Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 20

Devanagari script

तदाप्रभृति तत्कुण्डं विख्यातं परमं भुवि । चक्रतीर्थाच्च पूर्वस्यां दिशि कुण्डं स्थितं महत्

Transliteration

tadāprabhṛti tatkuṇḍaṃ vikhyātaṃ paramaṃ bhuvi | cakratīrthācca pūrvasyāṃ diśi kuṇḍaṃ sthitaṃ mahat

Translation

С того времени тот пруд стал на земле прославлен превыше всего; к востоку от Чакра-тиртхи находится этот великий кунд.

Word by Word

• तदा: then
• तदा: Adhikarana (Time/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb: “then”)

• आप्रभृति: from then onward
• आप्रभृति: Adhikarana (Time/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: आ-प्रभृति (अव्यय)
• Form: अव्यय; आरम्भ-सीमा-वाचक (from that time onward)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (neuter nom./acc. sg.; demonstrative)

• कुण्डम्: pond; sacred pool
• कुण्डम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (neuter nominative singular)

• विख्यातम्: renowned
• विख्यातम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-ख्यात (√ख्या धातु; क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (past passive participle used adjectivally)

• परमम्: supreme; excellent
• परमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (neuter nominative singular)

• भुवि: on earth
• भुवि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भू (प्रातिपदिक: भुव्/भू; ‘earth’)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (locative singular)

• चक्रतीर्थात्: from Cakra-tīrtha
• चक्रतीर्थात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: चक्र + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन (ablative singular); समासः षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारय-प्रायः (Cakra-tīrtha)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• पूर्वस्याम्: in the eastern
• पूर्वस्याम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (locative singular; agreeing with ‘दिशि’)

• दिशि: direction
• दिशि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (locative singular)

• कुण्डम्: pond; pool
• कुण्डम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (neuter nominative singular)

• स्थितम्: situated; located
• स्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (√स्था धातु; क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (past passive participle)

• महत्: great; large
• महत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (neuter nominative singular; irregular stem महत्)

Speaker

Agastya (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kuṇḍa east of Cakratīrtha (name not given in this verse)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim’s-eye map scene: Cakratīrtha as a prominent marker, and to its east a large, lotus-filled kuṇḍa newly renowned; sages point out directions, emphasizing 'pūrvasyāṃ diśi'.

Characters & Entities

• Brahmakuṇḍa
• Cakratīrtha
• Ayodhyā (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Māhātmya literature anchors spiritual merit in real sacred geography, guiding pilgrims through named landmarks.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Brahmakuṇḍa, identified geographically in relation to Cakratīrtha in Ayodhyā.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct rite; it provides pilgrimage-location guidance (east of Cakratīrtha).