Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 74

Devanagari script

मायामयोऽयं संसारो ममतालक्षणो महान् । ममतां च बहिः कृत्वा सुखं बंधात्प्रमुच्यते

Transliteration

māyāmayo'yaṃ saṃsāro mamatālakṣaṇo mahān | mamatāṃ ca bahiḥ kṛtvā sukhaṃ baṃdhātpramucyate

Translation

Этот великий сансара соткан из Майи и отмечен чувством «моё». Отбросив вовне это «моё», человек радостно освобождается от уз.

Word by Word

• मायामयः: made of illusion
• मायामयः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: माया (प्रातिपदिक) + मयट् (तद्धित)
• Form: तत्पुरुष/उपपद-समासवत् (मायया मयः = मायामयः ‘made of illusion’), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; संसार-विशेषणम्

• अयम्: this
• अयम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• संसारः: worldly existence
• संसारः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संसार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• ममतालक्षणः: characterized by possessiveness
• ममतालक्षणः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ममता (प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (ममताया लक्षणम् यस्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; संसार-विशेषणम्

• महान्: great
• महान्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• ममताम्: possessiveness
• ममताम्: Karman (कर्म)
• Type: Noun
• Root: ममता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• बहिः: outside/away
• बहिः: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: बहिः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• कृत्वा: having put/made
• कृत्वा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), ‘having made/done’

• सुखम्: easily
• सुखम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-प्रयोगवत् क्रियाविशेषण (accusative adverb)

• बन्धात्: from bondage
• बन्धात्: Apādāna (अपादान)
• Type: Noun
• Root: बन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन

• प्रमुच्यते: is freed
• प्रमुच्यते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र√मुच् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive): ‘is released’

Speaker

Śaṃkara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim at Kedāra symbolically drops a bundle labeled ‘mine’ at the feet of Śiva; the surrounding world appears mist-like, indicating māyā.

Characters & Entities

• Māyā
• Saṃsāra
• Mamatā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Saṃsāra is sustained by possessiveness; freedom comes by relinquishing ‘mine-ness’ (mamatā).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The passage belongs to Kedārakhaṇḍa’s Kedāra milieu, but this verse focuses on inner renunciation rather than a site’s praise.

What ritualistic prescription is mentioned?

No external rite; the teaching prescribes inner vairāgya—casting out possessiveness.