Adhyaya 15
Paugaṇḍa Cowherding, Tālavana, the Slaying of Dhenukāsura, and Revival from Poisoned Yamunā Water
कृष्णबलरामौ पौगण्डावस्थां प्रविश्य व्रजवृद्धैः गोपालनाय अनुमोदितौ; एवं व्रजलीलायाः नूतनः सोपानः प्रादुरभवत्। वृन्दावनस्य पवित्रा प्रकृतिः वर्ण्यते—वृक्षाः नमन्ति, मधुकरखगाः स्तुवन्तीव, वेणुनादेन सह गोचारणं ईशस्य प्रति प्रकृतेः आराधनारूपं भवति। कृष्णः खगपशून् क्रीडया अनुकरोति, गोपबालाः सख्यरसेन तौ सेवन्ते, योगमायया भगवतः ऐश्वर्यं निगूढं दृश्यते। ततः तालनफलाभिलाषात् बालैः प्रार्थितौ तौ तालवनं प्रविशतः; बलरामः तालान् कम्पयति, धेनुकासुरः आक्रमति, स हतः, ततः खरदैत्याश्च निहताः, वनं पुनः सुगन्धि-फलसमृद्धं सर्वेषां सुलभं च भवति—पोषणं पर्यावरण-सामाजिक-पुनर्स्थापनरूपेण। व्रजं प्रत्यागत्य गोपीनां दर्शनं, यशोदारोहिण्योः मातृस्नेहश्च दिनचर्यां पूर्णयति। अन्ते बलरामे विनाऽपि कृष्णः यमुनाजलविषेण मूर्च्छितान् गवां बालान् च अमृतदृष्ट्या जीवयति, विषमूलस्य (कालियस्य) प्रतिमुखीकरणाय भूमिं रचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ततश्च पौगण्डवय:श्रीतौ व्रजे बभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ । गाश्चारयन्तौ सखिभि: समं पदै- र्वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतु: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—ततः व्रजे पौगण्डवयःश्रीतौ तौ पशुपालसम्मतौ बभूवतुः। सखिभिः समं गाः चारयन्तौ तौ पदैः वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतुः।
Verse 2
तन्माधवो वेणुमुदीरयन् वृतो गोपैर्गृणद्भि: स्वयशो बलान्वित: । पशून् पुरस्कृत्य पशव्यमाविशद् विहर्तुकाम: कुसुमाकरं वनम् ॥ २ ॥
तदा माधवः विहर्तुकामः वेणुम् उदीरयन्, गृणद्भिः गोपैः वृतः बलान्वितश्च, पशून् पुरस्कृत्य पशव्यम् आविशद् कुसुमाकरं वनम्।
Verse 3
तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं महन्मन:प्रख्यपय:सरस्वता । वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे ॥ ३ ॥
तत् वनं मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं, महन्मनःप्रख्यपयःसरस्वता, शतपत्रगन्धिना वातेन जुष्टं निरीक्ष्य, रन्तुं भगवान् मनो दधे।
Verse 4
स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयो: । स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुष: ॥ ४ ॥
स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयोः । स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुषः ॥
Verse 5
श्रीभगवानुवाच अहो अमी देववरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमन:फलार्हणम् । नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन- स्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम् ॥ ५ ॥
श्रीभगवानुवाच अहो अमी देववरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमनःफलार्हणम् । नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मनस्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम् ॥
Verse 6
एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थं गायन्त आदिपुरुषानुपथं भजन्ते । प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम् ॥ ६ ॥
एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थं गायन्त आदिपुरुषानुपथं भजन्ते । प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम् ॥
Verse 7
नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्य: कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्ग: ॥ ७ ॥
नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्यः कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्गः ॥
Verse 8
धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्वत्- पादस्पृशो द्रुमलता: करजाभिमृष्टा: । नद्योऽद्रय: खगमृगा: सदयावलोकै- र्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री: ॥ ८ ॥
धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्वत्पादस्पृशो द्रुमलताः करजाभिमृष्टाः । नद्योऽद्रयः खगमृगाः सदयावलोकैर्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्रीः ॥
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवं वृन्दावनं श्रीमत् कृष्ण: प्रीतमना: पशून् । रेमे सञ्चारयन्नद्रे: सरिद्रोध:सु सानुग: ॥ ९ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं वृन्दावनस्य श्रीमतः सौन्दर्ये तत्रवासिजनानां च प्रीतिं प्रकाश्य भगवान् श्रीकृष्णः सखिभिः सह पशून् सञ्चारयन् गोवर्धनाधः यमुनातटे रममाणो बभूव।
Verse 10
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
क्वचिद् वृन्दावने मधुपा मदान्धा निमीलिताक्षा गायन्ति; तेषां गीतमनु गायन्, सखिभिः स्वलीलोपगीयमानः, सङ्कर्षणसहितः पथि विचचार।
Verse 11
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
क्वचिद् कलवाक्यैः शुकस्य जल्पितमनुजल्पति; क्वचिद् सवल्गु कूजन्तं कोकिलमनुकूजति; क्वचिच्च कालहंसानां कूजितमनुकूजति; क्वचिद् नृत्यन्तं बर्हिणम् अभिनृत्यति, सखीन् हासयन्।
Verse 12
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
क्वचिद् मेघगम्भीरया वाचा दूरगान् पशून् नामभिराह्वयति; प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया गिरा गवां गोपालानां च मनांसि मोहमयन्।
Verse 13
चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिण: । अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद् व्याघ्रसिंहयो: ॥ १३ ॥
क्वचिद् चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजबर्हिणादीनां पक्षिणां स्वरान् अनुरौति; क्वचिद् व्याघ्रसिंहयोर्भयमिव दर्शयन् लघुसत्त्वैः सह पलायते स्म।
Verse 14
क्वचित् क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् । स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभि: ॥ १४ ॥
क्वचित् क्रीडापरिश्रान्तं बलरामं गोपबालस्योत्सङ्गे शिरः कृत्वा शयानम्; तदा भगवान् श्रीकृष्णः स्वयमेव पादसंवाहनादिभिः सेवाभिः आर्यं विश्रमयामास।
Verse 15
नृत्यतो गायत: क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथ: । गृहीतहस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतु: ॥ १५ ॥
क्वापि गोपाला नृत्यन्तो गायन्तो वल्गन्तो मिथो युध्यन्तश्च; तदा श्रीकृष्णबलरामौ गृहीतहस्तौ स्थित्वा तेषां क्रीडां प्रशंसन्तौ हसन्तौ च बभूवतुः।
Verse 16
क्वचित् पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शित: । वृक्षमूलाश्रय: शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हण: ॥ १६ ॥
क्वचित् नियुद्धश्रमकर्शितः श्रीकृष्णः पल्लवतल्पेषु वृक्षमूलाश्रयः शेते, गोपमित्रोत्सङ्गं शिरसोपबर्हणं कृत्वा मृदुशाखाङ्कुरशयने विश्रामं लेभे।
Verse 17
पादसंवाहनं चक्रु: केचित्तस्य महात्मन: । अपरे हतपाप्मानो व्यजनै: समवीजयन् ॥ १७ ॥
केचित् तस्य महात्मनः पादसंवाहनं चक्रुः; अपरे हतपाप्मानः व्यजनैः सम्यक् समवीजयन्, परमेश्वरं सेवया तुष्टुवुः।
Verse 18
अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मन: । गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधिय: शनै: ॥ १८ ॥
अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि गीतानि शनैर्गायन्ति स्म, महाराज; तेषां धियः स्नेहेन क्लिन्नाः सन्तो भगवति द्रवमाणहृदयाः बभूवुः।
Verse 19
एवं निगूढात्मगति: स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् । रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यै: समं ग्राम्यवदीशचेष्टित: ॥ १९ ॥
एवं रमालालितपादपल्लवः परमेेश्वरः स्वमायया निगूढात्मगतिर्गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् । ग्राम्यैः समं ग्राम्यवदीशचेष्टितः सन् रेमे, क्वचिद् देवदुर्लभानि कर्माणि दर्शयामास ॥
Verse 20
श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयो: सखा । सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपा: प्रेम्णेदमब्रुवन् ॥ २० ॥
श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयोः सखा । सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपाः प्रेम्णेदमब्रुवन् ॥
Verse 21
राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥ २१ ॥
राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥
Verse 22
फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥ २२ ॥
फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥
Verse 23
सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् । आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृत: ॥ २३ ॥
सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् । आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृतः ॥
Verse 24
तस्मात् कृतनराहाराद् भीतैर्नृभिरमित्रहन् । न सेव्यते पशुगणै: पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम् ॥ २४ ॥
धेनुकासुरेण नराहारकृत्येन भीताः नराः पशवश्च तालवनं नोपसेवन्ते। हे अमित्रहन्, पक्षिसङ्घैरपि तत् वनं विवर्जितम्॥
Verse 25
विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणि फलानि सुरभीणि च । एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते ॥ २५ ॥
तत्राभुक्तपूर्वाणि सुरभीणि फलानि विद्यन्ते। एष एव सुरभिगन्धः विषूचीनः सर्वतोऽवगृह्यते॥
Verse 26
प्रयच्छ तानि न: कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् । वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥ २६ ॥
कृष्ण, तानि फलानि नः प्रयच्छ; गन्धेन लोभितचेतसाम्। हे राम, तेषु महती वाञ्छा; यदि रोचते तर्हि तालवनं गम्यताम्॥
Verse 27
एवं सुहृद्वच: श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया । प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू ॥ २७ ॥
सुहृदां वचः श्रुत्वा प्रभू कृष्णरामौ प्रहस्य, सुहृत्प्रियचिकीर्षया गोपैर्वृतौ तालवनं जग्मतुः॥
Verse 28
बल: प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् । फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा ॥ २८ ॥
बलरामः प्रथमं तालवनं प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन्। मतङ्गज इवौजसा फलानि भूमौ पातयामास॥
Verse 29
फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभ: । अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥ २९ ॥
फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभः । अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥
Verse 30
समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली । निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खल: ॥ ३० ॥
समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली । निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खलः ॥
Verse 31
पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थित: । चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥ ३१ ॥
पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थितः । चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥
Verse 32
स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना । चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम् ॥ ३२ ॥
स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना । चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम् ॥
Verse 33
तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिरा: । पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्न: स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥ ३३ ॥
तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिराः । पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्नः स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥
Verse 34
बलस्य लीलयोत्सृष्टखरदेहहताहता: । तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव ॥ ३४ ॥
बलरामस्य लीलया खरदैत्यदेहं तालवृक्षाग्रे क्षिप्तं दृष्ट्वा सर्वे तालाः परस्परं कम्पमानाः महावातप्रेरिता इवाभवन्।
Verse 35
नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे । ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पट: ॥ ३५ ॥
हे परीक्षित्, अनन्ते जगदीश्वरे भगवति बले धेनुकासुरवधो न किमपि चित्रम्; यस्मिन् सर्वं जगद् ओतप्रोतं, यथा तन्तुषु पटः।
Verse 36
तत: कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये । क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवा: ॥ ३६ ॥
ततः धेनुकस्य ज्ञातयः खरदैत्याः हतबान्धवाः संरब्धाः सर्वे कृष्णं च रामं च अभ्यद्रवन्।
Verse 37
तांस्तानापतत: कृष्णो रामश्च नृप लीलया । गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत्तृणराजसु ॥ ३७ ॥
हे नृप, आपततस्तान् कृष्णो रामश्च लीलया पश्चाच्चरणान् गृहीत्वा सर्वान् तृणराजसु तालाग्रेषु प्राहिणोत्।
Verse 38
फलप्रकरसङ्कीर्णं दैत्यदेहैर्गतासुभि: । रराज भू: सतालाग्रैर्घनैरिव नभस्तलम् ॥ ३८ ॥
ततः फलप्रकरैः तथा गतासुभिर्दैत्यदेहैः सतालाग्रैः सङ्कीर्णा भूः शोभां दधौ; घनैर्नभस्तलमिव रराज।
Verse 39
तयोस्तत् सुमहत् कर्म निशम्य विबुधादय: । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवु: ॥ ३९ ॥
तयोः भ्रात्रोः सुमहत्कर्म श्रुत्वा विबुधादयः । पुष्पवर्षाणि मुमुचुः वाद्यानि चक्रुः स्तुतिं चाकुर्वन् ॥
Verse 40
अथ तालफलान्यादन्मनुष्या गतसाध्वसा: । तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने ॥ ४० ॥
अथ मनुष्याः गतसाध्वसाः तालफलानि आदन् । हतधेनुककानने पशवश्च तृणं निःशङ्कं चेरुः ॥
Verse 41
कृष्ण: कमलपत्राक्ष: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्तूयमानोऽनुगैर्गोपै: साग्रजो व्रजमाव्रजत् ॥ ४१ ॥
कृष्णः कमलपत्राक्षः पुण्यश्रवणकीर्तनः । अनुगैर्गोपैः स्तूयमानः साग्रजो व्रजम् आव्रजत् ॥
Verse 42
तं गोरजश्छुरितकुन्तलबद्धबर्ह- वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम् । वेणुम्क्वणन्तमनुगैरुपगीतकीर्तिं गोप्यो दिदृक्षितदृशोऽभ्यगमन् समेता: ॥ ४२ ॥
तं गोरजः-छुरितकुन्तल-बद्धबर्ह-वन्यप्रसून-रुचिर-ईक्षण-चारुहासम् । वेणुं क्वणन्तम् अनुगैः उपगीतकीर्तिं गोप्यो दिदृक्षित-दृशः अभ्यगमन् समेताः ॥
Verse 43
पीत्वा मुकुन्दमुखसारघमक्षिभृङ्गै- स्तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि । तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीडहासविनयं यदपाङ्गमोक्षम् ॥ ४३ ॥
मुकुन्दमुखसारघं अक्षिभृङ्गैः पीत्वा व्रजयोषितः विरहजं तापम् अह्नि जहुः । सव्रीडहासविनय-अपाङ्गमोक्षं तत्सत्कृतिं मत्वा सः गोष्ठं विवेश ॥
Verse 44
तयोर्यशोदारोहिण्यौ पुत्रयो: पुत्रवत्सले । यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिष: ॥ ४४ ॥
तयोः यशोदारोहिण्यौ पुत्रयोः पुत्रवत्सले यथाकामं यथाकालं परमाशिषो व्यधत्ताम्॥
Verse 45
गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभि: । नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ ॥ ४५ ॥
गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभिः श्रमं विनीय नीवीं रुचिरां वसित्वा दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ॥
Verse 46
जनन्युपहृतं प्राश्य स्वाद्वन्नमुपलालितौ । संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे ॥ ४६ ॥
जनन्युपहृतं स्वाद्वन्नं प्राश्योपलालितौ संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुः व्रजे॥
Verse 47
एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचर: क्वचित् । ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृत: ॥ ४७ ॥
एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचरः क्वचित् ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृतः॥
Verse 48
अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिता: । दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृष्णार्ता विषदूषितम् ॥ ४८ ॥
अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिताः तृष्णार्ता दुष्टं जलं पपुः तस्याः विषदूषितम्॥
Verse 49
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतसः । निपेतुर्व्यसवः सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥
Verse 50
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वरः । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
Verse 51
ते सम्प्रतीतस्मृतय: समुत्थाय जलान्तिकात् । आसन् सुविस्मिता: सर्वे वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ ५१ ॥
ते सम्प्रतीतस्मृतयः समुत्थाय जलान्तिकात् । आसन् सुविस्मिताः सर्वे वीक्षमाणाः परस्परम् ॥ ५१ ॥
Verse 52
अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् । पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मन: ॥ ५२ ॥
अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् । पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मनः ॥ ५२ ॥
Frequently Asked Questions
Dhenukāsura’s rule makes Tālavana inaccessible, blocking both human movement and the natural bounty (tāla fruits). Balarāma’s slaying of the ass-demon is poṣaṇa: the Lord removes a violent obstruction so Vraja’s community and animals can live and graze without fear. It also signals that divine play includes real protection—bhakti is nurtured in a world made safe by Bhagavān’s intervention.
The chapter highlights Balarāma as the Lord’s elder brother and the embodiment of strength and support (balam). His leading role displays complementary līlā: Kṛṣṇa and Balarāma jointly protect Vraja, while distinct pastimes showcase different facets of divine agency—Balarāma as the powerful remover of obstacles and Kṛṣṇa as the intimate attractor and merciful protector.
The text states He restored them by His nectarean glance (kṛpā-dṛṣṭi). The theological point is that life is sustained by Bhagavān’s will: even when devotees are overwhelmed by a lethal condition, the Lord—“master of all mystic potency”—can reverse deathlike collapse, demonstrating absolute sovereignty coupled with compassion.
Trees, bees, peacocks, deer, cuckoos, and the Yamunā-Govardhana landscape are depicted as responsive worshipers. They symbolize the dhāma principle: Vṛndāvana is not neutral nature but a sacred realm where all beings participate in īśānukathā through sound (buzzing/singing), gesture (bowing/dancing), and offering (fruits/flowers), mirroring how bhakti permeates creation.