Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 36

Devanagari script

दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम् । अपरे नेत्रभागे द्वे उपांगोऽपांग एव च

Transliteration

dṛṅmaṇḍalaṃ paṃcamaṃ tu netraṃ syātpaṃcamaṇḍalam | apare netrabhāge dve upāṃgo'pāṃga eva ca

Translation

«Круг видения» (dṛṅ-maṇḍala) — пятый; потому говорится, что глаз имеет пять кругов. Однако иные упоминают ещё две дополнительные части глаза: упанга (upāṅga) и апанга (apāṅga).

Word by Word

• दृङ्मण्डलम्: the circle of vision/eye-region
• दृङ्मण्डलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दृक् (प्रातिपदिक) + मण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दृशः/दृकः मण्डलम्)

• पञ्चमम्: fifth
• पञ्चमम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; क्रमवाचकविशेषणम्

• तु: and/but
• तु: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• नेत्रम्: the eye
• नेत्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• स्यात्: would be/is to be
• स्यात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• पञ्चमण्डलम्: the fifth circle/region
• पञ्चमण्डलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पञ्च (प्रातिपदिक) + मण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; द्विगु-समासः (पञ्चानां मण्डलम्/पञ्चमण्डलम्)

• अपरे: others (some authorities)
• अपरे: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अपर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; सर्वनाम-प्रातिपदिक (others)

• नेत्रभागे: in the part of the eye
• नेत्रभागे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (नेत्रस्य भागे)

• द्वे: two
• द्वे: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), द्विवचन; संख्याविशेषणम्

• उपाङ्गः: the upāṅga (inner corner/adjacent part)
• उपाङ्गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उपाङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• अपाङ्गः: the apāṅga (outer corner)
• अपाङ्गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अपाङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• एव: indeed/only
• एव: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारणार्थक निपात (emphatic)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced from Māheśvarakhaṇḍa narrative convention)

Visual Art Cues

Scene: Close-up symbolic eye with five rings, with two highlighted corners: inner canthus (upāṅga) and region near nose-root (apāṅga), shown as subtle markers in a teaching diagram.

Characters & Entities

• Dṛṅ-maṇḍala
• Netra
• Upāṅga
• Apāṅga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Multiple traditional analyses can coexist; dharma preserves layered knowledge while maintaining reverence for learned lineages.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No holy site is mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.