Adhyaya 7
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting offices into predictable revenue machines. Chapter 2.7 (here: sutras 16–30) is a micro-architecture of fiscal control over sea-linked commerce and its documentation—where movement of goods, advances (nīvī), and ledgers are treated as a single governable circuit. Kautilya’s objective is not merely “accounting,” but anti-collusion: he forces arriving record-holders (samudrapustaka-bhāṇḍa-nīvīka) into controlled, non-communicating settings, then reconciles reported receipts/expenditures against expected margins and time-cycles (day/5-night/fortnight/month/season/year). The state thus secures Kośa by (a) preventing cartelized narration, (b) enforcing punctual reporting, and (c) making supervisory negligence itself punishable. In the Saptāṅga organism, Kośa nourishes Daṇḍa (coercive capacity) and Bala (army); hence this chapter sits as a “metabolic rule-set” ensuring that maritime profit does not leak into private hands or falsified books.
Sutras
Sutra 1
अक्षपटलमध्यक्षः प्रान्मुखमुदन्मुखं वा विभक्तोपस्थानं निबन्धपुस्तकस्थानं कारयेत् ॥ कZ_०२.७.०१ ॥
अक्षपटलमध्यक्षः प्राङ्मुखम् उदङ्मुखं वा विभक्तोपस्थानं निबन्धपुस्तकस्थानं कारयेत्।
Sutra 2
तत्राधिकरणानां संख्याप्रचारसंजाताग्रं कर्मान्तानां द्रव्यप्रयोगवृद्धिक्षयव्ययप्रयामव्याजीयोगस्थानवेतनविष्टिप्रमाणम् रत्नसारफल्गुकुप्यानामर्घप्रतिवर्णकमानप्रतिमानोन्मानावमानभाण्डम् देशग्रामजातिकुलसंघानां धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानम् राजोपजीविनां प्रग्रहप्रदेशभोगपरिहारभक्तवेतनलाभम् राज्ञश्च पत्नीपुत्राणां रत्नभूमिलाभं निर्देशोत्पातिकप्रतीकारलाभं मित्रामित्राणां च संधिविग्रहप्रदानादानं निबन्धपुस्तकस्थं कारयेत् ॥ कZ_०२.७.०२ ॥
तत्र निबन्धपुस्तकेषु लिखापयेत्—अधिकरणानां संख्याप्रचारसंजाताग्रं; कर्मान्तानां द्रव्यप्रयोगवृद्धिक्षयव्ययप्रयामव्याजीयोगस्थानवेतनविष्टिप्रमाणम्; रत्नसारफल्गुकुप्यानामर्घप्रतिवर्णकमानप्रतिमानोन्मानावमानभाण्डम्; देशग्रामजातिकुलसंघानां धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानम्; राजोपजीविनां प्रग्रहप्रदेशभोगपरिहारभक्तवेतनलाभम्; राज्ञः पत्नीपुत्राणां रत्नभूमिलाभं निर्देशोत्पातिकप्रतीकारलाभम्; मित्रामित्राणां च संधिविग्रहप्रदानादानम्—इति सर्वं निबन्धपुस्तकस्थं कारयेत्।
Sutra 3
ततः सर्वाधिकरणानां करणीयं सिद्धं शेषमायव्ययौ नीवीमुपस्थानं प्रचारं चरित्रं संस्थानं च निबन्धेन प्रयच्छेत् ॥ कZ_०२.७.०३ ॥
ततः सर्वाधिकरणानां करणीयं सिद्धं शेषमायव्ययौ नीवीमुपस्थानं प्रचारं चरित्रं संस्थानं च निबन्धेन प्रयच्छेत्॥
Sutra 4
उत्तममध्यमावरेषु च कर्मसु तज्जातिकमध्यक्षं कुर्यात्सामुदयिकेष्ववक्लृप्तिकम् (अवकॢप्तिकम्) यमुपहत्य राजा नानुतप्येत ॥ कZ_०२.७.०४ ॥
उत्तम-मध्यम-अवरेषु कर्मसु तज्जातिकम् अध्यक्षं कुर्यात्; सामुदयिकेषु च अवकॢप्तिकम् नियोजयेत्—यम् उपहत्य राजा नानुतप्येत्।
Sutra 5
सहग्राहिणः प्रतिभुवः कर्मोपजीविनः पुत्रा भ्रातरो भार्या दुहितरो भृत्याश्चास्य कर्मच्छेदं वहेयुः ॥ कZ_०२.७.०५ ॥
सहग्राहिणः प्रतिभुवः कर्मोपजीविनः, पुत्रा भ्रातरः भार्या दुहितरः भृत्याश्च—अस्य कर्मच्छेदं वहेयुः।
Sutra 6
त्रिशतं चतुःपञ्चाशच्चाहोरात्राणां कर्मसंवत्सरः ॥ कZ_०२.७.०६ ॥
अहोरात्राणां त्रिशतं चतुःपञ्चाशच्च कर्मसंवत्सरः।
Sutra 7
तमाषाढीपर्यवसानमूनं पूर्णं वा दद्यात् ॥ कZ_०२.७.०७ ॥
तम् आषाढीपर्यवसानम् ऊनं पूर्णं वा दद्यात्।
Sutra 8
करणाधिष्ठितमधिमासकं कुर्यात् ॥ कZ_०२.७.०८ ॥
करणाधिष्ठितम् अधिमासकं कुर्यात्।
Sutra 9
अपसर्पाधिष्ठितंच प्रचारम् ॥ कZ_०२.७.०९ ॥
अपसर्पैः अधिष्ठितं च प्रचारम्।
Sutra 10
प्रचारचरित्रसंस्थानान्यनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयमज्ञानेन परिहापयति उत्थानक्लेशासहत्वादालस्येन शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन संक्रोशाधर्मानर्थभीरुभायेन कार्यार्थिष्वनुग्रहबुद्धिः कामेन हिंसाबुद्धिः कोपेन विद्याद्रव्यवल्लभापाश्रयाद्दर्पेण तुलामानतर्कगणितान्तरोपधानाल्लोभेन ॥ कZ_०२.७.१० ॥
प्रचारचरित्रसंस्थानान्यनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयमज्ञानेन परिहापयति; उत्थानक्लेशासहत्वादालस्येन; शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन; संक्रोशाधर्मानर्थभीरुभायेन; कार्यार्थिष्वनुग्रहबुद्धिः कामेन; हिंसाबुद्धिः कोपेन; विद्याद्रव्यवल्लभापाश्रयाद्दर्पेण; तुलामानतर्कगणितान्तरोपधानाल्लोभेन।
Sutra 11
तेषामानुपूर्व्या यावानर्थोपघातस्तावानेकोत्तरो दण्डः इति मानवाः ॥ कZ_०२.७.११ ॥
तेषाम् आनुपूर्व्या यावानर्थोपघातः तावान् एकोत्तरः दण्डः—इति मानवाः।
Sutra 12
सर्वत्राष्टगुणः इति पाराशराः ॥ कZ_०२.७.१२ ॥
सर्वत्र अष्टगुणः—इति पाराशराः।
Sutra 13
दशगुणः इति बार्हस्पत्याः ॥ कZ_०२.७.१३ ॥
दशगुणः इति बार्हस्पत्याः।
Sutra 14
विंशतिगुणः इत्यौशनसाः ॥ कZ_०२.७.१४ ॥
विंशतिगुणः—इत्यौशनसाः।
Sutra 15
यथापराधमिति कौटिल्यः ॥ कZ_०२.७.१५ ॥
यथापराधम्—इति कौटिल्यः।
Sutra 16
गाणनिक्यानि आषाढीमागच्छेयुः ॥ कZ_०२.७.१६ ॥
गाणनिक्यानि आषाढीम् आगच्छेयुः।
Sutra 17
आगतानां समुद्रपुस्तकभाण्डनीवीकानामेकत्रासम्भाषावरोधं कारयेत् ॥ कZ_०२.७.१७ ॥
आगतानां समुद्रपुस्तकभाण्डनीवीकानाम् एकत्रासम्भाषावरोधं कारयेत्।
Sutra 18
आयव्ययनीवीनामग्राणि श्रुत्वा नीवीमवहारयेत् ॥ कZ_०२.७.१८ ॥
आयव्ययनीवीनाम् अग्राणि श्रुत्वा नीवीम् अवहारयेत्।
Sutra 19
यच्चाग्रादायस्यान्तरपर्णे नीव्यां वर्धेत व्ययस्य वा यत्परिहापयेत्तदष्टगुणमध्यक्षं दापयेत् ॥ कZ_०२.७.१९ ॥
यच्चाग्रादायस्योत्तरकालेऽन्तरपर्णे नीवीम् आयस्यापहारेण वर्धयेत्, अथवा व्ययस्य किञ्चिद् भागं परिहापयेत्, तत् तद्राशेः अष्टगुणं अध्यक्षं दापयेत्।
Sutra 20
विपर्यये तमेव प्रति स्यात् ॥ कZ_०२.७.२० ॥
विपर्यये तदेव तं प्रति स्यात्।
Sutra 21
यथाकालमनागतानामपुस्तकभाण्डनीवीकानां वा देयदशबन्धो दण्डः ॥ कZ_०२.७.२१ ॥
यथाकालम् अनागतानाम्, अपुस्तक-भाण्ड-नीवीकानां वा, देयः दशबन्धो दण्डः।
Sutra 22
कार्मिके चोपस्थिते कारणिकस्याप्रतिबध्नतः पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.७.२२ ॥
कार्मिके चोपस्थिते, कारणिकस्य अप्रतिबध्नतः, पूर्वः साहसदण्डः।
Sutra 23
विपर्यये कार्मिकस्य द्विगुणः ॥ कZ_०२.७.२३ ॥
विपर्यये कार्मिकस्य द्विगुणः।
Sutra 24
प्रचारसमं महामात्राः समग्राः श्रावयेयुरविषममन्त्राः ॥ कZ_०२.७.२४ ॥
प्रचारसमं महामात्राः समग्राः श्रावयेयुरविषममन्त्राः।
Sutra 25
पृथग्भूतो मिथ्यावादी चैषामुत्तमं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०२.७.२५ ॥
पृथग्भूतो मिथ्यावादी चैषामुत्तमं दण्डं दद्यात्।
Sutra 26
अकृताहोरूपहरं मासमाकाङ्क्षेत ॥ कZ_०२.७.२६ ॥
अकृताहोरूपहरं मासमाकाङ्क्षेत।
Sutra 27
मासादूर्ध्वं मासद्विशतोत्तरं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०२.७.२७ ॥
मासादूर्ध्वं मासद्विशतोत्तरं दण्डं दद्यात्।
Sutra 28
अल्पशेषलेख्यनीवीकं पञ्चरात्रमाकाङ्क्षेत ॥ कZ_०२.७.२८ ॥
अल्पशेषलेख्यनीवीकं पञ्चरात्रमाकाङ्क्षेत।
Sutra 29
ततः परं कोशपूर्वमहोरूपहरं धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानसंकलननिर्वर्तनानुमानचारप्रयोगैरवेक्षेत ॥ कZ_०२.७.२९ ॥
ततः परं सः कोशे प्रवेष्टव्यं (आयपक्षीयं) अहोरूपहरं प्रतिदिन-आयविवरणं धर्म-व्यवहार-चरित्र-संस्थान-संकलन-निर्वर्तन-आनुमान-चारप्रयोग-परिक्षाभिः सम्यगवेक्षेत।
Sutra 30
दिवसपञ्चरात्रपक्षमासचातुर्मास्यसंवत्सरैश्च प्रतिसमानयेत् ॥ कZ_०२.७.३० ॥
दिवसेन पञ्चरात्रेण पक्षेण मासेन चातुर्मास्येन संवत्सरेण च तुलनया प्रतिसमानयेत।
Sutra 31
व्युष्टदेशकालमुखोत्पत्त्यनुवृत्तिप्रमाणदायकदापकनिबन्धकप्रतिग्राहकैश्चायं समानयेत् ॥ कZ_०२.७.३१ ॥
व्युष्टदेशकालमुखोत्पत्त्यनुवृत्तिप्रमाणदायकदापकनिबन्धकप्रतिग्राहकैश्चैतदायं समानयेत।
Sutra 32
व्युष्टदेशकालमुखलाभकारणदेययोगप्रमाणाज्ञापकोद्धारकविधातृकप्रतिग्राहकैश्च व्ययं समानयेत् ॥ कZ_०२.७.३२ ॥
व्युष्टदेशकालमुखलाभकारणदेययोगप्रमाणाज्ञापकोद्धारकविधातृकप्रतिग्राहकैश्च व्ययं समानयेत।
Sutra 33
व्युष्टदेशकालमुखानुवर्तनरूपलक्षणप्रमाणनिक्षेपभाजनगोपायकैश्च नीवीं समानयेत् ॥ कZ_०२.७.३३ ॥
व्युष्टदेशकालमुखानुवर्तनरूपलक्षणप्रमाणनिक्षेपभाजनगोपायकैः च नीवीं समानयेत्।
Sutra 34
राजार्थे कारणिकस्याप्रतिबध्नतः प्रतिषेधयतो वाज्ञां निबन्धादायव्ययमन्यथा नीवीमवलिखतो द्विगुणः ॥ कZ_०२.७.३४ ॥
राजकार्ये कारणिकः यदि यथोचितं प्रतिबन्धं न करोति, अथवा विधिसम्मतामाज्ञां प्रतिषेधयति; अथवा निबन्धानुसारं न आयव्ययम् अवलिखति; अथवा नीवीं अन्यथा अवलिखति—तस्य दण्डः द्विगुणः।
Sutra 35
क्रमावहीनमुत्क्रममविज्ञातं पुनरुक्तं वा वस्तुकमवलिखतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.७.३५ ॥
क्रमावहीनम्, उत्क्रमम्, अविज्ञातम्, पुनरुक्तं वा वस्तुकम् अवलिखतः द्वादशपणो दण्डः।
Sutra 36
नीवीमवलिखतो द्विगुणः ॥ कZ_०२.७.३६ ॥
नीवीं अवलिखतः दण्डः द्विगुणः।
Sutra 37
भक्षयतोऽष्टगुणः ॥ कZ_०२.७.३७ ॥
भक्षयतः दण्डः अष्टगुणः।
Sutra 38
नाशयतः पञ्चबन्धः प्रतिदानं च ॥ कZ_०२.७.३८ ॥
नाशयतः पञ्चबन्धो दण्डः, प्रतिदानं च।
Sutra 39
मिथ्यावादे स्तेयदण्डः ॥ कZ_०२.७.३९ ॥
मिथ्यावादे स्तेयदण्डः।
Sutra 40
पश्चात्प्रतिज्ञाते द्विगुणः प्रस्मृतोत्पन्ने च ॥ कZ_०२.७.४० ॥
पश्चात्प्रतिज्ञाते द्विगुणः; प्रस्मृतोत्पन्ने च।
Sutra 41
महोपकारं चाध्यक्षं प्रग्रहेणाभिपूजयेत् ॥ कZ_०२.७.४१च्द् ॥
महोपकारं चाध्यक्षं प्रग्रहेणाभिपूजयेत्।
Frequently Asked Questions
Stable public revenue through fraud-resistant maritime accounting: timely reporting, segregated testimony, and periodic reconciliation reduce embezzlement, enabling regular provisioning of administration and security without arbitrary exactions.
Graded penalties: late/non-arrival or missing books/cargo/advance records incur a daśabandha fine; obstruction by an accountant when the operative is present triggers a sāhasa penalty; false or separated testimony invites the highest fine; padding income or suppressing expenses leads to eightfold payment by the superintendent, with liability reversing when the fault is opposite; continued non-settlement after set waiting periods leads to escalating fines.