Shloka 2

ऋषभचरित्रवर्णनम् (Ṛṣabha-caritra-varṇanam) — “Account of Ṛṣabha’s Sacred Narrative”

Devanagari script

शिव उवाच । सप्तमे चैव वाराहे कल्पे मन्वन्तराभिधे । कल्पेश्वरोऽथ भगवान्सर्वं लोकप्रकाशनः

Transliteration

śiva uvāca | saptame caiva vārāhe kalpe manvantarābhidhe | kalpeśvaro'tha bhagavānsarvaṃ lokaprakāśanaḥ

Translation

Шива сказал: «В седьмой кальпе — в Вараха-кальпе — в период, именуемый Манвантарой, Бхагаван, как Кальпешвара, Светоносец, делающий явными все миры, (тогда) явил Себя».

Word by Word

• शिवः: Śiva
• शिवः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (Nominative)

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• सप्तमे: in the seventh
• सप्तमे: विशेषण (Adjectival qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सप्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी (Locative); कल्पे इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: सम्बन्ध/समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय (conjunction)

• एव: indeed
• एव: सम्बन्ध/निपात (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधारण (emphasis)

• वाराहे: in the Varāha (boar)
• वाराहे: विशेषण (Adjectival qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वाराह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी (Locative); कल्पे इत्यस्य विशेषणम् (Varāha-kalpa)

• कल्पे: in the aeon (kalpa)
• कल्पे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: कल्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी (Locative)

• मन्वन्तराभिधे: called a manvantara
• मन्वन्तराभिधे: विशेषण (Adjectival qualifier)
• Type: Adjective
• Root: मन्वन्तर + अभिध (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मन्वन्तर-आभिध = named as a manvantara), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी (Locative); कल्पे इत्यस्य विशेषणम्

• कल्पेश्वरः: the lord of the kalpa
• कल्पेश्वरः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: कल्प + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कल्पस्य ईश्वरः), पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (Nominative)

• अथ: then
• अथ: सम्बन्ध/निपात (Sequencer)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय, अनुक्रम/आरम्भसूचक (then/now)

• भगवान्: the Blessed Lord
• भगवान्: समानााधिकरण (Apposition to कल्पेश्वरः)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (Nominative)

• सर्वम्: all (everything)
• सर्वम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (Accusative); (कर्मरूपेण)

• लोकप्रकाशनः: illuminator of the worlds
• लोकप्रकाशनः: कर्तृविशेषण (Agent qualifier)
• Type: Noun
• Root: लोक + प्रकाशन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (लोकानां प्रकाशनः = illuminator of worlds), पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (Nominative); कर्तृ-विशेषणम्

Speaker

Lord Shiva

Shaiva Theology

Tattva Level: pati

Shiva Form: Sadāśiva

Cosmic Context

Cosmic Event: Varāha-kalpa; manvantara framing of cosmic administration (kalpa-īśvaratva)

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

The verse frames Shiva as Kalpeśvara—sovereign of cosmic time—and Lokaprakāśana, the consciousness that reveals and sustains the worlds, pointing devotees to Shiva as the ultimate ground (Pati) behind changing cycles.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

By describing Shiva as the manifesting Lord of the cosmos, it supports Saguna worship—approaching the transcendent through a tangible focus like the Śiva-liṅga, which symbolizes the same supreme reality governing Kalpa and Manvantara.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

A practical takeaway is japa of the Pañcākṣarī—“Om Namaḥ Śivāya”—meditating on Shiva as the inner light (lokaprakāśana) that illumines all experience, supported by Tripuṇḍra (bhasma) and Rudrākṣa as Shaiva aids.