Adhyaya 10
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting royal intention into repeatable administrative action. Chapter 2.10 (here: sūtras 15–27) treats governance as a linguistic-technical system: the state rules through ‘lekha’ (written instruments) whose meaning must be stable, classifiable, and complete. By defining the parts of speech (nāma, ākhyāta, upasarga, nipāta), the nature of a sentence (vākya as completion of sense), and the permissible size/structure of a ‘varga’ (a grouped statement), Kauṭilya makes communication an arm of administration. He then enumerates thirteen functional intents of writing (nindā, praśaṃsā, pṛcchā, etc.) and begins defining them, thus turning rhetoric into a controlled bureaucratic toolkit. In the Saptāṅga frame, this strengthens the Amātya limb: disciplined documentation reduces internal leakage, improves compliance, and supports the treasury, army, and diplomacy indirectly by ensuring orders are intelligible, provable, and enforceable.
Sutras
Sutra 1
शासने शासनमित्याचक्षते ॥ कZ_०२.१०.०१ ॥
शासने शासनमित्याचक्षते ॥
Sutra 2
शासनप्रधाना हि राजानः तन्मूलत्वात्संधिविग्रहयोः ॥ कZ_०२.१०.०२ ॥
शासनप्रधाना हि राजानः, तन्मूलत्वात् सन्धिविग्रहयोः।
Sutra 3
तस्मादमात्यसम्पदोपेतः सर्वसमयविदाशुग्रन्थश्चार्वक्षरो लेखनवाचनसमर्थो लेखकः स्यात् ॥ कZ_०२.१०.०३ ॥
तस्माद् अमात्यसम्पदोपेतः सर्वसमयविद् आशुग्रन्थश् चार्वक्षरो लेखनवाचनसमर्थो लेखकः स्यात्।
Sutra 4
सोऽव्यग्रमना राज्ञः संदेशं श्रुत्वा निश्चितार्थं लेखं विदध्यात्देशाइश्वर्यवंशनामधेयोपचारमीश्वरस्य देशनामधेयोपचारमनीश्वरस्य ॥ कZ_०२.१०.०४ ॥
सः अव्यग्रमना राज्ञः संदेशं श्रुत्वा निश्चितार्थं लेखं विदध्यात्। देश-ऐश्वर्य-वंश-नामधेयोपचारम् ईश्वरस्य; देश-नामधेयोपचारम् अनीश्वरस्य।
Sutra 5
यौनानुबन्धं च समीक्ष्य कार्ये लेखं विदध्यात्पुरुषानुरूपम् ॥ कZ_०२.१०.०५च्द् ॥
यौनानुबन्धं च समीक्ष्य कार्ये लेखं विदध्यात् पुरुषानुरूपम्।
Sutra 6
अर्थक्रमः सम्बन्धः परिपूर्णता माधुर्यमौदार्यं स्पष्टत्वमिति लेखसम्पत् ॥ कZ_०२.१०.०६ ॥
अर्थक्रमः सम्बन्धः परिपूर्णता माधुर्यम् औदार्यं स्पष्टत्वम् इति लेखसम्पत्।
Sutra 7
तत्र यथावदनुपूर्वक्रिया प्रधानस्यार्थस्य पूर्वमभिनिवेश इत्यर्थक्रमः ॥ कZ_०२.१०.०७ ॥
तत्र ‘अर्थक्रमः’ इति—यथावदनुपूर्वक्रियया प्रवृत्तिः, प्रधानस्यार्थस्य पूर्वमेवाभिनिवेशः।
Sutra 8
प्रस्तुतस्यार्थस्यानुपरोधादुत्तरस्य विधानमासमाप्तेरिति सम्बन्धः ॥ कZ_०२.१०.०८ ॥
‘सम्बन्धः’ इति—प्रस्तुतस्यार्थस्यानुपरोधात् उत्तरस्य विधानम्, आ समाप्तेः।
Sutra 9
अर्थपदाक्षराणामन्यूनातिरिक्तता हेतूदाहरणदृष्टान्तैरर्थोपवर्णनाश्रान्तपदतेति परिपूर्णता ॥ कZ_०२.१०.०९ ॥
‘परिपूर्णता’ इति—अर्थपदाक्षराणामन्यूनातिरिक्तता; हेतूदाहरणदृष्टान्तैः अर्थोपवर्णनम्; अश्रान्तपदता च।
Sutra 10
सुखोपनीतचार्वर्थशब्दाभिधानं माधुर्यम् ॥ कZ_०२.१०.१० ॥
‘माधुर्यम्’ इति—सुखोपनीतैः चार्वर्थशब्दैः अभिधानम्।
Sutra 11
अग्राम्यशब्दाभिधानमौदार्यम् ॥ कZ_०२.१०.११ ॥
अग्राम्यशब्दाभिधानम् औदार्यम्।
Sutra 12
प्रतीतशब्दप्रयोगः स्पष्टत्वमिति ॥ कZ_०२.१०.१२ ॥
प्रतीतशब्दानां प्रयोगः स्पष्टत्वम् इति।
Sutra 13
अकारादयो वर्णास्त्रिषष्टिः ॥ कZ_०२.१०.१३ ॥
अकारादयो वर्णाः त्रिषष्टिः।
Sutra 14
वर्णसंघातः पदम् ॥ कZ_०२.१०.१४ ॥
वर्णसंघातः पदम्।
Sutra 15
तच्चतुर्विधं नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्चेति ॥ कZ_०२.१०.१५ ॥
तत् चतुर्विधं—नाम आख्यात उपसर्ग निपाताश्च इति।
Sutra 16
तत्र नाम सत्त्वाभिधायि ॥ कZ_०२.१०.१६ ॥
तेषु नाम सत्त्वाभिधायि।
Sutra 17
अविशिष्टलिङ्गमाख्यातं क्रियावाचि ॥ कZ_०२.१०.१७ ॥
आख्यातं अविशिष्टलिङ्गं भवति, क्रियावाचि च।
Sutra 18
क्रियाविशेषकाः प्रादय उपसर्गाः ॥ कZ_०२.१०.१८ ॥
प्रादय उपसर्गाः क्रियाविशेषकाः।
Sutra 19
अव्ययाश्चादयो निपाताः ॥ कZ_०२.१०.१९ ॥
चादयो निपाताः अव्ययाः।
Sutra 20
पदसमूहो वाक्यमर्थपरिसमाप्तौ ॥ कZ_०२.१०.२० ॥
अर्थपरिसमाप्तौ पदसमूहो वाक्यम्।
Sutra 21
एकपदावरस्त्रिपदपरः परपदार्थानुपरोधेन वर्गः कार्यः ॥ कZ_०२.१०.२१ ॥
लेखने वर्गः एवं कार्यः—एकपदावरः, त्रिपदपरः; परपदार्थानुपरोधेन।
Sutra 22
लेखपरिसंहरणार्थ इतिशब्दो वाचिकमस्येति च ॥ कZ_०२.१०.२२ ॥
लेखस्य परिसंहरणार्थं ‘इति’ इति शब्दः प्रयुज्यते; तथा ‘वाचिकम् अस्य’ (अस्य मौखिकं निवेदनम्) इति अपि प्रयुज्यते।
Sutra 23
प्रत्याख्यानमुपालम्भः प्रतिषेधोऽथ चोदना ॥ कZ_०२.१०.२३च्द् ॥
प्रत्याख्यानम्, उपालम्भः, प्रतिषेधः, अथ चोदना—(एतेऽपि लेखने प्रयुज्यन्ते)।
Sutra 24
एतेष्वर्थाः प्रवर्तन्ते त्रयोदशसु लेखजाः ॥ कZ_०२.१०.२४च्द् ॥
एतेषु त्रयोदशसु लेखजेषु अर्थाः प्रवर्तन्ते।
Sutra 25
तत्राभिजनशरीरकर्मणां दोषवचनं निन्दा ॥ कZ_०२.१०.२५ ॥
तत्राभिजनशरीरकर्मणां दोषवचनं निन्दा।
Sutra 26
गुणवचनमेतेषामेव प्रशंसा ॥ कZ_०२.१०.२६ ॥
गुणवचनमेतेषामेव प्रशंसा।
Sutra 27
कथमेतदिति पृच्छा ॥ कZ_०२.१०.२७ ॥
कथमेतदिति पृच्छा।
Sutra 28
एवमित्याख्यानम् ॥ कZ_०२.१०.२८ ॥
एवमित्याख्यानम्।
Sutra 29
देहि इत्यर्थना ॥ कZ_०२.१०.२९ ॥
‘देहि’ इति अर्थना।
Sutra 30
न प्रयच्छामि इति प्रत्याख्यानम् ॥ कZ_०२.१०.३० ॥
“न प्रयच्छामि” इति प्रत्याख्यानम्।
Sutra 31
अननुरूपं भवतः इत्युपालम्भः ॥ कZ_०२.१०.३१ ॥
“अननुरूपं भवतः” इत्युपालम्भः।
Sutra 32
मा कार्षीः इति प्रतिषेधः ॥ कZ_०२.१०.३२ ॥
“मा कार्षीः” इति प्रतिषेधः।
Sutra 33
इदं क्रियतामिति चोदना ॥ कZ_०२.१०.३३ ॥
“इदं क्रियताम्” इति चोदना।
Sutra 34
योऽहं स भवान्यन्मम द्रव्यं तद्भवतः इत्युपग्रहः सान्त्वम् ॥ कZ_०२.१०.३४ ॥
“योऽहं स भवान्, यन्मम द्रव्यं तद्भवतः” इत्युपग्रहः सान्त्वम्।
Sutra 35
व्यसनसाहाय्यमभ्युपपत्तिः ॥ कZ_०२.१०.३५ ॥
व्यसने साहाय्यं दानं साहाय्यप्रतिज्ञा (आश्वासनरूपा सान्त्वना) भवति।
Sutra 36
सदोषमायतिप्रदर्शनमभिभर्त्सनम् ॥ कZ_०२.१०.३६ ॥
सदोषं तस्य आयतिफलप्रदर्शनं अभिभर्त्सनं भवति।
Sutra 37
अनुनयस्त्रिविधोऽर्थकृतावतिक्रमे पुरुषादिव्यसने चेति ॥ कZ_०२.१०.३७ ॥
अनुनयः त्रिविधः—अर्थकृतावतिक्रमे, पुरुषादिव्यसने च इति।
Sutra 38
प्रावृत्तिकश्च प्रतिलेख एव सर्वत्रगश्चेति हि शासनानि ॥ कZ_०२.१०.३८च्द् ॥
प्रावृत्तिकश्च प्रतिलेख एव सर्वत्रगश्चेति हि शासनानि।
Sutra 39
राज्ञः समीपे वरकारमाह प्रज्ञापनैषा विविधोपदिष्टा ॥ कZ_०२.१०.३९च्द् ॥
राज्ञः समीपे वरकारः विविधोपदिष्टां प्रज्ञापनामेतामाह।
Sutra 40
विशेषेण तु भृत्येषु तदाज्ञालेखलक्षणम् ॥ कZ_०२.१०.४०च्द् ॥
विशेषेण तु भृत्येषु तदाज्ञालेखलक्षणम्।
Sutra 41
अप्याधौ परिदाने वा भवतस्ताव् उपग्रहौ ॥ कZ_०२.१०.४१च्द् ॥
—तदा आधौ (अग्रिमदाने) वा परिदाने (अनुदाने) वा भवतस्तौ उपग्रहौ (समर्थन-प्राप्त्युपायौ) भवतः।
Sutra 42
अनुग्रहो यो नृप्तेर्निदेशात्तज्ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत् ॥ कZ_०२.१०.४२च्द् ॥
नृप्तेर्निदेशात् योऽनुग्रहः, तज्ज्ञः तं ‘परीहारः’ इति व्यवस्येत्—औपचारिक-अपवाद-रूपः।
Sutra 43
निसृष्टिस्थापना कार्यकरणे वचने तथा ॥ कZ_०२.१०.४३अब् ॥
निसृष्टिः स्थापनाच कार्यकरणे वचने तथा (प्रवर्तेते)।
Sutra 44
द्विविधां तां व्यवस्यन्ति प्रवृत्तिं शासनं प्रति ॥ कZ_०२.१०.४४च्द् ॥
तां प्रवृत्तिं शासनं प्रति द्विविधामिति व्यवस्यन्ति।
Sutra 45
प्रतिलेखो भवेत्कार्यो यथा राजवचस्तथा ॥ कZ_०२.१०.४५च्द् ॥
प्रतिलेखः कार्यो भवेत् यथा राजवचस्तथा।
Sutra 46
सर्वत्रगो नाम भवेत्स मार्गे देशे च सर्वत्र च वेदितव्यः ॥ कZ_०२.१०.४६च्द् ॥
सर्वत्रगो नाम अधिकारी भवेत्; स मार्गे देशे च सर्वत्र परिचितो विज्ञेयश्च भवेत्।
Sutra 47
उपायाः सामोपप्रदानभेददण्डाः ॥ कZ_०२.१०.४७ ॥
उपायाः सामोपप्रदानभेददण्डाः।
Sutra 48
तत्र साम पञ्चविधं गुणसंकीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम् परस्परोपकारसंदर्शनमायतिप्रदर्शनमात्मोपनिधानमिति ॥ कZ_०२.१०.४८ ॥
तत्र साम पञ्चविधम्—गुणसंकीर्तनम्, सम्बन्धोपाख्यानम्, परस्परोपकारसंदर्शनम्, आयतिप्रदर्शनम्, आत्मोपनिधानम् इति।
Sutra 49
तत्राभिजनशरीरकर्मप्रकृतिश्रुतद्रव्यादीनां गुणग्रहणं प्रशंसा स्तुतिर्गुणसंकीर्तनम् ॥ कZ_०२.१०.४९ ॥
तत्राभिजनशरीरकर्मप्रकृतिश्रुतद्रव्यादीनां गुणग्रहणं प्रशंसा स्तुतिर्गुणसंकीर्तनम्।
Sutra 50
ज्ञातियौनमौखस्रौवकुलहृदयमित्रसंकीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम् ॥ कZ_०२.१०.५० ॥
ज्ञाति-योन-औख-स्रौव-कुल-हृदय-मित्र-संकीर्तनं सम्बन्ध-उपाख्यानम्।
Sutra 51
स्वपक्षपरपक्षयोरन्योन्योपकारसंकीर्तनं परस्परोपकारसंदर्शनम् ॥ कZ_०२.१०.५१ ॥
स्वपक्षपरपक्षयोः अन्योन्योपकाराणां संकीर्तनं परस्परोपकारसंदर्शनम्।
Sutra 52
अस्मिन्नेवं इदमावयोर्भवति इत्याशाजननमायतिप्रदर्शनम् ॥ कZ_०२.१०.५२ ॥
अस्मिन् एवं कृत इदं आवयोः भवति इति आशाजननम् आयतिप्रदर्शनम्।
Sutra 53
योऽहं स भवान्यन्मम द्रव्यं तद्भवता स्वकृत्येषु प्रयोज्यतामित्यात्मोपनिधानम् । इति ॥ कZ_०२.१०.५३ ॥
योऽहं स भवान्; यन्मम द्रव्यं तद् भवता स्वकृत्येषु प्रयोज्यताम्—इत्यात्मोपनिधानम्।
Sutra 54
उपप्रदानमर्थोपकारः ॥ कZ_०२.१०.५४ ॥
उपप्रदानम् अर्थोपकारः।
Sutra 55
शङ्काजननं निर्भर्त्सनं च भेदः ॥ कZ_०२.१०.५५ ॥
शङ्काजननं निर्भर्त्सनं च भेदः।
Sutra 56
वधः परिक्लेशोऽर्थहरणं दण्डः । इति ॥ कZ_०२.१०.५६ ॥
वधः, परिक्लेशः, अर्थहरणं, दण्डः—इति।
Sutra 57
अकान्तिर्व्याघातः पुनरुक्तमपशब्दः सम्प्लव इति लेखदोषः ॥ कZ_०२.१०.५७ ॥
अकान्तिः, व्याघातः, पुनरुक्तम्, अपशब्दः, सम्प्लवः—इति लेखदोषः।
Sutra 58
तत्र कालपत्त्रकमचारुविषमविरागाक्षरत्वमकान्तिः ॥ कZ_०२.१०.५८ ॥
तत्र कालपत्त्रकं, अचारु, विषमं, विरागाक्षरत्वम्—अकान्तिः।
Sutra 59
पूर्वेण पश्चिमस्यानुपपत्तिर्व्याघातः ॥ कZ_०२.१०.५९ ॥
पूर्वेण पश्चिमस्यानुपपत्तिः—व्याघातः।
Sutra 60
उक्तस्याविशेषेण द्वितीयमुच्चारणं पुनरुक्तम् ॥ कZ_०२.१०.६० ॥
उक्तस्य अविशेषेण द्वितीयम् उच्चारणं पुनरुक्तम्।
Sutra 61
लिङ्गवचनकालकारकाणामन्यथाप्रयोगोऽपशब्दः ॥ कZ_०२.१०.६१ ॥
लिङ्गवचनकालकारकाणाम् अन्यथाप्रयोगः अपशब्दः।
Sutra 62
अवर्गे वर्गकरणं चावर्गक्रिया गुणविपर्यासः सम्प्लवः । इति ॥ कZ_०२.१०.६२ ॥
अवर्गे वर्गकरणं च अवर्गक्रिया गुणविपर्यासः सम्प्लवः—इति।
Sutra 63
कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः ॥ कZ_०२.१०.६३च्द् ॥
कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः।
Frequently Asked Questions
Predictable, unambiguous state communication reduces arbitrary enforcement, prevents bureaucratic fraud through wording tricks, improves compliance, and speeds dispute resolution—raising administrative trust and economic stability.
No direct danda is stated in these sūtras; operationally, defective or ambiguous lekha would be treated as administrative fault—inviting reprimand (upālambha), correction, and disciplinary action under general rules for negligence/dereliction in office.