Adhyaya 41
Kṛṣṇa Enters Mathurā: City Splendor, Devotees’ Reception, and the Washerman’s Fate
अक्रूरस्य नदीदर्शनकाले कृष्णस्य दिव्यत्वप्रकाशानन्तरं भगवान् तां विश्वरूपप्रभां संहृत्य पुनः साधारणयात्रारूपेण स्वेच्छया आवरण-प्रकाशनसामर्थ्यं दर्शयति। अक्रूरः कृष्णबलरामाभ्यां सह मथुरां प्राप्नोति, व्रजवृद्धाः तु नगरबाह्ये प्रतीक्षन्ते। कृष्णः अक्रूरं पुरतः प्रेषयति; स च कर्तव्य-भक्त्योः मध्ये विदीर्णः कंसाय निवेदयन् आगामिसंघर्षस्य राजकीयभूमिं रचयति। ततः कृष्णः सखिभिः सह मथुरां प्रविश्य नगरस्य वैभवं वर्ण्यते—यत्र राजशक्तिमध्ये भक्ति: प्रकाशिष्यते। मथुरायाः स्त्रियः चिरश्रुतकृष्णकथाः दर्शनमात्रेण मुह्यन्ति, श्रवणात् दर्शनं ततो भाव इति भक्तिप्रवृत्तिं सूचयन्ति। मार्गे वासांसि याचमानं कृष्णं दर्पितः राजधोबी अपमानयति, स च निहन्यते; विनीतः तन्तुवायः तथा मालाकारः सुदामा कृपां वरांश्च लभेते। एवं अध्यायः अपराध-सेवयोः भेदं दर्शयन् मथुराप्रवेशात् कंसवधपर्यन्तानां प्रसङ्गानां सेतुर्भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स्तुवतस्तस्य भगवान् दर्शयित्वा जले वपु: । भूय: समाहरत् कृष्णो नटो नाट्यमिवात्मन: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच स्तुवतस्तस्य भगवान् दर्शयित्वा जले वपुः । भूयः समाहरत् कृष्णो नटो नाट्यमिवात्मनः ॥
Verse 2
सोऽपि चान्तर्हितं वीक्ष्य जलादुन्मज्य सत्वर: । कृत्वा चावश्यकं सर्वं विस्मितो रथमागमत् ॥ २ ॥
सोऽपि चान्तर्हितं वीक्ष्य जलादुन्मज्य सत्वरः । कृत्वा चावश्यकं सर्वं विस्मितो रथमागमत् ॥
Verse 3
तमपृच्छद्धृषीकेश: किं ते दृष्टमिवाद्भुतम् । भूमौ वियति तोये वा तथा त्वां लक्षयामहे ॥ ३ ॥
तमपृच्छद्धृषीकेशः किं ते दृष्टमिवाद्भुतम् । भूमौ वियति तोये वा तथा त्वां लक्षयामहे ॥
Verse 4
श्रीअक्रूर उवाच अद्भुतानीह यावन्ति भूमौ वियति वा जले । त्वयि विश्वात्मके तानि किं मेऽदृष्टं विपश्यत: ॥ ४ ॥
श्रीअक्रूर उवाच—भूमौ वियति वा जले यावन्त्यद्भुतानि सन्ति, तानि सर्वाणि त्वयि विश्वात्मके एव स्थितानि। त्वं सर्वव्यापी, अतः त्वां पश्यतः मया किं न दृष्टम्?
Verse 5
यत्राद्भुतानि सर्वाणि भूमौ वियति वा जले । तं त्वानुपश्यतो ब्रह्मन् किं मे दृष्टमिहाद्भुतम् ॥ ५ ॥
यत्र भूमौ वियति वा जले सर्वाण्यद्भुतानि निलीयन्ते, तं त्वां ब्रह्मन् अनुपश्यतः—इह लोके मया किमद्भुतं दृष्टं स्यात्?
Verse 6
इत्युक्त्वा चोदयामास स्यन्दनं गान्दिनीसुत: । मथुरामनयद् रामं कृष्णं चैव दिनात्यये ॥ ६ ॥
इत्युक्त्वा गान्दिनीसुतोऽक्रूरः स्यन्दनं चोदयामास। दिनात्यये रामं कृष्णं च सह मथुराम् अनयत्।
Verse 7
मार्गे ग्रामजना राजंस्तत्र तत्रोपसङ्गता: । वसुदेवसुतौ वीक्ष्य प्रीता दृष्टिं न चाददु: ॥ ७ ॥
मार्गे तत्र तत्र ग्रामजनाः, राजन्, उपसङ्गताः। वसुदेवसुतौ वीक्ष्य प्रीताः, तयोर्दर्शनात् दृष्टिं न चाददुः।
Verse 8
तावद् व्रजौकसस्तत्र नन्दगोपादयोऽग्रत: । पुरोपवनमासाद्य प्रतीक्षन्तोऽवतस्थिरे ॥ ८ ॥
तावद् व्रजौकसः नन्दगोपादयः अग्रतः मथुरां प्राप्य, पुरोपवनम् आसाद्य, कृष्णरामयोः प्रतीक्षन्तः अवतस्थिरे।
Verse 9
तान् समेत्याह भगवानक्रूरं जगदीश्वर: । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रश्रितं प्रहसन्निव ॥ ९ ॥
तान् समेत्याह भगवान् अक्रूरं जगदीश्वरः । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रश्रितं प्रहसन्निव ॥
Verse 10
भवान् प्रविशतामग्रे सहयान: पुरीं गृहम् । वयं त्विहावमुच्याथ ततो द्रक्ष्यामहे पुरीम् ॥ १० ॥
भवान् प्रविशतामग्रे सहयानः पुरीं गृहम् । वयं त्विहावमुच्याथ ततो द्रक्ष्यामहे पुरीम् ॥
Verse 11
श्रीअक्रूर उवाच नाहं भवद्भ्यां रहित: प्रवेक्ष्ये मथुरां प्रभो । त्यक्तुं नार्हसि मां नाथ भक्तं ते भक्तवत्सल ॥ ११ ॥
श्रीअक्रूर उवाच नाहं भवद्भ्यां रहितः प्रवेक्ष्ये मथुरां प्रभो । त्यक्तुं नार्हसि मां नाथ भक्तं ते भक्तवत्सल ॥
Verse 12
आगच्छ याम गेहान्न: सनाथान्कुर्वधोक्षज । सहाग्रज: सगोपालै: सुहृद्भिश्च सुहृत्तम ॥ १२ ॥
आगच्छ याम गेहान्नः सनाथान् कुर्वधोक्षज । सहाग्रजः सगोपालैः सुहृद्भिश्च सुहृत्तम ॥
Verse 13
पुनीहि पादरजसा गृहान् नो गृहमेधिनाम् । यच्छौचेनानुतृप्यन्ति पितर: साग्नय: सुरा: ॥ १३ ॥
पुनीहि पादरजसा गृहान् नो गृहमेधिनाम् । यच्छौचेनानुतृप्यन्ति पितरः साग्नयः सुराः ॥
Verse 14
अवनिज्याङ्घ्रियुगलमासीत्श्लोक्यो बलिर्महान् । ऐश्वर्यमतुलं लेभे गतिं चैकान्तिनां तु या ॥ १४ ॥
भगवतः पादयुगलं स्नापयित्वा महाबलिर्महान् श्लाघ्यकीर्तिं चातुलमैश्वर्यं च लेभे, शुद्धैकान्तिभक्तानां या परमा गतिः सा च प्राप्तवान् ॥
Verse 15
आपस्तेऽङ्घ्य्रवनेजन्यस्त्रींल्लोकान् शुचयोऽपुनन् । शिरसाधत्त या: शर्व: स्वर्याता: सगरात्मजा: ॥ १५ ॥
तव पादावनेजन्याः आपः शुचयः सञ्जाताः त्रिलोकीं पुनन्ति। ताः शर्वः शिरसा धारयामास; ताभिरेव सगरात्मजाः स्वर्गं ययुः ॥
Verse 16
देवदेव जगन्नाथ पुण्यश्रवणकीर्तन । यदूत्तमोत्तम:श्लोक नारायण नमोऽस्तु ते ॥ १६ ॥
देवदेव जगन्नाथ पुण्यश्रवणकीर्तन । यदूत्तमोत्तमश्लोक नारायण नमोऽस्तु ते ॥
Verse 17
श्रीभगवानुवाच आयास्ये भवतो गेहमहमार्यसमन्वित: । यदुचक्रद्रुहं हत्वा वितरिष्ये सुहृत्प्रियम् ॥ १७ ॥
श्रीभगवानुवाच—आर्यसमन्वितोऽहं भवतो गेहमायास्ये; प्रथमं तु यदुचक्रद्रुहं हत्वा सुहृदां प्रीतिं वितरिष्ये ॥
Verse 18
श्रीशुक उवाच एवमुक्तो भगवता सोऽक्रूरो विमना इव । पुरीं प्रविष्ट: कंसाय कर्मावेद्य गृहं ययौ ॥ १८ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवता उक्तः सोऽक्रूरो विमना इव पुरीं प्रविष्टः। कंसाय स्वकर्मावेद्य ततः स्वगृहं ययौ ॥
Verse 19
अथापराह्ने भगवान् कृष्ण: सङ्कर्षणान्वित: । मथुरां प्राविशद् गोपैर्दिदृक्षु: परिवारित: ॥ १९ ॥
अथापराह्ने भगवान् श्रीकृष्णः सङ्कर्षणेन सह गोपैः परिवारितो मथुरां दिदृक्षुः प्राविशत्।
Verse 20
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
भगवान् मथुरां ददर्श—स्फाटिकतुङ्गगोपुरद्वारां, बृहद्धेमकपाटतोरणां, ताम्रारकोष्ठां, परिखादुरासदां, उद्यानरम्योपवनोपशोभिताम्।
Verse 21
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
सा मथुरा सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटैः, श्रेणीसभाभिः, नानाभवनैश्चोपस्कृता; वलभीषु वेदिषु च वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुममुक्ताहरिद्भिः शोभिता।
Verse 22
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
जालामुखरन्ध्रकुट्टिमेषु पारावतबर्हिनादितैः जुष्टेषु, संसिक्त-रथ्यापणमार्गचत्वरां, सर्वत्र प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम्।
Verse 23
ददर्श तां स्फाटिकतुङ्गगोपुर- द्वारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदा- मुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ सौवर्णशृङ्गाटकहर्म्यनिष्कुटै: श्रेणीसभाभिर्भवनैरुपस्कृताम् । वैदूर्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥ २१ ॥ जुष्टेषु जालामुखरन्ध्रकुट्टिमे- ष्वाविष्टपारावतबर्हिनादिताम् । संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीर्णमाल्याङ्कुरलाजतण्डुलाम् ॥ २२ ॥ आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितै: प्रसूनदीपावलिभि: सपल्लवै: । सवृन्दरम्भाक्रमुकै: सकेतुभि: स्वलङ्कृतद्वारगृहां सपट्टिकै: ॥ २३ ॥
द्वारगृहाणि आपूर्णकुम्भैर्दधिचन्दनोक्षितैः, प्रसूनदीपावलिभिः सपल्लवैः, सकेतुभिः, सवृन्दरम्भाक्रमुकैः, सपट्टिकैश्च स्वलङ्कृतानि आसन्।
Verse 24
तां सम्प्रविष्टौ वसुदेवनन्दनौ वृतौ वयस्यैर्नरदेववर्त्मना । द्रष्टुं समीयुस्त्वरिता: पुरस्त्रियो हर्म्याणि चैवारुरुहुर्नृपोत्सुका: ॥ २४ ॥
मथुरायाः पुरस्त्रियो वसुदेवनन्दनौ गोपसखिवृतौ राजमार्गे नगरं प्रविशन्तौ द्रष्टुं त्वरिताः समीयुः; केचित् नृप, तौ द्रष्टुमुत्सुकाः स्वहर्म्यशिखराण्यप्यारुरुहुः।
Verse 25
काश्चिद् विपर्यग्धृतवस्त्रभूषणा विस्मृत्य चैकं युगलेष्वथापरा: । कृतैकपत्रश्रवनैकनूपुरा नाङ्क्त्वा द्वितीयं त्वपराश्च लोचनम् ॥ २५ ॥
काचिद् विपर्यग्धृतवस्त्रभूषणा, काचिद् युगलेषु एकं विस्मृतवती; काचिद् एकपत्रश्रवणा एकनूपुरा, काचिद् द्वितीयं लोचनं नाङ्क्त्वा एव त्वरिता बभूव।
Verse 26
अश्नन्त्य एकास्तदपास्य सोत्सवा अभ्यज्यमाना अकृतोपमज्जना: । स्वपन्त्य उत्थाय निशम्य नि:स्वनं प्रपाययन्त्योऽर्भमपोह्य मातर: ॥ २६ ॥
एकाः भोजनं त्यक्त्वा सोत्सवाः निर्गताः; अन्याः अभ्यज्यमानाः अकृतोपमज्जनाः; केचित् स्वपन्त्यः नि:स्वनं श्रुत्वा सहसोत्थिताः; मातरश्च स्तन्यपाययन्त्यः अर्भकं अपोह्य प्रस्थिताः।
Verse 27
मनांसि तासामरविन्दलोचन: प्रगल्भलीलाहसितावलोकै: । जहार मत्तद्विरदेन्द्रविक्रमो दृशां ददच्छ्रीरमणात्मनोत्सवम् ॥ २७ ॥
अरविन्दलोचनः स भगवान् प्रगल्भलीलास्मितावलोकैः तासां मनांसि जहार; मत्तद्विरदेन्द्रविक्रमः सन् दृशां श्रीरमणात्मनोत्सवं ददत् चचार।
Verse 28
दृष्ट्वा मुहु: श्रुतमनुद्रुतचेतसस्तं तत्प्रेक्षणोत्स्मितसुधोक्षणलब्धमाना: । आनन्दमूर्तिमुपगुह्य दृशात्मलब्धं हृष्यत्त्वचो जहुरनन्तमरिन्दमाधिम् ॥ २८ ॥
तं मुहुः श्रुतं दृष्ट्वा अनुद्रुतचेतसः स्त्रियः तत्प्रेक्षणोत्स्मितसुधोक्षणलब्धमानाः; दृशात्मलब्धम् आनन्दमूर्तिम् अन्तर्हृदि उपगुह्य, हृष्यत्त्वचः, अनन्तं विरहजनितमारिन्दमाधिं जहुः।
Verse 29
प्रासादशिखरारूढा: प्रीत्युत्फुल्लमुखाम्बुजा: । अभ्यवर्षन् सौमनस्यै: प्रमदा बलकेशवौ ॥ २९ ॥
प्रासादशिखरारूढाः प्रीत्युत्फुल्लमुखाम्बुजाः स्त्रियः बलकेशवयोः पुष्पवृष्टिं व्यकिरन्।
Verse 30
दध्यक्षतै: सोदपात्रै: स्रग्गन्धैरभ्युपायनै: । तावानर्चु: प्रमुदितास्तत्र तत्र द्विजातय: ॥ ३० ॥
मार्गे मार्गे द्विजातयः प्रमुदिताः दध्यक्षत-सोदपात्र- स्रग्गन्धादिभिरुपायनैस्तौ समर्चुः।
Verse 31
ऊचु: पौरा अहो गोप्यस्तप: किमचरन्महत् । या ह्येतावनुपश्यन्ति नरलोकमहोत्सवौ ॥ ३१ ॥
पौरस्त्रिय ऊचुः—अहो गोप्यः किं महत्तपः अचरन्, याः नित्यं नरलोकमहोत्सवौ कृष्णबलरामौ पश्यन्ति।
Verse 32
रजकं कञ्चिदायान्तं रङ्गकारं गदाग्रज: । दृष्ट्वायाचत वासांसि धौतान्यत्युत्तमानि च ॥ ३२ ॥
रङ्गकारं कञ्चिदायान्तं रजकं दृष्ट्वा गदाग्रजः कृष्णः तस्माद् धौतान्यत्युत्तमानि वासांसि याचत।
Verse 33
देह्यावयो: समुचितान्यङ्ग वासांसि चार्हतो: । भविष्यति परं श्रेयो दातुस्ते नात्र संशय: ॥ ३३ ॥
देहि आवयोः समुचितानि वासांसि, अङ्ग, अर्हतोः; दातुस्ते परं श्रेयो भविष्यति, नात्र संशयः।
Verse 34
स याचितो भगवता परिपूर्णेन सर्वत: । साक्षेपं रुषित: प्राह भृत्यो राज्ञ: सुदुर्मद: ॥ ३४ ॥
भगवता सर्वतः परिपूर्णेन याचितः स राज्ञो भृत्यः सुदुर्मदः रुषितः साक्षेपं प्रत्युवाच।
Verse 35
ईदृशान्येव वासांसि नित्यं गिरिवनेचर: । परिधत्त किमुद्वृत्ता राजद्रव्याण्यभीप्सथ ॥ ३५ ॥
रजक उवाच—हे उद्वृत्त बालाः, गिरिवनेचराः सन्तो नित्यं ईदृशानि वासांसि परिधत्त; किं राजद्रव्याणि वासांसि अभिप्सथ?
Verse 36
याताशु बालिशा मैवं प्रार्थ्यं यदि जिजीवीषा । बध्नन्ति घ्नन्ति लुम्पन्ति दृप्तं राजकुलानि वै ॥ ३६ ॥
शीघ्रं यात बालिशाः; मा एवं प्रार्थयत, यदि जिजीविषथ। दृप्तं हि राजकुलानि बद्ध्वा घ्नन्ति लुम्पन्ति च।
Verse 37
एवं विकत्थमानस्य कुपितो देवकीसुत: । रजकस्य कराग्रेण शिर: कायादपातयत् ॥ ३७ ॥
एवं विकत्थमानस्य रजकस्य वचः श्रुत्वा कुपितो देवकीसुतः कराग्रेण शिरः कायात् अपातयत्।
Verse 38
तस्यानुजीविन: सर्वे वास:कोशान्विसृज्य वै । दुद्रुवु: सर्वतो मार्गं वासांसि जगृहेऽच्युत: ॥ ३८ ॥
तस्य रजकस्यानुजीविनः सर्वे वासःकोशान् विसृज्य सर्वतो मार्गं दुद्रुवुः; अथ अच्युतो वासांसि जग्राह।
Verse 39
वसित्वात्मप्रिये वस्त्रे कृष्ण: सङ्कर्षणस्तथा । शेषाण्यादत्त गोपेभ्यो विसृज्य भुवि कानिचित् ॥ ३९ ॥
वसित्वात्मप्रियवस्त्रे कृष्णः सङ्कर्षणस्तथा । शेषाण्यादत्त गोपेभ्यो विसृज्य भुवि कानिचित् ॥
Verse 40
ततस्तु वायक: प्रीतस्तयोर्वेषमकल्पयत् । विचित्रवर्णैश्चैलेयैराकल्पैरनुरूपत: ॥ ४० ॥
ततस्तु वायकः प्रीतस्तयोर्वेषमकल्पयत् । विचित्रवर्णैश्चैलेयैराकल्पैरनुरूपतः ॥
Verse 41
नानालक्षणवेषाभ्यां कृष्णरामौ विरेजतु: । स्वलङ्कृतौ बालगजौ पर्वणीव सितेतरौ ॥ ४१ ॥
नानालक्षणवेषाभ्यां कृष्णरामौ विरेजतुः । स्वलङ्कृतौ बालगजौ पर्वणीव सितेतरौ ॥
Verse 42
तस्य प्रसन्नो भगवान् प्रादात्सारूप्यमात्मन: । श्रियं च परमां लोके बलैश्वर्यस्मृतीन्द्रियम् ॥ ४२ ॥
तस्य प्रसन्नो भगवान् प्रादात्सारूप्यमात्मनः । श्रियं च परमां लोके बलैश्वर्यस्मृतीन्द्रियम् ॥
Verse 43
तत: सुदाम्नो भवनं मालाकारस्य जग्मतु: । तौ दृष्ट्वा स समुत्थाय ननाम शिरसा भुवि ॥ ४३ ॥
ततः सुदाम्नो भवनं मालाकारस्य जग्मतुः । तौ दृष्ट्वा स समुत्थाय ननाम शिरसा भुवि ॥
Verse 44
तयोरासनमानीय पाद्यं चार्घ्यार्हणादिभि: । पूजां सानुगयोश्चक्रे स्रक्ताम्बूलानुलेपनै: ॥ ४४ ॥
तयोः आसनम् आनीय पाद्यं चार्घ्यार्हणादिभिः । सुदामा सानुगयोः पूजां चक्रे स्रगाम्बूलानुलेपनैः ॥
Verse 45
प्राह न: सार्थकं जन्म पावितं च कुलं प्रभो । पितृदेवर्षयो मह्यं तुष्टा ह्यागमनेन वाम् ॥ ४५ ॥
प्राह—नः सार्थकं जन्म पावितं च कुलं प्रभो । पितृदेवर्षयो मह्यं तुष्टा ह्यागमनेन वाम् ॥
Verse 46
भवन्तौ किल विश्वस्य जगत: कारणं परम् । अवतीर्णाविहांशेन क्षेमाय च भवाय च ॥ ४६ ॥
भवन्तौ किल विश्वस्य जगतः कारणं परम् । अवतीर्णाविहांशेन क्षेमाय च भवाय च ॥
Verse 47
न हि वां विषमा दृष्टि: सुहृदोर्जगदात्मनो: । समयो: सर्वभूतेषु भजन्तं भजतोरपि ॥ ४७ ॥
न हि वां विषमा दृष्टिः सुहृदोर्जगदात्मनोः । समयोः सर्वभूतेषु भजन्तं भजतोरपि ॥
Verse 48
तावाज्ञापयतं भृत्यं किमहं करवाणि वाम् । पुंसोऽत्यनुग्रहो ह्येष भवद्भिर्यन्नियुज्यते ॥ ४८ ॥
तावाज्ञापयतं भृत्यं किमहं करवाणि वाम् । पुंसोऽत्यनुग्रहो ह्येष भवद्भिर्यन्नियुज्यते ॥
Verse 49
इत्यभिप्रेत्य राजेन्द्र सुदामा प्रीतमानस: । शस्तै: सुगन्धै: कुसुमैर्माला विरचिता ददौ ॥ ४९ ॥
इत्युक्त्वा राजेन्द्र सुदामा प्रीतमानसः । कृष्णरामयोः अभिप्रायं विज्ञाय शस्तैः सुगन्धैः कुसुमैः कृतां मालां ताभ्यां ददौ ॥
Verse 50
ताभि: स्वलङ्कृतौ प्रीतौ कृष्णरामौ सहानुगौ । प्रणताय प्रपन्नाय ददतुर्वरदौ वरान् ॥ ५० ॥
ताभिः मालाभिः स्वलङ्कृतौ प्रीतौ कृष्णरामौ सहानुगौ । प्रणताय प्रपन्नाय सुदाम्ने वरदौ वरान् अददताम् ॥
Verse 51
सोऽपि वव्रेऽचलां भक्तिं तस्मिन्नेवाखिलात्मनि । तद्भक्तेषु च सौहार्दं भूतेषु च दयां पराम् ॥ ५१ ॥
सोऽपि वव्रेऽचलां भक्तिं तस्मिन्नेवाखिलात्मनि । तद्भक्तेषु च सौहार्दं भूतेषु च दयां पराम् ॥
Verse 52
इति तस्मै वरं दत्त्वा श्रियं चान्वयवर्धिनीम् । बलमायुर्यश: कान्तिं निर्जगाम सहाग्रज: ॥ ५२ ॥
इति तस्मै वरं दत्त्वा श्रियं चान्वयवर्धिनीम् । बलमायुर्यशः कान्तिं दत्त्वा निर्जगाम सहाग्रजः ॥
Frequently Asked Questions
It highlights līlā-tattva: Bhagavān reveals His aiśvarya (majestic divinity) to confirm truth and strengthen devotion, then withdraws it to preserve intimate humanlike exchange. Like an actor concluding a performance, Kṛṣṇa demonstrates sovereign control over revelation (yogamāyā), ensuring devotees relate through love rather than being forced into awe alone.
Akrūra is a devotee bound by a difficult assignment: he must complete a political mission for Kaṁsa while inwardly serving Kṛṣṇa’s plan. His “heavy heart” reflects the tension between external duty and internal bhakti, and it foreshadows Kaṁsa’s imminent downfall—Akrūra knows the Lord has come to remove the Yadu enemy, yet he must still act as messenger to set events in motion.
They model the Bhagavata pathway where hearing (śravaṇa) matures into direct vision (darśana) and emotional transformation (bhāva). Having repeatedly heard of Kṛṣṇa, they become absorbed at first sight, forget ordinary duties, and internally ‘embrace’ Him by taking Him into the heart through the eyes—depicting devotional psychology where the Lord’s beauty awakens latent devotion.
The episode is not about poverty or a simple refusal; it is about arrogant hostility aligned with adharmic royal power. The washerman insults the Lords and threatens violence on the King’s behalf, embodying pride, disrespect, and complicity in Kaṁsa’s regime. Kṛṣṇa’s swift punishment functions as rakṣā (protecting devotees and dharma) and as a narrative signal that Mathurā’s oppressive order will be dismantled.
They form a moral-spiritual triad: (1) the washerman represents aparādha—pride and contempt toward Bhagavān; (2) the weaver represents affectionate service offered spontaneously, rewarded with wellbeing and spiritual attainment; (3) Sudāmā represents surrendered devotion, hospitality, and right understanding of the Lord’s impartiality and reciprocal love, choosing bhakti itself as the highest boon.
Sudāmā asks for unshakable devotion to Kṛṣṇa, friendship with devotees, and compassion for all beings. In Bhagavata theology, this surpasses material prosperity and even impersonal liberation because it establishes an eternal relationship with the Supreme Soul and aligns one’s life with the Lord’s own compassionate purpose.