Sutra 16
Devanagari script
परानीकस्य प्रत्यनीकं मित्राटवीनां वा शत्रोर्विभूमीनां देशिकं मूलपार्ष्णित्राणार्थं वा समो बलसमेन लाभेन पणेत ॥ कZ_०७.७.१६ ॥
Transliteration
parānīkasya pratyanīkaṃ mitrāṭavīnāṃ vā śatror vibhūmīnāṃ deśikaṃ mūlapārṣṇitrāṇārthaṃ vā samo balasamena lābhena paṇeta
Translation
परानीकस्य प्रत्यनीकं, मित्राटवीनां वा, शत्रोर्विभूमीनां देशिकं, मूलपार्ष्णित्राणार्थं वा—समो बलसमेन लाभेन पणेत।
Word by Word
परानीकस्यof the enemy army
परानीकस्य:
TypeNoun
Rootअनीक
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी एकवचन; (पर + अनीक) = परानीक ‘शत्रु-सेना/पर-सेना’
प्रत्यनीकम्the counter-army (opposing force)
प्रत्यनीकम्:
TypeNoun
Rootअनीक
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन; ‘प्रति’ उपसर्गार्थे ‘विपरीत/प्रतिसैन्य’
मित्राटवीनाम्of friendly forest-tracts / forest allies
मित्राटवीनाम्:
TypeNoun
Rootमित्र, अटवी
Formस्त्रीलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; (मित्र + अटवी) = मित्राटवी ‘मित्र-वन/मित्र-आटवी’
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
शत्रोःof the enemy
शत्रोः:
TypeNoun
Rootशत्रु
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन
विभूमीनाम्of the various territories/lands
विभूमीनाम्:
TypeNoun
Rootभूमि
Formस्त्रीलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘वि-’ = विविध/विशिष्ट/विस्तीर्ण; ‘विभूमि’ = विविध/विस्तीर्ण भूमयः
देशिकम्local (support/force)
देशिकम्:
TypeAdjective (used substantively)
Rootदेशिक
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन; ‘देशिक’ = देश-सम्बद्ध/स्थानीय
मूलपार्ष्णित्राणार्थम्for the purpose of protecting the base and the rear
मूलपार्ष्णित्राणार्थम्:
TypeNoun (compound used adverbially)
Rootमूल, पार्ष्णि, त्राण, अर्थ
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन; (मूल + पार्ष्णि) ‘rear and base’ + (त्राण + अर्थ) ‘for protection’; समस्तपदं प्रयोजनार्थे
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
समःone who is equal (in strength)
समः:
TypeAdjective
Rootसम
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; कर्तृपद-विशेषण (राजा/नायकः implied)
बलसमेनwith (one) equal in force
बलसमेन:
TypeNoun (instrumental phrase)
Rootबल, सम
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया एकवचन; ‘बलसम’ = बल-सम (equal in force)
लाभेनby/with gain (advantage)
लाभेन:
TypeNoun
Rootलाभ
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
पणेतshould bargain / should make a deal (negotiate)
पणेत:
TypeVerb
Rootपण्
Formलोट्/विधिलिङ् (आज्ञार्थ/विध्यर्थ); परस्मैपद; प्रथमपुरुष एकवचन; धातु: पण् ‘व्यवहार/विनिमय/सम्झौता करना’
Entities Mentioned
E
enemy army (parānīka)C
counter-army (pratyanīka)A
allied forest groups (mitrāṭavī)E
enemy dispersed territories (vibhūmi)L
local forces (deśika)B
base and rear (mūla, pārṣṇi)FAQs
Generating counter-force, mobilizing auxiliaries, tapping local resources in enemy zones, and securing the base/rear—core enabling conditions for sustained campaigns.