Adhyaya 35
This chapter operationalizes the Vijigīṣu’s power by making the Janapada legible: land, people, production, and movement are converted into auditable counts. Kautilya assigns the Samāhartṛ the strategic task of knowing the countryside not by occasional inspection but by a permanent mesh of local officers (Gopa, Sthānika, Pradeṣṭāra) and disguised informants embedded in everyday roles. The state first binds a clear schedule of obligations—grain, cattle, gold, commodities, corvée and compensations—then maps village and field boundaries, enumerates cultivated/uncultivated tracts and public sites, and calculates taxable vs. non-taxable holdings. It further profiles households by labor capacity, conduct, livelihood, and expenditure, and tracks arrivals/departures and suspicious persons. Parallelly, trade in local and foreign goods is measured and priced; officials’ purity/impurity (integrity) is tested; and routes/liminal spaces are watched for thieves and enemy agents. The placement is decisive: without quantified territory, Kośa cannot be filled, Daṇḍa cannot be targeted, and conquest cannot be sustained.
Sutras
Sutra 1
धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रतिकरमिदमेतावदिति निबन्धयेत् ॥ कZ_०२.३५.०१ ॥
धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रतिकरम्—इदम् एतावत् इति निबन्धयेत्।
Sutra 2
तत्प्रदिष्टः पञ्चग्रामीं दशग्रामीं वा गोपश्चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३५.०२ ॥
तत्प्रदिष्टः पञ्चग्रामीं दशग्रामीं वा गोपः प्रशासयेत्, लेख्यं च धारयेत्।
Sutra 3
सीमावरोधेन ग्रामाग्रं कृष्टाकृष्टस्थलकेदारारामषण्डवाटवनवास्तुचैत्यदेवगृहसेतुबन्धश्मशानसत्त्रप्रपापुण्यस्थानविवीतपथिसङ्ख्यानेन क्षेत्राग्रम् तेन सीम्नां क्षेत्राणां च करदाकरदसङ्ख्यानेन ॥ कZ_०२.३५.०३ ॥
सीमावरोधेन ग्रामाग्रं निश्चित्य, कृष्टाकृष्टस्थल-केदार-आराम-षण्ड-वाट-वन-वास्तु-चैत्य-देवगृह-सेतुबन्ध-श्मशान-सत्त्र-प्रपा-पुण्यस्थान-विवीतपथि-सङ्ख्यानेन क्षेत्राग्रं निश्चित्य, तेन सीम्नां क्षेत्राणां च करदाकरदसङ्ख्यां कुर्यात्।
Sutra 4
तेषु चैतावच्चातुर्वार्ण्यमेतावन्तः कर्षकगोरक्षकवैदेहककारुकर्मकरदासाश्च एतावच्च द्विपदचतुष्पदमिदं चैषु हिरण्यल्विष्टिशुल्कदण्डं समुत्तिष्ठतीति ॥ कZ_०२.३५.०४ ॥
तेषु—एतावच्चातुर्वार्ण्यम्, एतावन्तः कर्षक-गोरक्षक-वैदेहक-कारु- कर्मकर-दासाः; एतावच्च द्विपद-चतुष्पदम्; एतच्चैषु हिरण्य-ल्विष्टि-शुल्क-दण्डं समुत्तिष्ठतीति—लेखयेत्।
Sutra 5
कुलानां च स्त्रीपुरुषाणां बालवृद्धकर्मचरित्राजीवव्ययपरिमाणं विद्यात् ॥ कZ_०२.३५.०५ ॥
कुलानां स्त्री-पुरुषाणां, बाल-वृद्धानां च सङ्ख्यां, कर्म-चरित्र-आजीव-व्ययपरिमाणं च विद्यात्।
Sutra 6
एवं च जनपदचतुर्भागं स्थानिकश्चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३५.०६ ॥
एवं जनपदचतुर्भागं स्थानिकः चिन्तयेत्।
Sutra 7
गोपस्थानिकस्थानेषु प्रदेष्टारः कार्यकरणं बलिप्रग्रहं च कुर्युः ॥ कZ_०२.३५.०७ ॥
गोपस्थानिकस्थानेषु प्रदेष्टारः प्रशासनकार्यं बलिसंग्रहं च कुर्युः।
Sutra 8
समाहर्तृप्रदिष्टाश्च गृहपतिकव्यञ्जना येषु ग्रामेषु प्रणिहितास्तेषां ग्रामाणां क्षेत्रगृहकुलाग्रं विद्युः मानसंजाताभ्यां क्षेत्राणि भोगपरिहाराभ्यां गृहाणि वर्णकर्मभ्यां कुलानि च ॥ कZ_०२.३५.०८ ॥
समाहर्तृप्रदिष्टा गृहपतिकव्यञ्जनाः ये ग्रामेषु प्रणिहिताः, ते तेषां ग्रामाणां क्षेत्रगृहकुलाग्रं विद्युः—मानसंजाताभ्यां क्षेत्राणि, भोगपरिहाराभ्यां गृहाणि, वर्णकर्मभ्यां कुलानि च।
Sutra 9
तेषां जङ्घाग्रमायव्ययौ च विद्युः ॥ कZ_०२.३५.०९ ॥
तेषां जङ्घाग्रम् आयव्ययौ च विद्युः।
Sutra 10
प्रस्थितागतानां च प्रवासावासकारणमनर्थ्यानां च स्त्रीपुरुषाणां चारप्रचारं च विद्युः ॥ कZ_०२.३५.१० ॥
प्रस्थितागतानां प्रवासावासकारणं विद्युः, अनर्थ्यानां च स्त्रीपुरुषाणां चारप्रचारं च।
Sutra 11
एवं वैदेहकव्यञ्जनाः स्वभूमिजानां राजपण्यानां खनिसेतुवनकर्मान्तक्षेत्रजानां प्रमाणमर्घं च विद्युः ॥ कZ_०२.३५.११ ॥
एवं वैदेहकव्यञ्जनाः स्वभूमिजानां राजपण्यानां—खनिजानां, सेतुकर्मणां, वनकर्मणां, कर्मान्तानां, क्षेत्रजानां च—प्रमाणम् अर्घं च विद्युḥ।
Sutra 12
परभूमिजातानां वारिस्थलपथोपयातानां सारफल्गुपुण्यानां कर्मसु च शुल्कवर्तन्यातिवाहिकगुल्मतरदेयभागभक्तपण्यागारप्रमाणं विद्युः ॥ कZ_०२.३५.१२ ॥
परभूमिजातानां वारिस्थलपथोपयातानां द्रव्याणां सारफल्गुपुण्यत्वं च, कर्मसु च शुल्कवर्तन्यतिवाहिकगुल्मतरदेयभागभक्तपण्यागारप्रमाणं विद्युḥ।
Sutra 13
एवं समाहर्तृप्रदिष्टास्तापसव्यञ्जनाः कर्षकगोरक्षकवैदेहकानामध्यक्षाणां च शौचाशौचं विद्युः ॥ कZ_०२.३५.१३ ॥
एवं समाहर्तृप्रदिष्टास्तापसव्यञ्जनाः कर्षकगोरक्षकवैदेहकानामध्यक्षाणां च शौचाशौचं विद्युḥ।
Sutra 14
पुराण चोरव्यञ्जनाश्चान्तेवासिनश्चैत्यचतुष्पथशून्यपदोदपाननदीनिपानतीर्थायतनाश्रमारण्यशैलवनगहनेषु स्तेनामित्रप्रवीरपुरुषाणां च प्रवेशनस्थानगमनप्रयोजनान्युपलभेरन् ॥ कZ_०२.३५.१४ ॥
पुराणचोरव्यञ्जनाश्चान्तेवासिनश्च चैत्यचतुष्पथशून्यपदोदपाननदीनिपानतीर्थायतनाश्रमारण्यशैलवनगहनेषु स्तेनामित्रप्रवीरपुरुषाणां च प्रवेशनस्थानगमनप्रयोजनान्युपलभेरन्।
Sutra 15
चिन्तयेयुश्च संस्थास्ताः संस्थाश्चान्याः स्वयोनयः ॥ कZ_०२.३५.१५च्द् ॥
चिन्तयेयुश्च संस्थास्ताः संस्थाश्चान्याः स्वयोनयः।
Frequently Asked Questions
Predictable and proportionate extraction (tax/corvée) based on real capacity; reduced theft and hostile infiltration; improved planning for public works and provisioning—stabilizing livelihoods while strengthening state solvency.
This chapter implies enforcement through audit and exposure: concealment of fields/households, falsified counts, bribery, or collusion by local officers triggers punitive action under general Arthashastra standards—fines, dismissal, confiscation, and proportionate corporal penalties where fraud or security harm is proven.