Adhyaya 34
Ambikā-vana Śiva-pūjā; Nanda Saved from the Serpent; Śaṅkhacūḍa Slain
व्रजवासिनः शकटैः सह तीर्थयात्रां कुर्वन्तोऽम्बिकावनं गत्वा पशुपतिं शिवं देवीं चाम्बिकां पूजयन्ति, सरस्वत्यां स्नात्वा ब्राह्मणान् दानैः सन्तर्पयन्ति। रात्रौ व्रतानुष्ठाने उपवासे च नन्दमहाराजं महाभुजङ्गो गृह्णाति; गोपानां प्रयत्ना निष्फलाः, यावत् श्रीकृष्ण आगत्य पादस्पर्शेन तं सर्पं विमोचयति। स सर्पः शापग्रस्तो विद्याधरः सुदर्शन इति प्रकट्य, अङ्गिरसां मुनिनामपराधात् शप्तः, कृष्णदर्शनस्य पादस्पर्शस्य च नामकीर्तनात् अपि श्रेष्ठतां स्तुत्वा अनुज्ञां लभते स्वलोकं च गच्छति। व्रजवासिनो विस्मिताः स्वगृहान् प्रत्यागत्य कृष्णमहिमानं कथयन्ति। अनन्तरं निशि वनक्रीडायां कृष्णबलरामौ गीतैः गोपीः प्रमोदयतः; तदा कुबेरसेवकः शङ्खचूडो गोपीरपहरति। उभौ प्रभू तं अनुधावन्तौ, बलरामो गोपीः रक्षति, कृष्णः दैत्यं हत्वा तस्य शिरोरत्नं बलरामाय ददाति—व्रजरसस्य रक्षणं पोषणं च प्रतिपादयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा देवयात्रायां गोपाला जातकौतुका: । अनोभिरनडुद्युक्तै: प्रययुस्तेऽम्बिकावनम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एकदा देवयात्रायां जातकौतुकाः गोपाला अनोभिरनडुद्युक्तैः अम्बिकावनं प्रययुः।
Verse 2
तत्र स्नात्वा सरस्वत्यां देवं पशुपतिं विभुम् । आनर्चुरर्हणैर्भक्त्या देवीं च नृपतेऽम्बिकाम् ॥ २ ॥
तत्र सरस्वत्यां स्नात्वा नृपते, विभुं पशुपतिं देवं भक्त्या नानोपहारैः आनर्चुः; देवीं च अम्बिकां तस्याः सहचर्यां।
Verse 3
गावो हिरण्यं वासांसि मधु मध्वन्नमादृता: । ब्राह्मणेभ्यो ददु: सर्वे देवो न: प्रीयतामिति ॥ ३ ॥
गावो हिरण्यं वासांसि मधु मध्वन्नम् आदृताः। सर्वे ब्राह्मणेभ्यो ददुः—“देवो नः प्रीयताम्” इति॥
Verse 4
ऊषु: सरस्वतीतीरे जलं प्राश्य यतव्रता: । रजनीं तां महाभागा नन्दसुनन्दकादय: ॥ ४ ॥
सरस्वतीतीरे महाभागाः नन्दसुनन्दकादयः तां रजनीम् ऊषुः। यतव्रताः जलं प्राश्य उपवासं चक्रुः।
Verse 5
कश्चिन्महानहिस्तस्मिन् विपिनेऽतिबुभुक्षित: । यदृच्छयागतो नन्दं शयानमुरगोऽग्रसीत् ॥ ५ ॥
रात्रौ तस्मिन् विपिने कश्चिन्महानतिबुभुक्षितोऽहिः यदृच्छया समागत्य शयानं नन्दं नृपं भुजङ्गोऽग्रसीत्।
Verse 6
स चुक्रोशाहिना ग्रस्त: कृष्ण कृष्ण महानयम् । सर्पो मां ग्रसते तात प्रपन्नं परिमोचय ॥ ६ ॥
अहिना ग्रस्तः स नन्दः चुक्रोश— “कृष्ण कृष्ण महाबाहो! अयं महान् सर्पो मां ग्रसते; त्वयि प्रपन्नं मां तात परिमोचय।”
Verse 7
तस्य चाक्रन्दितं श्रुत्वा गोपाला: सहसोत्थिता: । ग्रस्तं च दृष्ट्वा विभ्रान्ता: सर्पं विव्यधुरुल्मुकै: ॥ ७ ॥
तस्याक्रन्दितं श्रुत्वा गोपाला: सहसोत्थिता:। ग्रस्तं दृष्ट्वा च विभ्रान्ता: सर्पं दग्धोल्मुकैर्विव्यधुः।
Verse 8
अलातैर्दह्यमानोऽपि नामुञ्चत्तमुरङ्गम: । तमस्पृशत्पदाभ्येत्य भगवान्सात्वतां पति: ॥ ८ ॥
अलातैर्दह्यमानोऽपि स उरङ्गमो न मुमोच तम्। अथ भगवान् सात्वतां पतिः कृष्णः पदाभ्येत्य तं सर्पमस्पृशत्।
Verse 9
स वै भगवत: श्रीमत्पादस्पर्शहताशुभ: । भेजे सर्पवपुर्हित्वा रूपं विद्याधरार्चितम् ॥ ९ ॥
स भगवतः श्रीमत्पादस्पर्शेन हताशुभः। सर्पवपुर्हित्वा विद्याधरार्चितं रूपं प्राप।
Verse 10
तमपृच्छद् धृषीकेश: प्रणतं समवस्थितम् । दीप्यमानेन वपुषा पुरुषं हेममालिनम् ॥ १० ॥
ततः प्रणतं समवस्थितं हेममालिनं दीप्तवपुषं पुरुषं दृष्ट्वा भगवान् धृषीकेशस्तमपृच्छत्।
Verse 11
को भवान् परया लक्ष्म्या रोचतेऽद्भुतदर्शन: । कथं जुगुप्सितामेतां गतिं वा प्रापितोऽवश: ॥ ११ ॥
हे महाभाग! परया लक्ष्म्या रोचमानोऽद्भुतदर्शनः को भवान्? कथं च त्वं कस्यचिद्बलेन जुगुप्सितां सर्पदेहगतिं प्रापितोऽवशः?
Verse 12
सर्प उवाच अहं विद्याधर: कश्चित्सुदर्शन इति श्रुत: । श्रिया स्वरूपसम्पत्त्या विमानेनाचरन् दिश: ॥ १२ ॥ ऋषीन् विरूपाङ्गिरस: प्राहसं रूपदर्पित: । तैरिमां प्रापितो योनिं प्रलब्धै: स्वेन पाप्मना ॥ १३ ॥
सर्प उवाच—अहं कश्चिद् विद्याधरः सुदर्शन इति श्रुतः; श्रिया स्वरूपसम्पत्त्या विमानेन दिशोऽचरम्। रूपदर्पितोऽहं विरूपान् आङ्गिरसान् ऋषीन् प्राहसम्; तैः स्वपाप्मना प्रलब्धोऽहं इमां नीचां योनिं प्रापितः।
Verse 13
सर्प उवाच अहं विद्याधर: कश्चित्सुदर्शन इति श्रुत: । श्रिया स्वरूपसम्पत्त्या विमानेनाचरन् दिश: ॥ १२ ॥ ऋषीन् विरूपाङ्गिरस: प्राहसं रूपदर्पित: । तैरिमां प्रापितो योनिं प्रलब्धै: स्वेन पाप्मना ॥ १३ ॥
सर्प उवाच—अहं कश्चिद् विद्याधरः सुदर्शन इति श्रुतः; श्रिया स्वरूपसम्पत्त्या विमानेन दिशोऽचरम्। रूपदर्पितोऽहं विरूपान् आङ्गिरसान् ऋषीन् प्राहसम्; तैः स्वपाप्मना प्रलब्धोऽहं इमां नीचां योनिं प्रापितः।
Verse 14
शापो मेऽनुग्रहायैव कृतस्तै: करुणात्मभि: । यदहं लोकगुरुणा पदा स्पृष्टो हताशुभ: ॥ १४ ॥
शापो मेऽनुग्रहायैव तैः करुणात्मभिः कृतः; यतोऽहं लोकगुरुणा पदा स्पृष्टो हताशुभः।
Verse 15
तं त्वाहं भवभीतानां प्रपन्नानां भयापहम् । आपृच्छे शापनिर्मुक्त: पादस्पर्शादमीवहन् ॥ १५ ॥
हे प्रभो, भवभीतानां त्वत्प्रपन्नानां भयापहं त्वामहं प्रार्थये। पादस्पर्शादृषिशापविमुक्तोऽहं दुःखहन्, स्वलोकं गन्तुमनुजानीहि॥
Verse 16
प्रपन्नोऽस्मि महायोगिन् महापुरुष सत्पते । अनुजानीहि मां देव सर्वलोकेश्वरेश्वर ॥ १६ ॥
महायोगिन् महापुरुष सत्पते, अहं त्वां शरणं प्रपन्नोऽस्मि। देव, सर्वलोकेश्वरेश्वर, यथेष्टं मामनुजानीहि॥
Verse 17
ब्रह्मदण्डाद्विमुक्तोऽहं सद्यस्तेऽच्युत दर्शनात् । यन्नाम गृह्णन्नखिलान् श्रोतृनात्मानमेव च । सद्य: पुनाति किं भूयस्तस्य स्पृष्ट: पदा हि ते ॥ १७ ॥
अच्युत, ब्रह्मदण्डादहं सद्यस्ते दर्शनादेव विमुक्तः। यन्नामोच्चारणं श्रोतॄनात्मानं च सद्यः पुनाति; तव पादस्पर्शस्ततोऽपि किं न भूयः फलदः॥
Verse 18
इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं परिक्रम्याभिवन्द्य च । सुदर्शनो दिवं यात: कृच्छ्रान्नन्दश्च मोचित: ॥ १८ ॥
एवं दाशार्हमनुज्ञाप्य सुदर्शनः परिक्रम्याभिवन्द्य च दिवं ययौ। नन्दश्च कृच्छ्रात् एवं मोचितः॥
Verse 19
निशाम्य कृष्णस्य तदात्मवैभवं व्रजौकसो विस्मितचेतसस्तत: । समाप्य तस्मिन् नियमं पुनर्व्रजं नृपाययुस्तत् कथयन्त आदृता: ॥ १९ ॥
कृष्णस्य तदात्मवैभवं निशाम्य व्रजौकसो विस्मितचेतसः। तस्मिन्नियमान् समाप्य पुनर्व्रजं ययुः, मार्गे नृप तद्गुणकथां आदरात् कथयन्तः॥
Verse 20
कदाचिदथ गोविन्दो रामश्चाद्भुतविक्रम: । विजह्रतुर्वने रात्र्यां मध्यगौ व्रजयोषिताम् ॥ २० ॥
कदाचित् रात्रौ वने गोविन्दो रामश्च अद्भुतविक्रमौ व्रजयोषितां मध्ये क्रीडां चक्रतुः।
Verse 21
उपगीयमानौ ललितं स्त्रीजनैर्बद्धसौहृदै: । स्वलङ्कृतानुलिप्ताङ्गौ स्रग्विनौ विरजोऽम्बरौ ॥ २१ ॥
स्त्रीजनैर्बद्धसौहृदैः ललितम् उपगीयमानौ तौ स्वलङ्कृतानुलिप्ताङ्गौ स्रग्विनौ विरजोऽम्बरौ बभूवतुः।
Verse 22
निशामुखं मानयन्तावुदितोडुपतारकम् । मल्लिकागन्धमत्तालि जुष्टं कुमुदवायुना ॥ २२ ॥
उदितोडुपतारकं निशामुखं मानयन्तौ कुमुदवायुना जुष्टं मल्लिकागन्धमत्तालि-समाकीर्णं रात्रिं प्रशशंसतुः।
Verse 23
जगतु: सर्वभूतानां मन:श्रवणमङ्गलम् । तौ कल्पयन्तौ युगत्स्वरमण्डलमूर्च्छितम् ॥ २३ ॥
तौ युगत्स्वरमण्डलमूर्च्छितं कल्पयन्तौ सर्वभूतानां मनःश्रवणमङ्गलं जगतुः।
Verse 24
गोप्यस्तद्गीतमाकर्ण्य मूर्च्छिता नाविदन्नृप । स्रंसद्दुकूलमात्मानं स्रस्तकेशस्रजं तत: ॥ २४ ॥
तद्गीतमाकर्ण्य गोप्यः मूर्च्छिताः, नृप; आत्मानं नाविदन्, ततः स्रंसद्दुकूलं स्रस्तकेशस्रजं च नालक्षयन्।
Verse 25
एवं विक्रीडतो: स्वैरं गायतो: सम्प्रमत्तवत् । शङ्खचूड इति ख्यातो धनदानुचरोऽभ्यगात् ॥ २५ ॥
एवं स्वेच्छया क्रीडतोः गायतोश्च प्रमत्तवत् स्थितयोः श्रीकृष्णबलरामयोः, धनदस्य सेवकः शङ्खचूड इति ख्यातोऽभ्यगात्।
Verse 26
तयोर्निरीक्षतो राजंस्तन्नाथं प्रमदाजनम् । क्रोशन्तं कालयामास दिश्युदीच्यामशङ्कित: ॥ २६ ॥
तयोर्निरीक्षतो राजन्, तन्नाथं प्रमदाजनं क्रोशन्तं, शङ्खचूडोऽशङ्कितो दिश्युदीच्यां कालयामास।
Verse 27
क्रोशन्तं कृष्ण रामेति विलोक्य स्वपरिग्रहम् । यथा गा दस्युना ग्रस्ता भ्रातरावन्वधावताम् ॥ २७ ॥
क्रोशन्तं ‘कृष्ण रामेति’ स्वपरिग्रहं विलोक्य, दस्युना ग्रस्ता इव गावः, भ्रातरौ तं दैत्यं प्रत्यन्वधावताम्।
Verse 28
मा भैष्टेत्यभयारावौ शालहस्तौ तरस्विनौ । आसेदतुस्तं तरसा त्वरितं गुह्यकाधमम् ॥ २८ ॥
‘मा भैष्ट’ इत्यभयारावौ, शालहस्तौ तरस्विनौ; तं त्वरितं गुह्यकाधमं तरसा आसेदतुः।
Verse 29
स वीक्ष्य तावनुप्राप्तौ कालमृत्यू इवोद्विजन् । विषृज्य स्त्रीजनं मूढ: प्राद्रवज्जीवितेच्छया ॥ २९ ॥
स तौ कालमृत्यू इव अनुप्राप्तौ वीक्ष्य उद्विजन्; मूढः स्त्रीजनं विषृज्य जीवितेच्छया प्राद्रवत्।
Verse 30
तमन्वधावद् गोविन्दो यत्र यत्र स धावति । जिहीर्षुस्तच्छिरोरत्नं तस्थौ रक्षन् स्त्रियो बल: ॥ ३० ॥
गोविन्दो यत्र यत्र स धावति तत्र तत्र तम् अन्वधावत्, तच्छिरोरत्नं जिहीर्षुः। स्त्रीर् रक्षन् बलरामः तत्रैव तस्थौ॥
Verse 31
अविदूर इवाभ्येत्य शिरस्तस्य दुरात्मन: । जहार मुष्टिनैवाङ्ग सहचूडमणिं विभु: ॥ ३१ ॥
विभुः अविदूर इवाभ्येत्य तस्य दुरात्मनः शिरः मुष्टिनैव जहार, सह चूडमणिना, हे राजन्॥
Verse 32
शङ्खचूडं निहत्यैवं मणिमादाय भास्वरम् । अग्रजायाददात्प्रीत्या पश्यन्तीनां च योषिताम् ॥ ३२ ॥
एवं शङ्खचूडं निहत्य भास्वरं मणिम् आदाय, कृष्णः प्रीत्या अग्रजाय अददात्, योषितां पश्यन्तीनाम्॥
Frequently Asked Questions
In the Bhāgavata’s Vaiṣṇava frame, devas like Śiva are honored as exalted devotees and empowered administrators within Bhagavān’s order (īśānukathā), not as independent supreme shelters. The cowherds’ Śiva-pūjā models dharmic culture—pilgrimage, vows, charity to brāhmaṇas—while the narrative simultaneously demonstrates that ultimate poṣaṇa comes from Kṛṣṇa alone: when Nanda is in mortal peril, ritual efforts and human strength fail, and deliverance occurs by Kṛṣṇa’s direct intervention. Thus the chapter harmonizes respect for Śiva with the Bhāgavata’s conclusion that Kṛṣṇa is the final refuge (āśraya).
The serpent was the Vidyādhara named Sudarśana, cursed to take a snake body for ridiculing sages of the Aṅgirā lineage out of pride in his beauty and opulence. His release occurs instantly by Kṛṣṇa’s foot-touch, illustrating (1) the purifying supremacy of contact with Bhagavān, (2) the pedagogical mercy within a curse when it leads one to the Lord, and (3) the Bhāgavata’s ethic that spiritual status is maintained by humility and reverence for brāhmaṇas and sages. Sudarśana’s prayers explicitly frame Kṛṣṇa as the remover of fear for those who surrender.
The night play and singing of Kṛṣṇa and Balarāma with the gopīs establishes a rasa setting—beauty, music, and absorbed devotion. Śaṅkhacūḍa’s abduction functions as an intrusion of adharma and fear into that intimacy. The Lords’ swift response—Balarāma guarding the gopīs while Kṛṣṇa pursues and kills the offender—dramatizes poṣaṇa: Bhagavān actively preserves the devotees’ safety and the sanctity of their loving exchange. The taking of the crest jewel underscores the removal of the aggressor’s power and the re-establishment of order under divine guardianship.