Adhyaya 33
Rāsa-līlā Begins; Divine Multiplication; Moral Doubt and Its Resolution
गोपीविरहदुःखशमनानन्तरं श्रीकृष्णेन सह यमुनातटे चन्द्रिकायां रासलीला प्रवर्तते। स भगवान् स्वात्मानं बहुधा विस्तार्य प्रत्येकां गोपीं प्रति निजसन्निधिमिव ददाति; देवा गन्धर्वाश्च स्वपत्नीभिः सह नभसि तां लीलां पश्यन्ति स्तुवन्ति च। गीतालङ्कारस्वेदस्मितस्नेहचेष्टाभिः रासस्य रसभावो वर्ण्यते। ततः परीक्षित् पृच्छति—धर्मरक्षकः प्रभुः कथं परदारासङ्गमिव आचरति? शुकदेवः प्रत्याह—ईश्वरः कर्मलेपातीतः, लौकिकमानैर्न नीयते, अनियन्त्रिभिः तस्याचरणं नानुकरणीयम्; भक्त्याकर्षणार्थं लीलामात्रं तत्। योगमायया गोपाः मोहिता न ईर्ष्यां कुर्वन्ति। उषसि सन्निकटे कृष्णो गोपीः स्वगृहं प्रत्यादेशयति। अन्ते फलश्रुतिः—श्रद्धया श्रवणं शुद्धभक्तिं जनयति, कामं शीघ्रं जयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं भगवतो गोप्य: श्रुत्वा वाच: सुपेशला: । जहुर्विरहजं तापं तदङ्गोपचिताशिष: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं भगवतः सुपेशलाः वाचः श्रुत्वा गोप्यः विरहजं तापं जहुः। तदङ्गस्पर्शोपचिताशिषः सन्तः कृतकृत्यतामिव लेभिरे॥
Verse 2
तत्रारभत गोविन्दो रासक्रीडामनुव्रतै: । स्त्रीरत्नैरन्वित: प्रीतैरन्योन्याबद्धबाहुभि: ॥ २ ॥
तत्र गोविन्दोऽनुव्रतैः प्रीतैः स्त्रीरत्नैः गोपीभिः सह रासक्रीडामारभत। तेऽन्योन्याबद्धबाहवो हृष्टाः समचरन्॥
Verse 3
रासोत्सव: सम्प्रवृत्तो गोपीमण्डलमण्डित: । योगेश्वरेण कृष्णेन तासां मध्ये द्वयोर्द्वयो: । प्रविष्टेन गृहीतानां कण्ठे स्वनिकटं स्त्रिय: । यं मन्येरन् नभस्तावद् विमानशतसङ्कुलम् । दिवौकसां सदाराणामौत्सुक्यापहृतात्मनाम् ॥ ३ ॥
रासोत्सवः सम्प्रवृत्तो गोपीमण्डलमण्डितः। योगेश्वरेण कृष्णेन तासां मध्ये द्वयोर्द्वयोः प्रविष्टेन, गृहीतानां कण्ठे स्वनिकटं स्त्रियः; प्रत्येकं तं स्वसमीपस्थितमेव मेनिरे। तदानीं दिवौकसां सदाराणामौत्सुक्यापहृतात्मनाम् नभः विमानशतसङ्कुलमभवत्॥
Verse 4
ततो दुन्दुभयो नेदुर्निपेतु: पुष्पवृष्टय: । जगुर्गन्धर्वपतय: सस्त्रीकास्तद्यशोऽमलम् ॥ ४ ॥
ततो दिवि दुन्दुभयो नेदुः, पुष्पवृष्टयश्च निपेतुः। गन्धर्वपतयः सस्त्रीकाः श्रीकृष्णस्य निर्मलं यशो जगुः॥
Verse 5
वलयानां नूपुराणां किङ्किणीनां च योषिताम् । सप्रियाणामभूच्छब्दस्तुमुलो रासमण्डले ॥ ५ ॥
वलयानां नूपुराणां किङ्किणीनां च योषिताम्। सप्रियाणामभूच्छब्दस्तुमुलो रासमण्डले॥
Verse 6
तत्रातिशुशुभे ताभिर्भगवान् देवकीसुत: । मध्ये मणीनां हैमानां महामरकतो यथा ॥ ६ ॥
तत्रातिशुशुभे ताभिर्भगवान् देवकीसुतः। मध्ये मणीनां हैमानां महामरकतो यथा॥
Verse 7
पादन्यासैर्भुजविधुतिभि: सस्मितैर्भ्रूविलासै- र्भज्यन्मध्यैश्चलकुचपटै: कुण्डलैर्गण्डलोलै: । स्विद्यन्मुख्य: कवररसनाग्रन्थय: कृष्णवध्वो गायन्त्यस्तं तडित इव ता मेघचक्रे विरेजु: ॥ ७ ॥
पादन्यासैर्भुजविधुतिभिः सस्मितैर्भ्रूविलासैर्भज्यन्मध्यैश्चलकुचपटैः कुण्डलैर्गण्डलोलैः। स्विद्यन्मुख्यः कवररसनाग्रन्थयः कृष्णवध्वो गायन्त्यस्तं तडित इव ता मेघचक्रे विरेजुः॥
Verse 8
उच्चैर्जगुर्नृत्यमाना रक्तकण्ठ्यो रतिप्रिया: । कृष्णाभिमर्शमुदिता यद्गीतेनेदमावृतम् ॥ ८ ॥
उच्चैर्जगुर्नृत्यमाना रक्तकण्ठ्यो रतिप्रियाः। कृष्णाभिमर्शमुदिता यद्गीतेनेदमावृतम्॥
Verse 9
काचित् समं मुकुन्देन स्वरजातीरमिश्रिता: । उन्निन्ये पूजिता तेन प्रीयता साधु साध्विति । तदेव ध्रुवमुन्निन्ये तस्यै मानं च बह्वदात् ॥ ९ ॥
काचिद् गोपी मुकुन्देन सह गीतस्वरजातिम् अविश्रिता समं गायत्; तेन पूजिता प्रीयता च “साधु साधु” इति। तत एव ध्रुवं स्वरं छन्दोविशेषेणान्या गोपी पुनरुन्निन्ये; तस्यै अपि कृष्णो बहु मानं ददौ।
Verse 10
काचिद् रासपरिश्रान्ता पार्श्वस्थस्य गदाभृत: । जग्राह बाहुना स्कन्धं श्लथद्वलयमल्लिका ॥ १० ॥
काचिद् रासपरिश्रान्ता पार्श्वस्थस्य गदाभृतः कृष्णस्य बाहुना स्कन्धं जग्राह; नृत्येण श्लथितवलया श्लथितमल्लिका चाभवत्।
Verse 11
तत्रैकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् । चन्दनालिप्तमाघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह ॥ ११ ॥
तत्र कस्याश्चिद् गोप्याः एकांसगतं कृष्णस्य बाहुम्—उत्पलसौरभं चन्दनालिप्तं च—आघ्राय सा हृष्टरोमा तं बाहुं चुचुम्ब ह।
Verse 12
कस्याश्चिन्नाट्यविक्षिप्त कुण्डलत्विषमण्डितम् । गण्डं गण्डे सन्दधत्या: प्रादात्ताम्बूलचर्वितम् ॥ १२ ॥
कस्याश्चिन्नाट्यविक्षिप्तकुण्डलत्विषा मण्डितं गण्डं गण्डे सन्दधत्याः कृष्णः प्रादात् ताम्बूलचर्वितम्।
Verse 13
नृत्यती गायती काचित् कूजन्नूपुरमेखला । पार्श्वस्थाच्युतहस्ताब्जं श्रान्ताधात्स्तनयो: शिवम् ॥ १३ ॥
नृत्यती गायती काचित् कूजन्नूपुरमेखला श्रान्ता; पार्श्वस्थस्याच्युतस्य हस्ताब्जं स्तनयोः शिवं न्यधात्।
Verse 14
गोप्यो लब्ध्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्तवल्लभम् । गृहीतकण्ठ्यस्तद्दोर्भ्यां गायन्त्यस्तं विजह्रिरे ॥ १४ ॥
गोप्यः अच्युतं स्वकान्तं श्रिय एकान्तवल्लभं लब्ध्वा, तस्य दोर्भ्यां गृहीतकण्ठ्यः सन्तः तं स्तुवन्त्यः परमानन्देन विजह्रिरे।
Verse 15
कर्णोत्पलालकविटङ्ककपोलघर्म- वक्त्रश्रियो वलयनूपुरघोषवाद्यै: । गोप्य: समं भगवता ननृतु: स्वकेश- स्रस्तस्रजो भ्रमरगायकरासगोष्ठ्याम् ॥ १५ ॥
कर्णोत्पलैः कपोलालकैः स्वेदबिन्दुभिश्च वक्त्रश्रियः समृद्धाः; वलयनूपुरघोषवाद्यैः समं भगवता रासमण्डले ननृतुर्गोप्यः, स्वकेशस्रस्तस्रजो भ्रमरगायकरासगोष्ठ्याम्।
Verse 16
एवं परिष्वङ्गकराभिमर्श- स्निग्धेक्षणोद्दामविलासहासै: । रेमे रमेशो व्रजसुन्दरीभि- र्यथार्भक: स्वप्रतिबिम्बविभ्रम: ॥ १६ ॥
एवं परिष्वङ्गकराभिमर्शस्निग्धेक्षणोद्दामविलासहासैः व्रजसुन्दरीभिः सह रमेशो भगवान् रेमे—यथार्भकः स्वप्रतिबिम्बविभ्रमैः क्रीडति।
Verse 17
तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुलेन्द्रिया: केशान् दुकूलं कुचपट्टिकां वा । नाञ्ज: प्रतिव्योढुमलं व्रजस्त्रियो विस्रस्तमालाभरणा: कुरूद्वह ॥ १७ ॥
तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुलेन्द्रियाः व्रजस्त्रियः केशान् दुकूलं कुचपट्टिकां वा नाञ्जः प्रतिव्योढुमलम्; विस्रस्तमालाभरणाः, कुरूद्वह।
Verse 18
कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहु: खेचरस्त्रिय: । कामार्दिता: शशाङ्कश्च सगणो विस्मितोऽभवत् ॥ १८ ॥
कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य खेचरस्त्रियः मुमुहुः, कामार्दिताः; शशाङ्कश्च सगणः तारागणैः सह विस्मितोऽभवत्।
Verse 19
कृत्वा तावन्तमात्मानं यावतीर्गोपयोषित: । रेमे स भगवांस्ताभिरात्मारामोऽपि लीलया ॥ १९ ॥
तावतीर्गोपयोषितो यावत्यः सन्ति तावन्तमेवात्मानं विस्तार्य, आत्मारामोऽपि स भगवान् ताभिः सह लीलया रेमे।
Verse 20
तासां रतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि स: । प्रामृजत् करुण: प्रेम्णा शन्तमेनाङ्ग पाणिना ॥ २० ॥
तासां रतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि सः करुणः प्रेम्णा शान्तमेनाङ्ग पाणिना प्रामृजत्।
Verse 21
गोप्य: स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलत्विड्- गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन । मानं दधत्य ऋषभस्य जगु: कृतानि पुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदा: ॥ २१ ॥
स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलत्विड्गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन ऋषभस्य मानं दधत्यः गोप्यः, तत्कररुहस्पर्शप्रमोदा जगुः कृतानि पुण्यानि।
Verse 22
ताभिर्युत: श्रममपोहितुमङ्गसङ्ग- घृष्टस्रज: स कुचकुङ्कुमरञ्जिताया: । गन्धर्वपालिभिरनुद्रुत आविशद् वा: श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतु: ॥ २२ ॥
ताभिर्युतः श्रममपोहितुमङ्गसङ्गघृष्टस्रजः स कुचकुङ्कुमरञ्जितायाः, गन्धर्वपालिभिरनुद्रुतः वा आपः आविशद्—श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतुः।
Verse 23
सोऽम्भस्यलं युवतिभि: परिषिच्यमान: प्रेम्णेक्षित: प्रहसतीभिरितस्ततोऽङ्ग । वैमानिकै: कुसुमवर्षिभिरीड्यमानो रेमे स्वयं स्वरतिरत्र गजेन्द्रलील: ॥ २३ ॥
सोऽम्भस्यलं युवतिभिः परिषिच्यमानः प्रेम्णेक्षितः प्रहसतीभिरितस्ततोऽङ्ग, वैमानिकैः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानो रेमे स्वयं स्वरतिरत्र गजेन्द्रलीलः।
Verse 24
ततश्च कृष्णोपवने जलस्थल- प्रसूनगन्धानिलजुष्टदिक्तटे । चचार भृङ्गप्रमदागणावृतो यथा मदच्युद् द्विरद: करेणुभि: ॥ २४ ॥
ततः स भगवान् श्रीकृष्णो यमुनातटे लघ्वुपवने जलस्थलप्रसूनगन्धानिलैः परितः सुरभितदिक्तटे विचचार। भृङ्गगणैः प्रमदागणैश्च परिवृतः स मदच्युदो द्विरद इव करेणुभिः सह शोभते स्म॥
Verse 25
एवं शशाङ्कांशुविराजिता निशा: स सत्यकामोऽनुरताबलागण: । सिषेव आत्मन्यवरुद्धसौरत: सर्वा: शरत्काव्यकथारसाश्रया: ॥ २५ ॥
एवं शशाङ्कांशुविराजिताः शरन्निशाः सत्यकामोऽनुरताबलागणः सिषेव। आत्मनि तु अवरुद्धसौरतः सन्, ताः सर्वाः शरत्काव्यकथारसाश्रयाः निशाः लीलार्थं उपयुयोज॥
Verse 26
श्रीपरीक्षिदुवाच संस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य च । अवतीर्णो हि भगवानंशेन जगदीश्वर: ॥ २६ ॥ स कथं धर्मसेतूनां वक्ता कर्ताभिरक्षिता । प्रतीपमाचरद् ब्रह्मन् परदाराभिमर्शनम् ॥ २७ ॥
श्रीपरीक्षिदुवाच—धर्मस्य संस्थापनायेतरस्य प्रशमाय च अंशेन सह जगदीश्वरो भगवान् अवतीर्णः। स तु धर्मसेतूनां वक्ता कर्ता चाभिरक्षिता च; कथं ब्रह्मन् प्रतीपं परदाराभिमर्शनं चकार?
Verse 27
श्रीपरीक्षिदुवाच संस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य च । अवतीर्णो हि भगवानंशेन जगदीश्वर: ॥ २६ ॥ स कथं धर्मसेतूनां वक्ता कर्ताभिरक्षिता । प्रतीपमाचरद् ब्रह्मन् परदाराभिमर्शनम् ॥ २७ ॥
श्रीपरीक्षिदुवाच—धर्मस्य संस्थापनायेतरस्य प्रशमाय च अंशेन सह जगदीश्वरो भगवान् अवतीर्णः। स तु धर्मसेतूनां वक्ता कर्ता चाभिरक्षिता च; कथं ब्रह्मन् प्रतीपं परदाराभिमर्शनं चकार?
Verse 28
आप्तकामो यदुपति: कृतवान्वै जुगुप्सितम् । किमभिप्राय एतन्न: शंशयं छिन्धि सुव्रत ॥ २८ ॥
आप्तकामो यदुपतिः कृतवान् वै जुगुप्सितम्। किमभिप्राय एतन्नः? संशयं छिन्धि सुव्रत॥
Verse 29
श्रीशुक उवाच धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणां च साहसम् । तेजीयसां न दोषाय वह्ने: सर्वभुजो यथा ॥ २९ ॥
श्रीशुक उवाच—ईश्वराणां यत् किञ्चिद् धर्मव्यतिक्रमवत् साहसं दृश्यते, तत् तेजीयसां दोषाय न भवति; यथा वह्निः सर्वभुजः सर्वं ग्रसित्वापि न मलिनो भवति।
Verse 30
नैतत् समाचरेज्जातु मनसापि ह्यनीश्वर: । विनश्यत्याचरन् मौढ्याद्यथारुद्रोऽब्धिजं विषम् ॥ ३० ॥
अनीश्वरः कदाचिदपि मनसापि न समाचरेत् ईश्वरचरितम्; मौढ्याद् तदाचरन् विनश्यति, यथा रुद्रो न सन् अब्धिजं विषं पिबन् नश्येत्।
Verse 31
ईश्वराणां वच: सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् । तेषां यत् स्ववचोयुक्तं बुद्धिमांस्तत् समाचरेत् ॥ ३१ ॥
ईश्वराणां वचः सर्वदा सत्यं; तेषां क्वचित् आचरितं तद्वचोऽनुरूपं चेत् आदर्शभूतं भवति। अतः बुद्धिमान् तेषां यदुपदिश्यते तदेव समाचरेत्।
Verse 32
कुशलाचरितेनैषामिह स्वार्थो न विद्यते । विपर्ययेण वानर्थो निरहङ्कारिणां प्रभो ॥ ३२ ॥
प्रभो, निरहङ्कारिणां महात्मनां कुशलाचरणेन इह स्वार्थः न विद्यते; विपर्ययेणापि वानर्थो न भवति, ते पापफलैर्न न बध्यन्ते।
Verse 33
किमुताखिलसत्त्वानां तिर्यङ्मर्त्यदिवौकसाम् । ईशितुश्चेशितव्यानां कुशलाकुशलान्वय: ॥ ३३ ॥
किं पुनः अखिलसत्त्वानां तिर्यङ्मर्त्यदिवौकसां च, ईशितुः ईशितव्यानां प्रभोः, कुशलाकुशलान्वयः कथं स्यात्?
Verse 34
यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतृप्ता योगप्रभावविधुताखिलकर्मबन्धा: । स्वैरं चरन्ति मुनयोऽपि न नह्यमाना- स्तस्येच्छयात्तवपुष: कुत एव बन्ध: ॥ ३४ ॥
यस्य पादपङ्कजपरागसेवनतृप्ताः भक्ताः, योगप्रभावेन विधुताखिलकर्मबन्धा मुनयश्च, कर्मभिः न नह्यन्ते; स्वेच्छया दिव्यविग्रहान् धारयतः तव कुतो बन्धः?
Verse 35
गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेषामेव देहिनाम् । योऽन्तश्चरति सोऽध्यक्ष: क्रीडनेनेह देहभाक् ॥ ३५ ॥
गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेषां देहिनां च यः अन्तः साक्षिरूपेण चरति स एव अध्यक्षः; स इह देहभाक् भूत्वा दिव्यक्रीडां भुङ्क्ते।
Verse 36
अनुग्रहाय भक्तानां मानुषं देहमास्थित: । भजते तादृशी: क्रीडा या: श्रुत्वा तत्परो भवेत् ॥ ३६ ॥
भक्तानाम् अनुग्रहाय प्रभुः मानुषं देहमास्थाय, तादृशीः क्रीडाः भजते याः श्रुत्वा जनाः तत्पराः स्युः।
Verse 37
नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास्तस्य मायया । मन्यमाना: स्वपार्श्वस्थान्स्वान्स्वान्दारान् व्रजौकस: ॥ ३७ ॥
कृष्णस्य मायया मोहिताः व्रजौकसः, स्वपार्श्वस्थानेषु स्वान् स्वान् दारान् मन्यमानाः, कृष्णाय नासूयन्।
Verse 38
ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिता: । अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्य: स्वगृहान्भगवत्प्रिया: ॥ ३८ ॥
ब्रह्मरात्रे उपावृत्ते वासुदेवेन अनुमोदिताः, अनिच्छन्त्यः अपि भगवत्प्रियाः गोप्यः स्वगृहान् ययुः।
Verse 39
विक्रीडितं व्रजवधूभिरिदं च विष्णो: श्रद्धान्वितोऽनुशृणुयादथ वर्णयेद् य: । भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीर: ॥ ३९ ॥
यः श्रद्धया व्रजवधूभिः सह विष्णोः क्रीडितं शृणुयात् वा वर्णयेत्, स भगवति परां भक्तिं लभते; धीरः सन् स हृद्रोगरूपं कामं शीघ्रम् एव जहाति।
Frequently Asked Questions
The text presents this as yogeśvara-lakṣaṇa—His supreme mystic sovereignty—revealing that the Lord can reciprocate fully with each devotee without division or limitation. Theologically, it illustrates personal reciprocity (bhakta-vātsalya) and the non-material nature of līlā: the Supreme remains complete while manifesting intimate presence for all.
Śukadeva argues that the Supreme Controller is not subject to karmic contamination and cannot be evaluated like conditioned beings. He uses analogies (fire remains pure while consuming; Rudra drinking poison cannot be imitated) to establish two principles: (1) īśvara is beyond piety/impiety that bind creatures, and (2) imitation by ordinary persons is spiritually destructive. The līlā is framed as mercy meant to attract souls to bhakti, not as a license for sensuality.
The cowherd men (gopas) are bewildered so they believe their wives remain at home, preventing jealousy and social rupture. This supports the narrative’s devotional purpose: the līlā proceeds under divine arrangement, protecting devotees and demonstrating that Kṛṣṇa’s actions occur within His sovereign, non-material potency rather than ordinary social causality.
The chapter states that faithful hearing or describing these pastimes grants pure devotional service (śuddha-bhakti) and quickly conquers lust, described as a disease of the heart. In Bhāgavata logic, properly received līlā-kathā does not inflame kāma; it reorients desire toward the Lord, transforming it into devotion.
The text depicts rāsa as cosmically captivating, revealing Kṛṣṇa as the supreme object of attraction (ākarṣaṇa-śakti). Their agitation functions as a narrative contrast: even celestial observers are moved, underscoring the extraordinary potency of the Lord’s beauty and play, while reminding readers that the līlā operates on a transcendental plane requiring proper understanding.