Adhyaya 24
Govardhana-pūjā: Kṛṣṇa Redirects Indra-yajña to Worship of Govardhana, Cows, and Brāhmaṇas
व्रजे गोपालाः इन्द्रयज्ञाय सज्जा इति दृष्ट्वा सर्वज्ञोऽपि श्रीकृष्णो नन्दं वृद्धांश्च विनयेन पप्रच्छ, तेषां हेतुं प्रकाशयितुम्। नन्दः वर्षादातृत्वेन इन्द्रे परम्परागतं आश्रयं, धान्यहविर्दानैः समृद्ध्यर्थं त्रिवर्गसिद्ध्यर्थं च यज्ञाचारं व्याचष्ट। ततः कृष्णः कर्मप्रधानं विचारं स्थापयति—फलानि स्वकर्मस्वभावजन्यानि; नियन्तुरपि वितरणं कर्मापेक्षमेव; अतः स्वजीविकास्वधर्मानुरूपं पूजनं युक्तम्। व्रजं वनगिरिवासिनं गोपालनजीविकं च निरूप्य गोवर्धनगिरिं गाः ब्राह्मणांश्च तेनैव द्रव्येण यजितुं प्रस्तावयति। सर्वे तदनुसरन्ति—सर्वभूतानां भोजनं, ऋत्विजां दानसम्मानः, गोवर्धनस्य गोसहितं प्रदक्षिणा, गोपीभिः कृष्णकीर्तनं च। कृष्णः ‘गोवर्धन’ इति विशालरूपं प्रादुर्भाव्य हविर्भुङ्क्ते, गिर्यवमानभययुक्तां भक्तिं जनयति। अयं अध्यायः परं प्रसङ्गं स्थापयति—इन्द्रस्य मानो जागर्यते, ततोऽस्य प्रतिहिंसारूपो वृष्ट्युत्पातः, अनन्तरं कृष्णेन गोवर्धनधारणरक्षणं च।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुत: । अपश्यन्निवसन्गोपानिन्द्रयागकृतोद्यमान् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुतः । अपश्यन्निवसन् गोपान् इन्द्रयागकृतोद्यमान् ॥
Verse 2
तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शन: । प्रश्रयावनतोऽपृच्छद् वृद्धान् नन्दपुरोगमान् ॥ २ ॥
तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शनः । प्रश्रयावनतोऽपृच्छद् वृद्धान् नन्दपुरोगमान् ॥
Verse 3
कथ्यतां मे पित: कोऽयं सम्भ्रमो व उपागत: । किं फलं कस्य वोद्देश: केन वा साध्यते मख: ॥ ३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच—तात, मे कथ्यताम्; अयं भवतां महान् सम्भ्रमः किमर्थम् उपागतः? किमस्य फलम्, कस्य उद्देशः? यदि मखः, तर्हि कस्य तुष्ट्यर्थं केन विधिना च साध्यते?
Verse 4
एतद् ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पित: । न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह । अस्त्यस्वपरदृष्टीनाममित्रोदास्तविद्विषाम् ॥ ४ ॥
एतद् ब्रूहि, तात; मह्यं शुश्रूषवे महान् कामः। साधूनां सर्वात्मनाम् इह कृत्यं न गोप्यम्—ये न स्वपरदृष्टयः, न मित्रशत्रूदासीनभेदविद्विषः।
Verse 5
उदासीनोऽरिवद् वर्ज्य आत्मवत् सुहृदुच्यते ॥ ५ ॥
उदासीनोऽरिवद् वर्ज्यः, आत्मवत् सुहृदुच्यते।
Verse 6
ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति । विदुष: कर्मसिद्धि: स्याद् यथा नाविदुषो भवेत् ॥ ६ ॥
ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयम् अनुतिष्ठति। विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात्, यथा नाविदुषो भवेत्।
Verse 7
तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारित: । अथवा लौकिकस्तन्मे पृच्छत: साधु भण्यताम् ॥ ७ ॥
तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारितः? अथवा लौकिकः—तन्मे पृच्छतः साधु भण्यताम्।
Verse 8
श्रीनन्द उवाच पर्जन्यो भगवानिन्द्रो मेघास्तस्यात्ममूर्तय: । तेऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पय: ॥ ८ ॥
श्रीनन्द उवाच—भगवान् इन्द्रः पर्जन्यस्य नियन्ता; मेघाः तस्य आत्ममूर्तयः। ते प्रत्यक्षं पयः वर्षन्ति, यत् सर्वभूतानां प्रीणनं जीवनं च भवति॥
Verse 9
तं तात वयमन्ये च वार्मुचां पतिमीश्वरम् । द्रव्यैस्तद्रेतसा सिद्धैर्यजन्ते क्रतुभिर्नरा: ॥ ९ ॥
तात, वयं चान्ये च नराः वार्मुचां पतिं तं ईश्वरं यजन्ते। तस्यैव रेतसा—वृष्टिरूपेण—सिद्धैः द्रव्यैः क्रतुभिः पूजयामः॥
Verse 10
तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवर्गफलहेतवे । पुंसां पुरुषकाराणां पर्जन्य: फलभावन: ॥ १० ॥
इन्द्राय कृतयज्ञानां शेषेण जनाः उपजीवन्ति, त्रिवर्गफलहेतवे च साधयन्ति। अतः पर्जन्यः पुरुषकारिणां फलसिद्धेः भावनः कारणम्॥
Verse 11
य एनं विसृजेद् धर्मं परम्पर्यागतं नर: । कामाद् द्वेषाद्भयाल्लोभात्स वै नाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥
यः नरः परम्पर्यागतं धर्मम् एनं कामात् द्वेषात् भयात् लोभात् वा त्यजेत्, स निश्चयेन शोभनं न प्राप्नोति॥
Verse 12
श्रीशुक उवाच वचो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् । इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशव: ॥ १२ ॥
श्रीशुक उवाच—नन्दस्य तथा अन्येषां व्रजौकसां वचः निशम्य, इन्द्राय मन्युं जनयन् केशवः पितरं प्रति एवम् उवाच॥
Verse 13
श्रीभगवानुवाच कर्मणा जायते जन्तु: कर्मणैव प्रलीयते । सुखं दु:खं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते ॥ १३ ॥
श्रीभगवानुवाच—कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते। सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते॥१३॥
Verse 14
अस्ति चेदीश्वर: कश्चित्फलरूप्यन्यकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तु: प्रभुर्हि स: ॥ १४ ॥
अस्ति चेदीश्वरः कश्चित् फलरूप्यन्यकर्मणाम्। कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हि सः॥१४॥
Verse 15
किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् । अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम् ॥ १५ ॥
किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम्। अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम्॥१५॥
Verse 16
स्वभावतन्त्रो हि जन: स्वभावमनुवर्तते । स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ १६ ॥
स्वभावतन्त्रो हि जनः स्वभावमनुवर्तते। स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम्॥१६॥
Verse 17
देहानुच्चावचाञ्जन्तु: प्राप्योत्सृजति कर्मणा । शत्रुर्मित्रमुदासीन: कर्मैव गुरुरीश्वर: ॥ १७ ॥
देहानुच्चावचाञ्जन्तुः प्राप्योत्सृजति कर्मणा। शत्रुर्मित्रमुदासीनः कर्मैव गुरुरीश्वरः॥१७॥
Verse 18
तस्मात्सम्पूजयेत्कर्म स्वभावस्थ: स्वकर्मकृत् । अञ्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम् ॥ १८ ॥
तस्मात् स्वभावस्थः स्वकर्मकृत् कर्मैव सम्यक् सम्पूजयेत्। येनाञ्जसा वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम्॥
Verse 19
आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति । न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारान् नार्यसती यथा ॥ १९ ॥
आजीव्यं यदेकतरं भावं सन् अन्यं य उपजीवति। न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारान् नार्यसती यथा॥
Verse 20
वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुव: । वैश्यस्तु वार्तया जीवेच्छूद्रस्तु द्विजसेवया ॥ २० ॥
ब्रह्मणा वर्तते विप्रो राजन्यो भूरक्षया। वैश्यो वार्तया जीवेत् शूद्रो द्विजसेवया॥
Verse 21
कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूर्यमुच्यते । वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम् ॥ २१ ॥
कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूर्यमुच्यते। वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम्॥
Verse 22
सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । रजसोत्पद्यते विश्वमन्योन्यं विविधं जगत् ॥ २२ ॥
सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः। रजसोत्पद्यते विश्वं मैथुनाद् विविधं जगत्॥
Verse 23
रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वत: । प्रजास्तैरेव सिध्यन्ति महेन्द्र: किं करिष्यति ॥ २३ ॥
रजोगुणेन प्रेरिता मेघा: सर्वतोऽम्बूनि वर्षन्ति; तैरेव वर्षै: सर्वा: प्रजा: पोष्यन्ते। अत्र महेन्द्रस्य किं कार्यम्?
Verse 24
न न: पुरो जनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् । वनौकसस्तात नित्यं वनशैलनिवासिन: ॥ २४ ॥
न न: पुरो जनपदा न ग्रामाः न गृहाः; वयं तात वनौकसः, नित्यं वनशैलनिवासिनः।
Verse 25
तस्माद् गवां ब्राह्मणानामद्रेश्चारभ्यतां मख: । य इन्द्रयागसम्भारास्तैरयं साध्यतां मख: ॥ २५ ॥
तस्माद् गवां ब्राह्मणानामद्रेः च प्रीत्यर्थं मख आरभ्यताम्; य इन्द्रयागसम्भाराः तैरेवायं मखः साध्यताम्।
Verse 26
पच्यन्तां विविधा: पाका: सूपान्ता: पायसादय: । संयावापूपशष्कुल्य: सर्वदोहश्च गृह्यताम् ॥ २६ ॥
पच्यन्तां विविधाः पाकाः सूपान्ताः पायसादयः; संयावापूपशष्कुल्यः, सर्वदोहश्च गृह्यताम्।
Verse 27
हूयन्तामग्नय: सम्यग्ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभि: । अन्नं बहुगुणं तेभ्यो देयं वो धेनुदक्षिणा: ॥ २७ ॥
हूयन्तामग्नयः सम्यग् ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभिः; अन्नं बहुगुणं तेभ्यो देयं, वो धेनुदक्षिणाः।
Verse 28
अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डालपतितेभ्यो यथार्हत: । यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलि: ॥ २८ ॥
अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डालपतितेभ्यो यथार्हतः अन्नं दत्त्वा, गवां यवसं प्रदाय, ततः गिरये गोवर्धनाय बलिर्दीयताम्।
Verse 29
स्वलङ्कृता भुक्तवन्त: स्वनुलिप्ता: सुवासस: । प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपर्वतान् ॥ २९ ॥
स्वलङ्कृताः स्वनुलिप्ताः सुवाससः सन्तुष्टं भुक्त्वा, गोविप्रानलपर्वतान् प्रदक्षिणां च कुरुत।
Verse 30
एतन्मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते । अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मख: ॥ ३० ॥
एतन्मम मतं तात; यदि रोचते तर्हि क्रियताम्। अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मम च दयितो मखः।
Verse 31
श्रीशुक उवाच कालात्मना भगवता शक्रदर्प जिघांसया । प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्या: साध्वगृह्णन्त तद्वच: ॥ ३१ ॥
श्रीशुक उवाच—कालात्मना भगवता शक्रदर्पजिघांसया प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्याः साध्वगृह्णन्त तद्वचः।
Verse 32
तथा च व्यदधु: सर्वं यथाह मधुसूदन: । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥ उपहृत्य बलीन् सम्यगादृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रु: प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥
तथा च व्यदधुः सर्वं यथाह मधुसूदनः। वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्द्रव्येण गिरिद्विजान्, उपहृत्य बलीन् सम्यगादृता यवसं गवाम्। गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रुः प्रदक्षिणम्।
Verse 33
तथा च व्यदधु: सर्वं यथाह मधुसूदन: । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥ उपहृत्य बलीन् सम्यगादृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रु: प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥
ततः गोपव्रजजनाः मधुसूदनेन यथोक्तं सर्वं व्यदधुः। स्वस्त्ययनमन्त्रान् ब्राह्मणैः वाचयित्वा, इन्द्रयागार्थं संचितैः द्रव्यैः गिरिराजगोवर्धनाय ब्राह्मणेभ्यश्च श्रद्धया बलिं समर्पयामासुः। गवां यवसं सम्यगुपहृत्य, गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं प्रदक्षिणं चक्रुः।
Verse 34
अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्कृता: । गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्य: सद्विजाशिष: ॥ ३४ ॥
ततः स्वलङ्कृताः गोप्यः अनांस्यनडुद्युक्तेषु शकटेषु चारुह्य, कृष्णवीर्याणि गायन्त्यः, ब्राह्मणानां सद्विजाशिषां घोषेण सह मिश्रितस्वराः अनुययुः।
Verse 35
कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गत: । शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद् बृहद्वपु: ॥ ३५ ॥
अथ कृष्णः गोपानां विश्रम्भजननाय अन्यतमं महद्रूपं बृहद्वपुः समास्थाय, “शैलोऽस्मि” इति ब्रुवन्, भूरि बलिं समाददे भक्षयामास।
Verse 36
तस्मै नमो व्रजजनै: सह चक्र आत्मनात्मने । अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात् ॥ ३६ ॥
तस्मै रूपिणे शैलाय व्रजजनैः सह चक्र आत्मनात्मने नमः। ततः उवाच— “अहो पश्यत, शैलोऽसौ रूपी भूत्वा नः अनुग्रहं व्यधात्!”
Verse 37
एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकस: । हन्ति ह्यस्मै नमस्याम: शर्मणे आत्मनो गवाम् ॥ ३७ ॥
एषः वनौकसः कामरूपी गोवर्धनः मर्त्यान् अवजानतः हन्ति। तस्मात् आत्मनः गवां च शर्मणे अस्मै नमस्यामः।
Verse 38
इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रचोदिता: । यथा विधाय ते गोपा सहकृष्णा व्रजं ययु: ॥ ३८ ॥
एवं वासुदेवप्रचोदिताः गोपाः अद्रिगो-द्विज-मखं यथाविधि समाप्य, कृष्णसहिताः व्रजं पुनर्ययुः।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s purpose is twofold: (1) to protect and purify Vraja-bhakti by redirecting worship from demigod-centered ritualism to gratitude and service toward the true sustainer of their life—Govardhana, cows, and brāhmaṇas—under His own guidance; and (2) to break Indra’s false pride (darpaharaṇa). In Bhāgavata theology, devas administer nature, but Bhagavān is the ultimate Āśraya; worship becomes complete when aligned with devotion and one’s actual dharma in service to Him.
In this dialogue Kṛṣṇa employs karma-vāda strategically to detach the cowherds from fear-based dependence on Indra and to justify a dharmic, locally grounded worship. The Bhāgavata’s final siddhānta is not impersonal karma as supreme, but bhakti to Bhagavān as Āśraya. The chapter’s narrative confirms this by having Kṛṣṇa personally become “Govardhana,” accept offerings, and orchestrate events that culminate in His direct protection—demonstrating that nature and its administrators ultimately serve His will.
Both are presented in integrated form: the Vrajavāsīs offer worship to Govardhana Hill as their immediate benefactor and shelter, and Kṛṣṇa reveals that He is non-different in purpose and control by manifesting a विशाल form declaring, “I am Govardhana.” The Bhāgavata thus teaches that honoring the Lord’s dhāma (sacred abode) and His devotees’ sustenance is simultaneously an act of devotion to Kṛṣṇa, the ultimate recipient and arranger of all sacrifice.
It highlights yajña as a dharmic act of shared sanctified nourishment rather than elite exclusivity. The chapter frames the offering as comprehensive social and ecological harmony: brāhmaṇas are honored, cows are fed, and even the marginalized receive food. This expresses the Bhāgavata’s ethos that true religiosity culminates in compassion and service, and that prosperity is not merely extracted from nature but returned through gratitude, distribution, and reverence.