Sutra 26
Devanagari script
पुरुषभोगं हिरण्यभोगं वा मित्रमिति पुरुषभोगं मित्रं श्रेयः प्रुषभोगं मित्रं प्रतापकरं भवति यदा चोत्तिष्ठते तदा कार्यं साधयति इत्याचार्याः ॥ कZ_०७.९.२६ ॥
Transliteration
puruṣabhogaṃ hiraṇyabhogaṃ vā mitram iti puruṣabhogaṃ mitraṃ śreyaḥ pruṣabhogaṃ mitraṃ pratāpakaraṃ bhavati yadā cottiṣṭhate tadā kāryaṃ sādhayati ity ācāryāḥ
Translation
‘पुरुषभोगं’ वा ‘हिरण्यभोगं’ वा—इति मित्रम्। तत्र पुरुषभोगं मित्रं श्रेयः। आचार्याः आहुः—पुरुषभोगं मित्रं प्रतापं कीर्तिं च जनयति; यदा च उद्यच्छते तदा कार्यं साधयति।
Word by Word
पुरुषभोगम्enjoyment/benefit in the form of men (personal service, manpower)
पुरुषभोगम्:
TypeNoun
Rootपुरुष + भोग
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘पुरुषस्य भोगः’
हिरण्यभोगम्enjoyment/benefit in the form of gold (money/treasure)
हिरण्यभोगम्:
TypeNoun
Rootहिरण्य + भोग
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘हिरण्यस्य भोगः’
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
मित्रम्ally/friend
मित्रम्:
TypeNoun
Rootमित्र
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया (सन्दर्भे: ‘मित्रम् इति’—उद्धृतपद)
इतिthus/so (quotative)
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formउद्धरण/इत्यर्थक अव्यय
पुरुषभोगम्benefit in men (service)
पुरुषभोगम्:
TypeNoun
Rootपुरुष + भोग
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया
मित्रम्an ally
मित्रम्:
TypeNoun
Rootमित्र
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (विशेष्य)
श्रेयःbetter/superior
श्रेयः:
TypeAdjective (used predicatively)
Rootश्रेयस्
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा; तुलनार्थे ‘श्रेष्ठम्’
पुरुषभोगम्benefit in men (service)
पुरुषभोगम्:
TypeNoun
Rootपुरुष + भोग
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया
मित्रम्an ally
मित्रम्:
TypeNoun
Rootमित्र
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (कर्तृ/विषय)
प्रतापकरम्producing prowess/strength
प्रतापकरम्:
TypeAdjective
Rootप्रताप + कर
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया/प्रथमा (विशेषण); ‘प्रतापं करोति’
भवतिbecomes/is
भवति:
TypeVerb
Rootभू
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
यदाwhen
यदा:
TypeConjunction
Rootयदा
Formकालवाचक अव्यय (यदा-तदा सम्बन्ध)
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
उत्तिष्ठतेrises/stands up/sets out
उत्तिष्ठते:
TypeVerb
Rootउत्-स्था
Formलट्, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
तदाthen
तदा:
TypeConjunction
Rootतदा
Formतदा (यदा-तदा सम्बन्ध)
कार्यम्the task/affair to be done
कार्यम्:
TypeNoun
Rootकार्य
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया
साधयतिaccomplishes/achieves
साधयति:
TypeVerb
Rootसाध्
Formलट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; णिच् (causative) प्रयोगः—‘साधयति’
इतिthus
इति:
TypeParticle
Rootइति
Formउद्धरणार्थक अव्यय
आचार्याःthe teachers (authorities)
आचार्याः:
TypeNoun
Rootआचार्य
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, प्रथमा
Entities Mentioned
M
manpower support (puruṣabhoga)F
financial support (hiraṇyabhoga)T
teachers (ācāryāḥ)FAQs
Because troops translate directly into deployable capability and deterrent prestige; money may fund war, but manpower delivers immediate operational effect.