Chapter 11: Wisdom
Discriminating the real from the unreal
एकादशेऽध्याये अष्टावक्रः मुक्तिं शान्तिं च साधयन्ति ये दृढनिश्चयाः तान् जनकाय निरूपयति। सः बोधयति यत् दुःखस्य मूलं चिन्ता कर्तृत्वाभिमानश्च। भावाभावौ, सौभाग्यदुर्भाग्ये च वस्तुस्वभावेन दैवेन वा प्रवर्तेते इति ज्ञात्वा साधकः उद्वेगात् आसक्तेश्च मुक्तो भवति। ईश्वर एव सृष्टेः कर्ता, आत्मा तु देहात् विलक्षणं शुद्धचैतन्यं सर्वविश्वव्यापकं चेति उपदिश्यते। ज्ञानी जगत् क्षणभङ्गुरम् आश्चर्यं परमार्थसत्तारहितं पश्यति। एवं दृष्टौ स्थितः लाभालाभयोः समः सन् कर्तृत्वभारं विना कर्म करोति। अन्ततः शान्तिः तदा प्राप्यते यदा मनुष्यः केवलचैतन्यरूपेण विश्राम्यति, जीवनद्वन्द्वैः पूर्वकर्मस्मृतिभिश्च अलिप्तः।
Key Concepts
Shlokas in Chapter 11
Verse 1
अष्टावक्र उवाच ॥ भावाभावविकारश्च स्वभावादिति निश्चयी । निर्विकारो गतक्लेशः सुखेनैवोपशाम्यति ॥ ११-१॥
अष्टावक्र उवाच—भावाभावयोः विकारः स्वभावादेव इति निश्चयी पुरुषः निर्विकारः गतक्लेशः सुखेनैव उपशाम्यति।
Verse 2
ईश्वरः सर्वनिर्माता नेहान्य इति निश्चयी । अन्तर्गलितसर्वाशः शान्तः क्वापि न सज्जते ॥ ११-२॥
ईश्वरः सर्वनिर्माता, नेह अन्यः कश्चन इति निश्चयी, अन्तर्गलितसर्वाशः शान्तः क्वापि न सज्जते।
Verse 3
आपदः सम्पदः काले दैवादेवेति निश्चयी । तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं न वाञ्छति न शोचति ॥ ११-३॥
आपदः सम्पदश्च काले दैवादेव भवन्तीति दृढनिश्चयी जनः नित्यं तृप्तः स्वस्थेन्द्रियः सन् न वाञ्छति न शोचति।
Verse 4
सुखदुःखे जन्ममृत्यू दैवादेवेति निश्चयी । साध्यादर्शी निरायासः कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ११-४॥
सुखदुःखे जन्ममृत्यू च दैवादेवेत्यवगच्छन् साध्यादर्शी निरायासः कर्म कुर्वन्नपि न लिप्यते।
Verse 5
चिन्तया जायते दुःखं नान्यथेहेति निश्चयी । तया हीनः सुखी शान्तः सर्वत्र गलितस्पृहः ॥ ११-५॥
चिन्तयैव दुःखं जायते नान्यथेति निश्चयी तया रहितः सुखी शान्तः सर्वत्र गलितस्पृहः भवति।
Verse 6
नाहं देहो न मे देहो बोधोऽहमिति निश्चयी । कैवल्यमिव सम्प्राप्तो न स्मरत्यकृतं कृतम् ॥ ११-६॥
नाहं देहो न मे देहो बोधोऽहमिति दृढनिश्चयी कैवल्यमिव प्राप्तः कृतमकृतं च न स्मरति।
Verse 7
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमहमेवेति निश्चयी । निर्विकल्पः शुचिः शान्तः प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः ॥ ११-७॥
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं अहमेवेति निश्चयी निर्विकल्पः शुचिः शान्तः प्राप्ताप्राप्तयोः विनिर्वृतः तिष्ठति।
Verse 8
नानाश्चर्यमिदं विश्वं न किञ्चिदिति निश्चयी । निर्वासनः स्फूर्तिमात्रो न किञ्चिदिव शाम्यति ॥ ११-८॥
नानाश्चर्यमिदं विश्वं न किञ्चिदिति दृढनिश्चयी निर्वासनः स्फूर्तिमात्रः न किञ्चिदिव शमं याति।
Frequently Asked Questions
Ashtavakra asserts that suffering arises solely from worry. By realizing that all events are governed by nature or fate, one eliminates worry and attains peace.
It teaches the conviction that 'I am not the body, and the body is not mine.' The true Self is pure consciousness, separate from physical attributes and past actions.
One who is certain that the Lord is the sole creator becomes free from all desires, remains peaceful, and does not attach to any worldly objects or outcomes.
Read Ashtavakra Gita in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.