Adhyaya 23
The Brāhmaṇas’ Wives Blessed (Brāhmaṇa-patnī-prasāda) — Ritualism Humbled by Bhakti
व्रजलीलायां कृष्णो भक्तेः श्रेष्ठतां कर्मकाण्डस्य च गर्वं निरस्य प्रकाशयति। गोपालबालाः कृष्णबलरामाभ्यां सह गाः चरन्तो बुभुक्षिता आङ्गिरसयागे भोजनं याचितुं प्रेषिताः; ऋत्विजो ब्राह्मणाः स्वर्गलोभेन कर्मकाण्डपराः कृष्णनामश्रवणेऽपि तान् नोपेक्षन्ते, यज्ञाङ्गानि सर्वाणि कृष्णवैभवमेव साक्षाद्ब्रह्म च स इति न जानन्ति। ततः कृष्णः तान् ब्राह्मणपत्नीः प्रति प्रेषयति; ताः कृष्णकथाश्रवणपुष्टभक्त्याः चतुर्विधं बहु भोजनं नीत्वा यमुनातटे कृष्णं ददृशुः। कृष्णः सस्नेहं ताः सत्कृत्य गृहं प्रत्यावर्तयितुं शिक्षयति—श्रवणकीर्तनदर्शनध्यानैरेव प्रेम वर्धते, न केवलं सन्निधिमात्रेण। ताः आज्ञां पालयन्ति; यागः पूर्णो भवति; एका पत्नी अन्तःकरणे आलिङ्गनेन मुक्तिं प्राप्नोति। ब्राह्मणाः पश्चात्तापं कुर्वन्तः अपराधं ज्ञात्वापि कंसभयात् निःशङ्का न भवन्ति। एवं अध्यायः व्रजे भक्त्या लोकव्यवहारयागगर्वयोः पराजयं सूचयन् अग्रिमलीलाभिः सेतुं बध्नाति।
Shlokas
Verse 1
श्रीगोपा ऊचु: राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । एषा वै बाधते क्षुन्नस्तच्छान्तिं कर्तुमर्हथ: ॥ १ ॥
श्रीगोपा ऊचुः—राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण। एषा वै बाधते क्षुन्नस्तच्छान्तिं कर्तुमर्हथः॥
Verse 2
श्रीशुक उवाच इति विज्ञापितो गोपैर्भगवान् देवकीसुत: । भक्ताया विप्रभार्याया: प्रसीदन्निदमब्रवीत् ॥ २ ॥
श्रीशुक उवाच—इति गोपैर्विज्ञापितो भगवान् देवकीसुतः। भक्ताया विप्रभार्यायाः प्रसीदन्निदमब्रवीत्॥
Verse 3
प्रयात देवयजनं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिन: । सत्रमाङ्गिरसं नाम ह्यासते स्वर्गकाम्यया ॥ ३ ॥
देवयजनं प्रयात; तत्र ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः। स्वर्गकाम्यया ह्याङ्गिरसं नाम सत्रमासते॥
Verse 4
तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद्विसर्जिता: । कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम् ॥ ४ ॥
तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद्विसर्जिताः। कीर्तयन्तो भगवतोऽार्यस्य मम चाभिधाम्॥
Verse 5
इत्यादिष्टा भगवता गत्वायाचन्त ते तथा । कृताञ्जलिपुटा विप्रान्दण्डवत्पतिता भुवि ॥ ५ ॥
इत्यादिष्टा भगवता गत्वा ते गोपकुमाराः याचन्त तथा। कृताञ्जलिपुटा विप्रान् पुरतः स्थित्वा दण्डवत् भुवि पतिता नमस्कृतवन्तः॥
Verse 6
हे भूमिदेवा: शृणुत कृष्णस्यादेशकारिण: । प्राप्ताञ्जानीत भद्रं वो गोपान्नो रामचोदितान् ॥ ६ ॥
हे भूमिदेवाः शृणुत, कृष्णस्यादेशकारिणो वयम्। रामेण चोदिताः गोपाः आगताः; भद्रं वः, अस्मान् प्राप्तान् जानीत॥
Verse 7
गाश्चारयन्तावविदूर ओदनं रामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ । तयोर्द्विजा ओदनमर्थिनोर्यदि श्रद्धा च वो यच्छत धर्मवित्तमा: ॥ ७ ॥
अविदूर एव गाः चारयन्तौ रामाच्युतौ बुभुक्षितौ लषतः। तयोः ओदनमर्थिनोः यदि वः श्रद्धा, तर्हि द्विजाः धर्मवित्तमाः किञ्चिद् यच्छत॥
Verse 8
दीक्षाया: पशुसंस्थाया: सौत्रामण्याश्च सत्तमा: । अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नमश्नन् हि दुष्यति ॥ ८ ॥
दीक्षायाḥ पशुसंस्थायाः मध्ये एव, सौत्रामण्याश्च अन्यत्र, सत्तमाः। दीक्षितस्यापि अन्नाशनं न दुष्यति, इति शास्त्रार्थः॥
Verse 9
इति ते भगवद्याच्ञां शृण्वन्तोऽपि न शुश्रुवु: । क्षुद्राशा भूरिकर्माणो बालिशा वृद्धमानिन: ॥ ९ ॥
इति ते भगवद्याच्ञां शृण्वन्तोऽपि न शुश्रुवुः। क्षुद्राशाः भूरिकर्माणः बालिशाः वृद्धमानिनः॥
Verse 10
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ १० ॥ तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजम् । मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥ ११ ॥
यज्ञस्य देशः कालः पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्राणि ऋत्विजोऽग्नयः । देवता यजमानः क्रतुः धर्मश्च सर्वं यन्मयं तमेव । तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजं मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥
Verse 11
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ १० ॥ तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजम् । मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥ ११ ॥
यज्ञस्य देशः कालः पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्राणि ऋत्विजोऽग्नयः । देवता यजमानः क्रतुः धर्मश्च सर्वं यन्मयं तमेव । तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजं मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥
Verse 12
न ते यदोमिति प्रोचुर्न नेति च परन्तप । गोपा निराशा: प्रत्येत्य तथोचु: कृष्णरामयो: ॥ १२ ॥
न ते यदोमिति प्रोचुर्न नेति च परन्तप । गोपा निराशाः प्रत्येत्य तथोचुः कृष्णरामयोः ॥
Verse 13
तदुपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगदीश्वर: । व्याजहार पुनर्गोपान् दर्शयन्लौकिकीं गतिम् ॥ १३ ॥
तदुपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगदीश्वरः । व्याजहार पुनर्गोपान् दर्शयन् लौकिकीं गतिम् ॥
Verse 14
मां ज्ञापयत पत्नीभ्य: ससङ्कर्षणमागतम् । दास्यन्ति काममन्नं व: स्निग्धा मय्युषिता धिया ॥ १४ ॥
मां ज्ञापयत पत्नीभ्यः ससङ्कर्षणमागतम् । दास्यन्ति काममन्नं वः स्निग्धा मय्युषिता धिया ॥
Verse 15
गत्वाथ पत्नीशालायां दृष्ट्वासीना: स्वलङ्कृता: । नत्वा द्विजसतीर्गोपा: प्रश्रिता इदमब्रुवन् ॥ १५ ॥
ततो गोपकुमाराः पत्नीशालां गत्वा ताः स्वलङ्कृताः आसनस्थाः द्विजसतीर्ददृशुः। ते नमस्कृत्य विनीताः सन्त इदं वचनमब्रुवन्॥
Verse 16
नमो वो विप्रपत्नीभ्यो निबोधत वचांसि न: । इतोऽविदूरे चरता कृष्णेनेहेषिता वयम् ॥ १६ ॥
विप्रपत्नीभ्यो वः नमो नमः; अस्माकं वचांसि शृणुत। इतोऽविदूरे चरता श्रीकृष्णेन वयमिह प्रेषिताः॥
Verse 17
गाश्चारयन् स गोपालै: सरामो दूरमागत: । बुभुक्षितस्य तस्यान्नं सानुगस्य प्रदीयताम् ॥ १७ ॥
स गोपालैः सरामो दूरमागतः, गाः चारयन्। स बुभुक्षितः; तस्मै सानुगाय अन्नं प्रदीयताम्॥
Verse 18
श्रुत्वाच्युतमुपायातं नित्यं तद्दर्शनोत्सुका: । तत्कथाक्षिप्तमनसो बभूवुर्जातसम्भ्रमा: ॥ १८ ॥
अच्युतमुपायातं श्रुत्वा, नित्यं तद्दर्शनोत्सुकाः। तत्कथाभिः क्षिप्तमनसो जातसम्भ्रमा बभूवुः॥
Verse 19
चतुर्विधं बहुगुणमन्नमादाय भाजनै: । अभिसस्रु: प्रियं सर्वा: समुद्रमिव निम्नगा: ॥ १९ ॥
चतुर्विधं बहुगुणम् अन्नं भाजनैरादाय सर्वाः। प्रियाभिमुखं अभिसस्रुः, निम्नगा इव समुद्रम्॥
Verse 20
निषिध्यमाना: पतिभिर्भ्रातृभिर्बन्धुभि: सुतै: । भगवत्युत्तमश्लोके दीर्घश्रुतधृताशया: ॥ २० ॥ यमुनोपवनेऽशोकनवपल्लवमण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपै: साग्रजं ददृशु: स्त्रिय: ॥ २१ ॥
पतिभिः भ्रातृभिः सुतैर्बन्धुभिश्च निषिध्यमानाः अपि, उत्तमश्लोके भगवति श्रीकृष्णे दीर्घश्रवणेन धृताशयाः ताः स्त्रियः तं द्रष्टुम् अभ्यगच्छन्।
Verse 21
निषिध्यमाना: पतिभिर्भ्रातृभिर्बन्धुभि: सुतै: । भगवत्युत्तमश्लोके दीर्घश्रुतधृताशया: ॥ २० ॥ यमुनोपवनेऽशोकनवपल्लवमण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपै: साग्रजं ददृशु: स्त्रिय: ॥ २१ ॥
यमुनोपवने अशोकनवपल्लवमण्डिते, गोपैः परिवृतं साग्रजं बलरामेण सह विचरन्तं श्रीकृष्णं ताः स्त्रियः ददृशुः।
Verse 22
श्यामं हिरण्यपरिधिं वनमाल्यबर्ह- धातुप्रवालनटवेषमनुव्रतांसे । विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जं कर्णोत्पलालककपोलमुखाब्जहासम् ॥ २२ ॥
श्यामवर्णं हिरण्यपरिधिं वनमाल्यबर्हधातुप्रवालनटवेषं, सख्युरंसे एकहस्तं विन्यस्य, इतरेण अब्जं धुनानं; कर्णोत्पलालककपोलमुखाब्जहासं तम् अपश्यन्।
Verse 23
प्राय:श्रुतप्रियतमोदयकर्णपूरै- र्यस्मिन् निमग्नमनसस्तमथाक्षिरन्ध्रै: । अन्त: प्रवेश्य सुचिरं परिरभ्य तापं प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर्नरेन्द्र ॥ २३ ॥
नरेन्द्र, ताः ब्राह्मणस्त्रियः दीर्घं श्रीकृष्णस्य प्रियतमस्य उदयकीर्तिं कर्णपूरवत् श्रुत्वा, तस्मिन् निमग्नमनसः आसन्। अद्य तं नेत्ररन्ध्रैः हृदये प्रवेश्य, अन्तः सुचिरं परिरभ्य, विरहदुःखं विजहुः—यथा प्राज्ञाः अहङ्कारचिन्तां स्वान्तचैतन्यपरिष्वङ्गेन त्यजन्ति।
Verse 24
तास्तथा त्यक्तसर्वाशा: प्राप्ता आत्मदिदृक्षया । विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा प्राह प्रहसितानन: ॥ २४ ॥
ताः स्त्रियः तथा त्यक्तसर्वाशाः आत्मदिदृक्षया प्राप्ताः इति विज्ञाय, अखिलदृग्द्रष्टा भगवान् श्रीकृष्णः प्रहसिताननः ताः प्राह।
Verse 25
स्वागतं वो महाभागा आस्यतां करवाम किम् । यन्नो दिदृक्षया प्राप्ता उपपन्नमिदं हि व: ॥ २५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच—स्वागतं वः महाभागाः; आस्यतां, विश्रान्तिं कुरुत। किं करवामि वः? मम दिदृक्षया यदिह प्राप्ताः, तद् वः सर्वथा युक्तमेव॥
Verse 26
नन्वद्धा मयि कुर्वन्ति कुशला: स्वार्थदर्शिन: । अहैतुक्यव्यवहितां भक्तिमात्मप्रिये यथा ॥ २६ ॥
निश्चयेन ये कुशलाः स्वार्थदर्शिनः, ते मयि—आत्मप्रिये—अहैतुक्यां अव्यवहितां भक्तिं सम्यक् कुर्वन्ति; मम एव हि सा भक्तिः साक्षात् समर्प्यते॥
Verse 27
प्राणबुद्धिमन:स्वात्मदारापत्यधनादय: । यत्सम्पर्कात्प्रिया आसंस्तत: को न्वपर: प्रिय: ॥ २७ ॥
प्राणबुद्धिमनःस्वात्मदारापत्यधनादयः—एते सर्वे आत्मसंपर्कात् एव प्रियाः आसन्। तस्मात् स्वात्मनः परः कः नु अधिकः प्रियः स्यात्?
Verse 28
तद् यात देवयजनं पतयो वो द्विजातय: । स्वसत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर्गृहमेधिन: ॥ २८ ॥
तस्मात् यूयं देवयजनं प्रति यात; वः पतयः द्विजातयः गृहमेधिनः, युष्माभिः सहाय्येन स्वसत्रं समापयिष्यन्ति॥
Verse 29
श्रीपत्न्य ऊचु: मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सत्यं कुरुष्व निगमं तव पादमूलम् । प्राप्ता वयं तुलसिदाम पदावसृष्टं केशैर्निवोढुमतिलङ्घ्य समस्तबन्धून् ॥ २९ ॥
श्रीपत्न्य ऊचुः—मा एवं विभो, भवान् नृशंसं वदितुमर्हति। तव निगमं सत्यं कुरु—भक्तेषु यथार्हं प्रतिकरोषि—इति। वयं तव पादमूलं प्राप्ताः; तव पादात् पतितं तुलसीदाम केशैः वहितुमिच्छामः, समस्तबन्धून् अतिलङ्घ्य॥
Verse 30
गृह्णन्ति नो न पतय: पितरौ सुता वा न भ्रातृबन्धुसुहृद: कुत एव चान्ये । तस्माद् भवत्प्रपदयो: पतितात्मनां नो नान्या भवेद् गतिररिन्दम तद् विधेहि ॥ ३० ॥
न पतयः, न पितरौ, न सुता वा, न भ्रातृबन्धुसुहृदः, नान्येऽपि नो गृह्णन्ति। अतः भवत्पादपद्मयोः प्रपन्नानां पतितात्मनां नोऽन्या गतिरस्ति; अरिन्दम, तद् विधेहि॥
Verse 31
श्रीभगवानुवाच पतयो नाभ्यसूयेरन् पितृभ्रातृसुतादय: । लोकाश्च वो मयोपेता देवा अप्यनुमन्वते ॥ ३१ ॥
श्रीभगवानुवाच—पतयो नाभ्यसूयेरन्, पितृभ्रातृसुतादयश्च न; लोकाश्च मयोपेता भवन्ति, देवा अप्यनुमन्वते॥
Verse 32
न प्रीतयेऽनुरागाय ह्यङ्गसङ्गो नृणामिह । तन्मनो मयि युञ्जाना अचिरान्मामवाप्स्यथ ॥ ३२ ॥
नृणामिह ममाङ्गसङ्गो न प्रीतये न चानुरागवृद्धये भवेत्। तस्मात् मनो मयि युञ्जानाः शीघ्रं मामवाप्स्यथ॥
Verse 33
श्रवणाद्दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ ३३ ॥
श्रवणाद्दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् प्रवर्धते; न तथा सन्निकर्षेण। अतः प्रतियात, ततो गृहान्॥
Verse 34
श्रीशुक उवाच इत्युक्ता द्विजपत्न्यस्ता यज्ञवाटं पुनर्गता: । ते चानसूयवस्ताभि: स्त्रीभि: सत्रमपारयन् ॥ ३४ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्युक्ता द्विजपत्न्यस्ताः यज्ञवाटं पुनर्गताः। द्विजा अनसूयवस्ताभिः सह सत्रमपारयन्॥
Verse 35
तत्रैका विधृता भर्त्रा भगवन्तं यथाश्रुतम् । हृदोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम् ॥ ३५ ॥
तत्रैकां भर्त्रा बलाद् निरुद्धां श्रुत्वा भगवतः कृष्णस्य यथाश्रुतं माहात्म्यम् । सा हृदि तम् आलिङ्ग्य कर्मबन्धनहेतुं देहं त्यक्तवती ॥
Verse 36
भगवानपि गोविन्दस्तेनैवान्नेन गोपकान् । चतुर्विधेनाशयित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभु: ॥ ३६ ॥
भगवान् गोविन्दः तेनैव चतुर्विधेनान्नेन गोपकान् तर्पयामास । ततः प्रभुः स्वयं अपि तानि भक्ष्याणि बुभुजे ॥
Verse 37
एवं लीलानरवपुर्नृलोकमनुशीलयन् । रेमे गोगोपगोपीनां रमयन् रूपवाक्कृतै: ॥ ३७ ॥
एवं लीलानरवपुः प्रभुः नृलोकस्याचारान् अनुशीलयन् । गोगोपगोपीनां रूपवाक्कृतैः रमयन् सह रेमे ॥
Verse 38
अथानुस्मृत्य विप्रास्ते अन्वतप्यन्कृतागस: । यद् विश्वेश्वरयोर्याच्ञामहन्म नृविडम्बयो: ॥ ३८ ॥
अथ ते विप्राः स्मृतिं प्राप्य कृतागसः अन्वतप्यन् । ‘विश्वेश्वरयोः नृविडम्बयोः याच्ञां नादद्म’ इति महद् मन्यन्ते ॥
Verse 39
दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिमलौकिकीम् । आत्मानं च तया हीनमनुतप्ता व्यगर्हयन् ॥ ३९ ॥
स्त्रीणां भगवति कृष्णेऽलौकिकीं भक्तिं दृष्ट्वा स्वात्मानं तया हीनं च विदित्वा ते विप्राः अतिशयमनुतप्ता आत्मानं व्यगर्हयन् ॥
Verse 40
धिग् जन्म नस्त्रिवृद् यत् तद् धिग्व्रतं धिग्बहुज्ञताम् । धिक्कुलं धिक् क्रियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे ॥ ४० ॥
धिग् नः त्रिवृज्जन्म, धिग् व्रतं धिग् बहुज्ञता। धिक्कुलं धिक् क्रियादाक्ष्यं—यतो वयम् अधोक्षजे विमुखाः॥
Verse 41
नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी । यद् वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजा: ॥ ४१ ॥
नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी; यद्वयं द्विजा नृणां गुरवोऽपि स्वार्थे मुह्यामहे॥
Verse 42
अहो पश्यत नारीणामपि कृष्णे जगद्गुरौ । दुरन्तभावं योऽविध्यन्मृत्युपाशान् गृहाभिधान् ॥ ४२ ॥
अहो पश्यत नारीणामपि कृष्णे जगद्गुरौ दुरन्तभावम्; योऽविध्यन् मृत्युपाशान् गृहाभिधान्॥
Verse 43
नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रिया: शुभा: ॥ ४३ ॥ तथापि ह्युत्तम:श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि ॥ ४४ ॥
नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि। न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रियाः शुभाः॥
Verse 44
नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रिया: शुभा: ॥ ४३ ॥ तथापि ह्युत्तम:श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि ॥ ४४ ॥
तथापि ह्युत्तमःश्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे भक्तिर्दृढा; न चास्माकं संस्कारादिमतामपि॥
Verse 45
ननु स्वार्थविमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया । अहो न: स्मारयामास गोपवाक्यै: सतां गति: ॥ ४५ ॥
ननु वयं गृहकर्मासक्त्या स्वार्थे विमूढाः प्रमत्ताश्च, जीवनस्य परमार्थात् सर्वथा विच्युताः। किन्तु पश्यत—एतेषां सरलानां गोपकुमाराणां वाक्यैः स एव भगवान् सतां परां गतिं नः स्मारयामास॥
Verse 46
अन्यथा पूर्णकामस्य कैवल्याद्यशिषां पते: । ईशितव्यै: किमस्माभिरीशस्यैतद् विडम्बनम् ॥ ४६ ॥
अन्यथा पूर्णकामस्य कैवल्याद्याशिषां पतेः परमेश्वरस्य, नित्यं तेनैव नियन्तव्यैः अस्माभिः सह एषा किमर्थं विडम्बना?
Verse 47
हित्वान्यान् भजते यं श्री: पादस्पर्शाशयासकृत् । स्वात्मदोषापवर्गेण तद्याच्ञा जनमोहिनी ॥ ४७ ॥
यस्य पादपद्मस्पर्शं नित्यं काङ्क्षन्ती श्रीरपि अन्यान् परित्यज्य तमेकं भजते, स्वात्मदोषापवर्गेण गर्वचञ्चलतां च त्यजति। तस्य याच्ञा तु जनानां सर्वेषां मोहनी विस्मयकरी च॥
Verse 48
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ ४८ ॥ स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वर: । जातो यदुष्वित्याशृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे ॥ ४९ ॥
यज्ञस्य देशः कालः पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नयः, देवता यजमानः क्रतुः धर्मश्च—एतत्सर्वं तस्यैव विभूतिमयं। तथापि यदुषु जातः साक्षाद् विष्णुः योगेश्वरेश्वर इति श्रुत्वापि वयं मूढाः श्रीकृष्णं तमेव न प्रत्यजानिम॥
Verse 49
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ ४८ ॥ स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वर: । जातो यदुष्वित्याशृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे ॥ ४९ ॥
यज्ञस्य देशः कालः पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नयः, देवता यजमानः क्रतुः धर्मश्च—एतत्सर्वं तस्यैव विभूतिमयं। तथापि यदुषु जातः साक्षाद् विष्णुः योगेश्वरेश्वर इति श्रुत्वापि वयं मूढाः श्रीकृष्णं तमेव न प्रत्यजानिम॥
Verse 50
तस्मै नमो भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यन्मायामोहितधियो भ्रमाम: कर्मवर्त्मसु ॥ ५० ॥
तस्मै नमो भगवते श्रीकृष्णायाकुण्ठमेधसे । यस्य मायामोहितधियो वयं कर्मवर्त्मसु भ्रमामः ॥
Verse 51
स वै न आद्य: पुरुष: स्वमायामोहितात्मनाम् । अविज्ञतानुभावानां क्षन्तुमर्हत्यतिक्रमम् ॥ ५१ ॥
स एव न आद्यः पुरुषः स्वमायामोहितात्मनाम् । अविज्ञातानुभावानां क्षन्तुमर्हत्यतिक्रमम् ॥
Verse 52
इति स्वाघमनुस्मृत्य कृष्णे ते कृतहेलना: । दिदृक्षवो व्रजमथ कंसाद् भीता न चाचलन् ॥ ५२ ॥
इति स्वाघमनुस्मृत्य कृष्णे ते कृतहेलनाः । दिदृक्षवो व्रजमथ कंसाद् भीता न चाचलन् ॥
Frequently Asked Questions
They were entangled in elaborate karma-kāṇḍa procedures and petty heavenly aims, identifying spiritual advancement with ritual completion rather than devotion. The text states their intelligence was perverted: although yajña’s place, time, mantras, fires, priests, demigods, offerings, and results are manifestations of Kṛṣṇa’s opulence, they saw Him as ordinary and thus ignored Him—an archetypal critique of ritualism without bhakti.
Their bhakti arose from extensive śravaṇa—hearing descriptions of Kṛṣṇa’s qualities and pastimes—so their minds ‘resided in Him alone.’ The chapter highlights that devotion is not monopolized by birth, saṁskāras, or scholasticism; rather, sincere hearing and heartfelt longing can awaken prema that breaks attachment to family identity and even fear of social censure.
Kṛṣṇa teaches that physical proximity is not the highest measure of bhakti and that public scandal would not serve their spiritual progress. He emphasizes bhakti-sādhana—hearing, chanting, deity-darśana, and meditation—as the means by which love matures quickly. Their return also completes the immediate dharma of assisting householders in sacrifice, while their minds remain fixed on Kṛṣṇa.
One brāhmaṇa wife was forcibly restrained from going. Hearing the others describe Kṛṣṇa, she embraced Him within her heart and gave up her material body. This illustrates internal union (mānasa-sevā/smaraṇa) as spiritually potent: direct remembrance of Kṛṣṇa can sever bondage even without external movement.
It asserts āśraya: Kṛṣṇa is the underlying reality of yajña—its agents, instruments, deities, mantras, and results. Sacrifice is not independent machinery for attaining heaven; it is meaningful only when recognized as His energy and offered to Him. The brāhmaṇas’ failure is thus not procedural but ontological: they missed the Lord who is the very substance of their ritual.