Adhyaya 18
Kṛṣṇa and Balarāma’s Forest Games and the Slaying of Pralamba
व्रजगोपालजीवनं प्रवर्तमाने शुकदेवः कृष्णस्य स्तुतिगीतैः सह सखिभिः सह प्रत्यागमनं वर्णयति, ततः ग्रीष्मारम्भं च। किन्तु बलरामसहितो भगवान् वृन्दावने वसन् ग्रीष्मतापं निर्झरैः, पद्मगन्धवातैः, नित्यनवहरितैश्च शमयति—धामविशेषत्वं प्रकाशयन्। कृष्णो बलरामश्च सखाभिः सह वेणुं वादयन्तौ वनं प्रविश्य पत्रपिच्छपुष्पधातुभिः भूषितौ क्रीडागीतानुकरणमल्लयुद्धादिषु रमन्ते; देवाश्च गुप्तवेषेण द्रष्टुं स्तोतुं च आगच्छन्ति। तत्र प्रलम्बो नामासुरो गोपवेषेण प्रविश्य भगवन्तौ अपहर्तुमिच्छति; कृष्णः तं जानन्नपि सहचरं करोति, भाण्डीरकसमीपे वहनक्रीडां नियोजयति। प्रलम्बो बलरामं हर्तुं प्रयत्नं कृत्वा भीषणरूपं प्रकाशयति, बलरामस्य मुष्टिप्रहारैः निहतः। गोपाः हृष्टाः बलरामं परिष्वज्य देवाः पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति; व्रजलीलायां छन्नदुष्टस्य जयः पुनः प्रतिपाद्यते, अग्रिमवनलीलानां च आसुरविघ्नवृद्धेः भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ कृष्ण: परिवृतो ज्ञातिभिर्मुदितात्मभि: । अनुगीयमानो न्यविशद्व्रजं गोकुलमण्डितम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—मुदितात्मभिः ज्ञातिभिः परिवृतः, नित्यं तस्य यशोऽनुगीयमानः, श्रीकृष्णो गोकुलमण्डितं व्रजं न्यविशत्।
Verse 2
व्रजे विक्रीडतोरेवं गोपालच्छद्ममायया । ग्रीष्मो नामर्तुरभवन्नातिप्रेयाञ्छरीरिणाम् ॥ २ ॥
व्रजे एवम् विक्रीडतोः गोपालच्छद्ममायया कृष्णरामयोः, ग्रीष्मो नाम ऋतुरभवत्, स च नातिप्रेयाञ् शरीरिणाम्।
Verse 3
स च वृन्दावनगुणैर्वसन्त इव लक्षित: । यत्रास्ते भगवान् साक्षाद् रामेण सह केशव: ॥ ३ ॥
स तु ग्रीष्मः, यत्र साक्षाद् भगवान् केशवः रामेण सहास्ते, तत्र वृन्दावनगुणैः वसन्त इव लक्षितः; एष वृन्दावनस्य विशेषः।
Verse 4
यत्र निर्झरनिर्ह्रादनिवृत्तस्वनझिल्लिकम् । शश्वत्तच्छीकरर्जीषद्रुममण्डलमण्डितम् ॥ ४ ॥
यत्र निर्झरनिर्ह्रादनिवृत्तस्वनझिल्लिकं, शश्वत् तच्छीकरैः आर्द्रीकृतद्रुममण्डलमण्डितं वृन्दावनम्।
Verse 5
सरित्सर:प्रस्रवणोर्मिवायुना कह्लारकुञ्जोत्पलरेणुहारिणा । न विद्यते यत्र वनौकसां दवो निदाघवह्न्यर्कभवोऽतिशाद्वले ॥ ५ ॥
सरित्सरःप्रस्रवणोर्मिवायुना कह्लारकुञ्जोत्पलरेणुहारिणा । शीतलितं समग्रं वृन्दावनं तेन; न वनौकसां निदाघवह्न्यर्कभवो दवोऽभवत्, अतिशाद्वले चाभूत् ॥ ५ ॥
Verse 6
अगाधतोयह्रदिनीतटोर्मिभि- र्द्रवत्पुरीष्या: पुलिनै: समन्तत: । न यत्र चण्डांशुकरा विषोल्बणा भुवो रसं शाद्वलितं च गृह्णते ॥ ६ ॥
अगाधतोयह्रदिनीतटोर्मिभिर्द्रवत्पुरीष्याः पुलिनैः समन्ततः । न यत्र चण्डांशुकरा विषोल्बणा भुवो रसं शाद्वलितं च गृह्णते ॥ ६ ॥
Verse 7
वनं कुसुमितं श्रीमन्नदच्चित्रमृगद्विजम् । गायन्मयूरभ्रमरं कूजत्कोकिलसारसम् ॥ ७ ॥
वनं कुसुमितं श्रीमन्नदच्चित्रमृगद्विजम् । गायन्मयूरभ्रमरं कूजत्कोकिलसारसम् ॥ ७ ॥
Verse 8
क्रीडिष्यमाणस्तन् कृष्णो भगवान् बलसंयुत: । वेणुं विरणयन् गोपैर्गोधनै: संवृतोऽविशत् ॥ ८ ॥
क्रीडिष्यमाणस्तन् कृष्णो भगवान् बलसंयुतः । वेणुं विरणयन् गोपैर्गोधनैः संवृतोऽविशत् ॥ ८ ॥
Verse 9
प्रवालबर्हस्तबकस्रग्धातुकृतभूषणा: । रामकृष्णादयो गोपा ननृतुर्युयुधुर्जगु: ॥ ९ ॥
प्रवालबर्हस्तबकस्रग्धातुकृतभूषणाः । रामकृष्णादयो गोपा ननृतुर्युयुधुर्जगुः ॥ ९ ॥
Verse 10
कृष्णस्य नृत्यत: केचिज्जगु: केचिदवादयन् । वेणुपाणितलै: शृङ्गै: प्रशशंसुरथापरे ॥ १० ॥
कृष्णे नृत्यति केचित् सखायो जगुः, केचिद् वेणुभिः करतालैः शृङ्गैश्च वादयामासुः, अपरे तु तस्य नृत्यं प्रशशंसुः ॥
Verse 11
गोपजातिप्रतिच्छन्ना देवा गोपालरूपिणौ । ईडिरे कृष्णरामौ च नटा इव नटं नृप ॥ ११ ॥
देवा गोपजातिप्रतिच्छन्ना गोपालरूपिणौ सन्तः, नटा इव नटं, कृष्णरामौ ईडिरे, नृप ॥
Verse 12
भ्रमणैर्लङ्घनै: क्षेपैरास्फोटनविकर्षणै: । चिक्रीडतुर्नियुद्धेन काकपक्षधरौ क्वचित् ॥ १२ ॥
भ्रमणैर्लङ्घनैः क्षेपैरास्फोटनविकर्षणैः । नियुद्धेन च चिक्रीडतुस्तौ काकपक्षधरौ क्वचित् ॥
Verse 13
क्वचिन्नृत्यत्सु चान्येषु गायकौ वादकौ स्वयम् । शशंसतुर्महाराज साधु साध्विति वादिनौ ॥ १३ ॥
अन्येषु नृत्यत्सु क्वचित् स्वयमेव गायकौ वादकौ च; क्वचित् तौ वादिनौ ‘साधु साधु’ इति, महाराज, शशंसतुः ॥
Verse 14
क्वचिद्बिल्वै: क्वचित्कुम्भै: क्वचामलकमुष्टिभि: । अस्पृश्यनेत्रबन्धाद्यै: क्वचिन्मृगखगेहया ॥ १४ ॥
क्वचिद् बिल्वैः क्वचित् कुम्भैः क्वचामलकमुष्टिभिः । अस्पृश्यनेत्रबन्धाद्यैः क्वचिन्मृगखगेहया ॥
Verse 15
क्वचिच्च दर्दुरप्लावैर्विविधैरुपहासकै: । कदाचित् स्यन्दोलिकया कर्हिचिन्नृपचेष्टया ॥ १५ ॥
क्वचिच्च दर्दुरप्लावैर्विविधैरुपहासकैः । कदाचित् स्यन्दोलिकया कर्हिचिन्नृपचेष्टया ॥ १५ ॥
Verse 16
एवं तौ लोकसिद्धाभि: क्रीडाभिश्चेरतुर्वने । नद्यद्रिद्रोणिकुञ्जेषु काननेषु सर:सु च ॥ १६ ॥
एवं तौ लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिश्चेरतुर्वने । नद्यद्रिद्रोणिकुञ्जेषु काननेषु सरःसु च ॥ १६ ॥
Verse 17
पशूंश्चारयतोर्गोपैस्तद्वने रामकृष्णयो: । गोपरूपी प्रलम्बोऽगादसुरस्तज्जिहीर्षया ॥ १७ ॥
पशूंश्चारयतोर्गोपैस्तद्वने रामकृष्णयोः । गोपरूपी प्रलम्बोऽगादसुरस्तज्जिहीर्षया ॥ १७ ॥
Verse 18
तं विद्वानपि दाशार्हो भगवान् सर्वदर्शन: । अन्वमोदत तत्सख्यं वधं तस्य विचिन्तयन् ॥ १८ ॥
तं विद्वानपि दाशार्हो भगवान् सर्वदर्शनः । अन्वमोदत तत्सख्यं वधं तस्य विचिन्तयन् ॥ १८ ॥
Verse 19
तत्रोपाहूय गोपालान् कृष्ण: प्राह विहारवित् । हे गोपा विहरिष्यामो द्वन्द्वीभूय यथायथम् ॥ १९ ॥
तत्रोपाहूय गोपालान् कृष्णः प्राह विहारवित् । हे गोपा विहरिष्यामो द्वन्द्वीभूय यथायथम् ॥ १९ ॥
Verse 20
तत्र चक्रु: परिवृढौ गोपा रामजनार्दनौ । कृष्णसङ्घट्टिन: केचिदासन् रामस्य चापरे ॥ २० ॥
तत्र गोपाः परिवृढौ रामजनार्दनौ न्ययुञ्जत; केचित् कृष्णपक्षेऽभवन्, केचिद् रामपक्षे॥
Verse 21
आचेरुर्विविधा: क्रीडा वाह्यवाहकलक्षणा: । यत्रारोहन्ति जेतारो वहन्ति च पराजिता: ॥ २१ ॥
आचेरुर्विविधाः क्रीडाः वाह्यवाहकलक्षणाः; यत्र जेतारोऽरोहन्ति, पराजिताश्च वहन्ति॥
Verse 22
वहन्तो वाह्यमानाश्च चारयन्तश्च गोधनम् । भाण्डीरकं नाम वटं जग्मु: कृष्णपुरोगमा: ॥ २२ ॥
वहन्तो वाह्यमानाश्च चारयन्तश्च गोधनम्। भाण्डीरकं नाम वटं जग्मुः कृष्णपुरोगमाः॥
Verse 23
रामसङ्घट्टिनो यर्हि श्रीदामवृषभादय: । क्रीडायां जयिनस्तांस्तानूहु: कृष्णादयो नृप ॥ २३ ॥
रामसङ्घट्टिनो यर्हि श्रीदामवृषभादयः। क्रीडायां जयिनस्तान् तान् ऊहुः कृष्णादयो नृप॥
Verse 24
उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजित: । वृषभं भद्रसेनस्तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम् ॥ २४ ॥
पराजितः श्रीदामानं भगवान् कृष्ण उवाह। वृषभं भद्रसेनस्तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम्॥
Verse 25
अविषह्यं मन्यमान: कृष्णं दानवपुङ्गव: । वहन् द्रुततरं प्रागादवरोहणत: परम् ॥ २५ ॥
अविषह्यं मन्यमान: कृष्णं दानवपुङ्गव: । वहन् द्रुततरं प्रागादवरोहणत: परम् ॥
Verse 26
तमुद्वहन् धरणिधरेन्द्रगौरवं महासुरो विगतरयो निजं वपु: । स आस्थित: पुरटपरिच्छदो बभौ तडिद्द्युमानुडुपतिवाडिवाम्बुद: ॥ २६ ॥
तमुद्वहन् धरणिधरेन्द्रगौरवं महासुरो विगतरयो निजं वपु: । स आस्थित: पुरटपरिच्छदो बभौ तडिद्द्युमानुडुपतिवाडिवाम्बुद: ॥
Verse 27
निरीक्ष्य तद्वपुरलमम्बरे चरत् प्रदीप्तदृग् भ्रुकुटितटोग्रदंष्ट्रकम् । ज्वलच्छिखं कटककिरीटकुण्डल- त्विषाद्भुतं हलधर ईषदत्रसत् ॥ २७ ॥
निरीक्ष्य तद्वपुरलमम्बरे चरत् प्रदीप्तदृग् भ्रुकुटितटोग्रदंष्ट्रकम् । ज्वलच्छिखं कटककिरीटकुण्डल- त्विषाद्भुतं हलधर ईषदत्रसत् ॥
Verse 28
अथागतस्मृतिरभयो रिपुं बलो विहायसार्थमिव हरन्तमात्मन: । रुषाहनच्छिरसि दृढेन मुष्टिना सुराधिपो गिरिमिव वज्ररंहसा ॥ २८ ॥
अथागतस्मृतिरभयो रिपुं बलो विहायसार्थमिव हरन्तमात्मन: । रुषाहनच्छिरसि दृढेन मुष्टिना सुराधिपो गिरिमिव वज्ररंहसा ॥
Verse 29
स आहत: सपदि विशीर्णमस्तको मुखाद् वमन् रुधिरमपस्मृतोऽसुर: । महारवं व्यसुरपतत् समीरयन् गिरिर्यथा मघवत आयुधाहत: ॥ २९ ॥
स आहत: सपदि विशीर्णमस्तको मुखाद् वमन् रुधिरमपस्मृतोऽसुर: । महारवं व्यसुरपतत् समीरयन् गिरिर्यथा मघवत आयुधाहत: ॥
Verse 30
दृष्ट्वा प्रलम्बं निहतं बलेन बलशालिना । गोपा: सुविस्मिता आसन्साधु साध्विति वादिन: ॥ ३० ॥
दृष्ट्वा प्रलम्बं बलेन बलशालिना निहतं गोपाः परमविस्मिताः सन्तः “साधु साधु” इति वदन्तः प्रशशंसुः।
Verse 31
आशिषोऽभिगृणन्तस्तं प्रशशंसुस्तदर्हणम् । प्रेत्यागतमिवालिङ्ग्य प्रेमविह्वलचेतस: ॥ ३१ ॥
आशिषोऽभिगृणन्तस्तं तदर्हणं प्रशशंसुः; प्रेमविह्वलचेतसो मृत्योरागतं इव आलिङ्ग्य तं समालिलिङ्गुः।
Verse 32
पापे प्रलम्बे निहते देवा: परमनिर्वृता: । अभ्यवर्षन् बलं माल्यै: शशंसु: साधु साध्विति ॥ ३२ ॥
पापे प्रलम्बे निहते देवाः परमनिर्वृताः; बले मालयैः अभ्यवर्षन्, “साधु साधु” इति च शशंसुः।
Frequently Asked Questions
The chapter presents Vṛndāvana as dhāma, where nature responds to Bhagavān’s presence. The cooling breezes, abundant water, and unfailing greenery symbolize that material conditions are subordinated to the Lord’s līlā and to the well-being of His devotees. Theologically, it illustrates poṣaṇa: the Lord’s protective grace extends not only through miracles but through the harmonization of the environment for bhakti.
Pralamba is an asura who infiltrates the cowherd community by disguise, aiming to abduct Kṛṣṇa and Balarāma and thereby disrupt Vraja’s divine play. His strategy reflects a recurring Purāṇic motif: adharma enters through imitation and deception rather than open confrontation, but it is ultimately exposed by the Lord’s omniscience and neutralized for the protection of the devotees.
When Pralamba carries Him away and reveals his monstrous form, Balarāma becomes furious and strikes the demon’s head with His fist, likened to Indra’s thunderbolt. The significance is twofold: (1) it confirms Balarāma’s divine potency even while He plays as a cowherd boy, and (2) it demonstrates poṣaṇa—Vraja is safeguarded so that intimate sakhya-līlā can continue without obstruction.