Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 14

Devanagari script

शेषात्मजस्य तद्वाक्यं कुमदस्य निशम्यते । औत्सुक्यमापुर्नागेंद्रा यामयामेति वादिनः

Transliteration

śeṣātmajasya tadvākyaṃ kumadasya niśamyate | autsukyamāpurnāgeṃdrā yāmayāmeti vādinaḥ

Translation

Услышав слова Кумуды, сына Шеши, владыки нагов встревожились и, говоря: «Пойдём, пойдём», поспешили к делу.

Word by Word

• शेष-आत्मजस्य: of Śeṣa’s son
• शेष-आत्मजस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: śeṣa (प्रातिपदिक) + ātmaja (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (genitive/6th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘शेषस्य आत्मजः’

• तत्-वाक्यम्: that statement
• तत्-वाक्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (प्रातिपदिक) + vākya (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय: ‘तत् वाक्यम्’ = ‘that statement’

• कुमदस्य: of Kumada
• कुमदस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: kumada (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• निशम्यते: is heard
• निशम्यते: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: śam (धातु) उपसर्ग: ni-
• Form: लट्-लकार (present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive): ‘is heard/understood’

• औत्सुक्यम्: eagerness, excitement
• औत्सुक्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: autsukya (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आपुः: attained, got
• आपुः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: āp (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन

• नागेन्द्राः: the lords of serpents
• नागेन्द्राः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: nāga (प्रातिपदिक) + indra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘नागानाम् इन्द्राः’

• याम: let us go
• याम: Kriya (Quoted resolve/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: yāma (प्रातिपदिक)
• Form: लोट्-लकार (imperative), परस्मैपद, उत्तमपुरुष (1st person), बहुवचन; ‘let us go’

• याम: let us go (again)
• याम: Kriya (Quoted resolve/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: yāma (प्रातिपदिक)
• Form: लोट्-लकार, परस्मैपद, उत्तमपुरुष, बहुवचन; पुनरुक्ति (emphasis)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: iti (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण-चिह्न (quotative ‘thus’)

• वादिनः: saying (so), speakers
• वादिनः: Karta (Subject apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: vādin (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; वर्तमानकाले विशेषणवत् (speakers)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) narrating the nāgas’ reaction (deduced)

Visual Art Cues

Scene: Kumuda, son of Śeṣa, delivers the warning; nāga-kings rise from their seats, eyes wide, speaking in chorus ‘Let us go!’ as attendants ready arms and banners.

Characters & Entities

• Śeṣa
• Kumuda
• Nāgendras

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Right counsel, once heard, should translate into prompt action to restrain harm and uphold order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; this verse is part of the Pātāla nāga narrative sequence.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it describes the emotional and practical response of the nāgas.