिमाध्याये महासङ्ग्रामस्य भूमिका।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ व्रजन् राजपथेन माधव: स्त्रियं गृहीताङ्गविलेपभाजनाम् । विलोक्य कुब्जां युवतीं वराननां पप्रच्छ यान्तीं प्रहसन् रसप्रद: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच अथ व्रजन् राजपथेन माधवः स्त्रियं गृहीताङ्गविलेपभाजनाम् । विलोक्य कुब्जां युवतीं वराननां पप्रच्छ यान्तीं प्रहसन् रसप्रदः ॥
Verse 2
का त्वं वरोर्वेतदु हानुलेपनंकस्याङ्गने वा कथयस्व साधु न: । देह्यावयोरङ्गविलेपमुत्तमंश्रेयस्ततस्ते न चिराद् भविष्यति ॥ २ ॥
श्रीभगवानुवाच—का त्वं वरोरु? एतद् हि अनुलेपनं कस्य? हे सुन्दरी, साधु नः कथय। आवयोः उत्तमम् अङ्गविलेपनं देहि; ततः ते न चिराद् महत् श्रेयः भविष्यति॥
Verse 3
सैरन्ध्र्युवाच दास्यस्म्यहं सुन्दर कंससम्मतात्रिवक्रनामा ह्यनुलेपकर्मणि । मद्भावितं भोजपतेरतिप्रियंविना युवां कोऽन्यतमस्तदर्हति ॥ ३ ॥
सैरन्ध्र्युवाच—सुन्दर, अहं कंससम्मता दासी, त्रिवक्रानाम्नी, अनुलेपनकर्मणि। भोजपतेः अतिप्रियं मया भावितं लेपनं; युवां विना अन्यः कः तदर्हति॥
Verse 4
रूपपेशलमाधुर्यहसितालापवीक्षितै: । धर्षितात्मा ददौ सान्द्रमुभयोरनुलेपनम् ॥ ४ ॥
रूपपेशलमाधुर्यहसितालापवीक्षितैः धर्षितात्मा सान्द्रम् उभयोः अनुलेपनं ददौ॥
Verse 5
ततस्तावङ्गरागेण स्ववर्णेतरशोभिना । सम्प्राप्तपरभागेन शुशुभातेऽनुरञ्जितौ ॥ ५ ॥
ततः तौ अङ्गरागेण स्ववर्णेतरशोभिना सम्प्राप्तपरभागेन अनुरञ्जितौ शुशुभाते॥
Verse 6
प्रसन्नो भगवान्कुब्जां त्रिवक्रां रुचिराननाम् । ऋज्वीं कर्तुं मनश्चक्रे दर्शयन् दर्शने फलम् ॥ ६ ॥
प्रसन्नो भगवान् कुब्जां त्रिवक्रां रुचिराननाम् ऋज्वीं कर्तुं मनश्चक्रे, दर्शयन् दर्शने फलम्॥
Verse 7
पद्भ्यामाक्रम्य प्रपदे द्व्यङ्गुल्युत्तानपाणिना । प्रगृह्य चिबुकेऽध्यात्ममुदनीनमदच्युत: ॥ ७ ॥
पदाभ्याम् अस्याः प्रपदे आक्रम्य, द्व्यङ्गुल्युत्तानपाणिना चिबुके प्रगृह्य, अच्युतः तस्याः देहम् उन्नमयामास।
Verse 8
सा तदर्जुसमानाङ्गी बृहच्छ्रोणिपयोधरा । मुकुन्दस्पर्शनात् सद्यो बभूव प्रमदोत्तमा ॥ ८ ॥
सा तदर्जुसमानाङ्गी बृहच्छ्रोणिपयोधरा; मुकुन्दस्पर्शनात् सद्यः बभूव प्रमदोत्तमा।
Verse 9
ततो रूपगुणौदार्यसम्पन्ना प्राह केशवम् । उत्तरीयान्तमाकृष्य स्मयन्ती जातहृच्छया ॥ ९ ॥
ततो रूपगुणौदार्यसम्पन्ना सा केशवं प्राह; उत्तरीयान्तम् आकृष्य स्मयन्ती जातहृच्छया।
Verse 10
एहि वीर गृहं यामो न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे । त्वयोन्मथितचित्ताया: प्रसीद पुरुषर्षभ ॥ १० ॥
एहि वीर, गृहं यामः; न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे। त्वयोन्मथितचित्तायाḥ प्रसीद पुरुषर्षभ।
Verse 11
एवं स्त्रिया याच्यमान: कृष्णो रामस्य पश्यत: । मुखं वीक्ष्यानु गोपानां प्रहसंस्तामुवाच ह ॥ ११ ॥
एवं स्त्रिया याच्यमानः कृष्णो रामस्य पश्यतः; मुखं वीक्ष्यानु गोपानां प्रहसन् तामुवाच ह।
Verse 12
एष्यामि ते गृहं सुभ्रु पुंसामाधिविकर्शनम् । साधितार्थोऽगृहाणां न: पान्थानां त्वं परायणम् ॥ १२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच—सुभ्रु, मम कार्यं साधयित्वा शीघ्रमेव तव गृहं गमिष्यामि, यत्र पुंसां क्लेशो निवर्तते। अगृहाणां नः पान्थानां त्वमेव परायणं शरणम्॥
Verse 13
विसृज्य माध्व्या वाण्या ताम्व्रजन् मार्गे वणिक्पथै: । नानोपायनताम्बूलस्रग्गन्धै: साग्रजोऽर्चित: ॥ १३ ॥
इति माधुर्या वाचा तां विसृज्य भगवान् कृष्णः पथि प्रावर्तत। मार्गे वणिक्पथैर्नानोपायन-ताम्बूल-स्रग्गन्धैः साग्रजोऽर्चितः॥
Verse 14
तद्दर्शनस्मरक्षोभादात्मानं नाविदन् स्त्रिय: । विस्रस्तवास:कवरवलया लेख्यमूर्तय: ॥ १४ ॥
कृष्णदर्शन-स्मरक्षोभात् पुरस्त्रिय आत्मानं न विदुः। विस्रस्त-वासः-कवर-वलयाः लेख्य-मूर्तय इव तस्थुः॥
Verse 15
तत: पौरान् पृच्छमानो धनुष: स्थानमच्युत: । तस्मिन् प्रविष्टो ददृशे धनुरैन्द्रमिवाद्भुतम् ॥ १५ ॥
ततः अच्युतः पौरान् धनुषः स्थानं पृच्छन् तत्र प्रविष्टः। तस्मिन् ददर्श अद्भुतं धनुरैन्द्रमिव॥
Verse 16
पुरुषैर्बहुभिर्गुप्तमर्चितं परमर्द्धिमत् । वार्यमाणो नृभि: कृष्ण: प्रसह्य धनुराददे ॥ १६ ॥
तत् धनुः परमर्द्धिमत् बहुभिः पुरुषैर्गुप्तम् अर्चितं च। नृभिर्वार्यमाणोऽपि कृष्णः प्रसह्य तद् धनुराददे॥
Verse 17
करेण वामेन सलीलमुद्धृतंसज्यं च कृत्वा निमिषेण पश्यताम् । नृणां विकृष्य प्रबभञ्ज मध्यतोयथेक्षुदण्डं मदकर्युरुक्रम: ॥ १७ ॥
वामकरेण सलीलमुद्धृत्य धनुः क्षणेनैव सज्यं चकार भगवान् उरुक्रमः। ततः पश्यतां नृणां मध्ये बलात् विकृष्य तद् धनुः प्रबभञ्ज, यथा मदोन्मत्तः करिणः इक्षुदण्डम्॥
Verse 18
धनुषो भज्यमानस्य शब्द: खं रोदसी दिश: । पूरयामास यं श्रुत्वा कंसस्त्रासमुपागमत् ॥ १८ ॥
धनुषो भज्यमानस्य यो महान् शब्दः, स खं रोदसी च सर्वा दिशः पूरयामास। तं श्रुत्वा कंसः सहसा त्रासमुपागमत्॥
Verse 19
तद् रक्षिण: सानुचरं कुपिता आततायिन: । गृहीतुकामा आवव्रुर्गृह्यतां वध्यतामिति ॥ १९ ॥
तदा रक्षिणः सानुचराः कुपिताः, आततायिन इव शस्त्राण्यादाय। कृष्णं तस्य सहचरांश्च गृहीतुकामा आवव्रुः, “गृह्यतां, वध्यताम्” इति चोचुः॥
Verse 20
अथ तान्दुरभिप्रायान् विलोक्य बलकेशवौ । क्रुद्धौ धन्वन आदाय शकले तांश्च जघ्नतु: ॥ २० ॥
अथ तान् दुरभिप्रायान् आगच्छतः विलोक्य बलकेशवौ क्रुद्धौ। धन्वनः शकले आदाय तांश्च जघ्नतुः॥
Verse 21
बलं च कंसप्रहितं हत्वा शालामुखात्तत: । निष्क्रम्य चेरतुर्हृष्टौ निरीक्ष्य पुरसम्पद: ॥ २१ ॥
कंसप्रहितं बलं च हत्वा ततः शालामुखात् निष्क्रम्य। कृष्णबलरामौ हृष्टौ पुरसम्पदः निरीक्ष्य नगर्यां चेरतुः॥
Verse 22
तयोस्तद् अद्भुतं वीर्यं निर्शाम्य पुरवासिनः । तेजः प्रागल्भ्यं रूपं च मनीरे विभुद्दोत्थौ ॥ २२ ॥
तयोस्तदद्भुतं कर्म वीर्यं च निरीक्ष्य पुरवासिनः । तयोस्तेजः प्रागल्भ्यं रूपं च दृष्ट्वा मन्यिरे—द्वौ प्रमुखौ देवौ इवेतौ ॥
Verse 23
तयोर्विचरतो: स्वैरमादित्योऽस्तमुपेयिवान् । कृष्णरामौ वृतौ गोपै: पुराच्छकटमीयतु: ॥ २३ ॥
तयोः स्वैरं विचरतोरादित्योऽस्तमुपेयिवान् । कृष्णरामौ वृतौ गोपैः पुरात् निर्गत्य शकटव्रजं ययतुः ॥
Verse 24
गोप्यो मुकुन्दविगमे विरहातुरा याआशासताशिष ऋता मधुपुर्यभूवन् । सम्पश्यतां पुरुषभूषणगात्रलक्ष्मींहित्वेतरान् नु भजतश्चकमेऽयनं श्री: ॥ २४ ॥
मुकुन्दविगमे गोप्यो विरहातुरा याः पुरा मधुपुर्यभूवन् । ताः सत्याशिषः—सम्पश्यतां पुरुषभूषणगात्रलक्ष्मीं; श्रीरपि तदाश्रयं कामयमाना अन्यान् परित्यज्य तमेव चकमे ॥
Verse 25
अवनिक्ताङ्घ्रियुगलौ भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम् । ऊषतुस्तां सुखं रात्रिं ज्ञात्वा कंसचिकीर्षितम् ॥ २५ ॥
अवनिक्ताङ्घ्रियुगलौ भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम् । कंसचिकीर्षितं ज्ञात्वा अपि तां रात्रिं सुखमूषतुः ॥
Verse 26
कंसस्तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च । वधं निशम्य गोविन्दरामविक्रीडितं परम् ॥ २६ ॥ दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मति: । बहून्यचष्टोभयथा मृत्योर्दौत्यकराणि च ॥ २७ ॥
कंसस्तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च वधं निशम्य, गोविन्दरामयोः परं विक्रीडितं श्रुत्वा भीतः । दीर्घं प्रजागरः सन् दुर्मतिः, जाग्रतोऽपि स्वप्नतोऽपि बहूनि दुर्निमित्तानि मृत्योर्दूत्यानि च ददर्श ॥
Verse 27
कंसस्तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च । वधं निशम्य गोविन्दरामविक्रीडितं परम् ॥ २६ ॥ दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मति: । बहून्यचष्टोभयथा मृत्योर्दौत्यकराणि च ॥ २७ ॥
कंसस्तु गोविन्दरामयोर्धनुर्भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च वधं निशम्य, तयोः परं क्रीडितमिव कर्म श्रुत्वा भीतः। स दीर्घं प्रजागरः सन् जाग्रत्स्वप्नयोर्दुर्निमित्तानि बहून्यपश्यत्, मृत्योर्दूतानिव।
Verse 28
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
स प्रतिरूपेऽपि स्वशिरो नापश्यत्; असत्यपि द्वितीये च चन्द्रतारकादीनां द्वैरूप्यं ददर्श। छायायां छिद्रप्रतीतिं, प्राणघोषानुपश्रुतिं, वृक्षेषु स्वर्णप्रतीतिं, स्वपदानामदर्शनं च। स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्गं, खरयानं, विषपानं, तथा तैलाभ्यक्तं दिगम्बरं नलदमाल्यधारिणं पुरुषं यान्तं ददर्श। एतादृशान्यन्यानि च स्वप्नजागरितानि निमित्तानि पश्यन् स मरणसन्त्रस्तो चिन्तया निद्रां न लेभे।
Verse 29
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
छायायां छिद्रप्रतीतिः, प्राणघोषानुपश्रुतिः; वृक्षेषु स्वर्णप्रतीतिः, स्वपदानामदर्शनं च। एतान्यशुभनिमित्तानि कंसो ददर्श, मरणस्य सूचकानिव।
Verse 30
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्गं, खरयानं, विषपानं च ददर्श; तथा तैलाभ्यक्तो दिगम्बरः नलदमाल्यधारी पुरुषो यान्ति स्मेति। एते स्वप्नदर्शनाः कंसस्य मरणभयवर्धकाः अभवन्।
Verse 31
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
एवं स्वप्नजागरितानि चेत्थं भूतानि बहूनि पश्यन्, कंसो मरणसन्त्रस्तोऽभवत्। स चिन्तया व्याकुलो निद्रां न लेभे।
Verse 32
व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्भ्य: समुत्थिते । कारयामास वै कंसो मल्लक्रीडामहोत्सवम् ॥ ३२ ॥
व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्भ्यः समुत्थिते । कंसो मल्लक्रीडामहोत्सवं महान्तं समारचयामास ॥
Verse 33
आनर्चु: पुरुषा रङ्गं तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे । मञ्चाश्चालङ्कृता: स्रग्भि: पताकाचैलतोरणै: ॥ ३३ ॥
आनर्चुः पुरुषा रङ्गं तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे । मञ्चाश्चालङ्कृताः स्रग्भिः पताकाचैलतोरणैः ॥
Verse 34
तेषु पौरा जानपदा ब्रह्मक्षत्रपुरोगमा: । यथोपजोषं विविशू राजानश्च कृतासना: ॥ ३४ ॥
तेषु पौरा जानपदा ब्रह्मक्षत्रपुरोगमाः । यथोपजोषं विविशू राजानश्च कृतासनाः ॥
Verse 35
कंस: परिवृतोऽमात्यै राजमञ्च उपाविशत् । मण्डलेश्वरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता ॥ ३५ ॥
कंसः परिवृतोऽमात्यै राजमञ्च उपाविशत् । मण्डलेश्वरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता ॥
Verse 36
वाद्यमानेषु तूर्येषु मल्लतालोत्तरेषु च । मल्ला: स्वलङ्कृता: दृप्ता: सोपाध्याया: समासत ॥ ३६ ॥
वाद्यमानेषु तूर्येषु मल्लतालोत्तरेषु च । मल्लाः स्वलङ्कृताः दर्प्ताः सोपाध्यायाः समासत ॥
Verse 37
चाणूरो मुष्टिक: कूट: शलस्तोशल एव च । त आसेदुरुपस्थानं वल्गुवाद्यप्रहर्षिता: ॥ ३७ ॥
वल्गुवाद्यप्रहर्षिताः चाणूरो मुष्टिकः कूटः शलस्तोशल एव च मल्लरङ्गे उपस्थानं समासेदुः।
Verse 38
नन्दगोपादयो गोपा भोजराजसमाहुता: । निवेदितोपायनास्त एकस्मिन्मञ्च आविशन् ॥ ३८ ॥
भोजराजसमाहूताः नन्दगोपादयो गोपाः निवेदितोपायनाः सन्तः एकस्मिन् मञ्चे आविशन्।
Frequently Asked Questions
Trivakrā is Kaṁsa’s maidservant and ointment-maker. Kṛṣṇa straightens her hunchback to demonstrate the tangible fruit of contact with Bhagavān—darśana and sparśa purify and transform. On a theological level, the act signifies poṣaṇa (the Lord’s gracious upliftment of a socially marginal figure) and shows that divine beauty and mercy can reorder both the external body and the internal disposition.
The text presents her desire as kāma arising from Kṛṣṇa’s beauty, yet within the Bhāgavata framework even materially tinged attraction can become a doorway to grace when directed toward the Lord. Commentarial traditions often distinguish between ordinary lust and desire that becomes purified by its object (Bhagavān), emphasizing that Kṛṣṇa remains self-controlled and purposeful, offering kindness without becoming bound by the interaction.
Narratively, breaking the bow is a deliberate provocation and a public declaration that Kaṁsa’s regime is nearing its end; it also demonstrates Kṛṣṇa’s effortless supremacy (aiśvarya). Symbolically, it represents the shattering of adharma upheld by state power and ritual prestige. The bow—guarded and worshiped—becomes an emblem of tyrannical authority, which Kṛṣṇa dismantles as a prelude to restoring righteous order.
The omens function as Purāṇic narrative markers of imminent daiva (destiny) and niyati (inevitability) when adharma reaches its limit. Kaṁsa’s disturbed perception—missing head in reflection, doubled luminaries, holes in shadow—signals the collapse of his worldly security and the approach of death as a moral consequence. The Bhāgavata uses such nimittas to show that the cosmos itself reacts when the Lord’s corrective līlā is about to manifest.
It transitions from Kṛṣṇa’s arrival and public reception to the formal arena setting engineered by Kaṁsa. The bow-breaking triggers Kaṁsa’s fear and accelerates preparations for the wrestling festival, while the assembly of wrestlers (Cāṇūra, Muṣṭika, etc.) and the seating of Nanda and the Vraja cowherds positions all key participants for the impending confrontation and Kaṁsa’s downfall.