Shloka 21

हनूमत्सीतासंवादः

Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification

Devanagari script

यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम।।।।तच्छेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः।

Transliteration

yat tad uktaṃ tvayā vākyaṃ prītyā nṛpatisattama |

tac cen na vitathaṃ kāryaṃ vanaṃ gacchatu rāghavaḥ ||

Translation

О лучший из царей, если слова, что ты некогда произнёс с любовью, не должны стать ложью, то пусть Рагхава уйдёт в лес.

Word by Word

• यत्: which
• यत्: सम्बन्ध (Relative)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-निर्देशक (relative)

• तत्: that
• तत्: सम्बन्ध (Correlative)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तद्-सम्बन्ध (correlative)

• उक्तम्: spoken
• उक्तम्: कर्म (Karma, predicate of vākyaṃ)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि-भावः 'spoken'

• त्वया: by you
• त्वया: कर्ता (Karta/Agent in passive)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: मध्यमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• वाक्यम्: word/promise
• वाक्यम्: कर्म (Karma/Object/Topic)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• प्रीत्या: out of affection
• प्रीत्या: हेतु (Hetu/Cause)
• Type: Noun
• Root: प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; हेतौ/भावे (out of affection)

• नृपतिसत्तम: O best of kings
• नृपतिसत्तम: सम्बोधन (Sambodhana/Vocative)
• Type: Noun
• Root: नृपति-सत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative/सम्बोधन), एकवचन; समासः नृपतीनां सत्तमः

• तत्: that
• तत्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'that (promise)'

• चेत्: if
• चेत्: सम्बन्ध (Condition marker)
• Type: Indeclinable
• Root: चेत् (अव्यय)
• Form: शर्त-अव्यय (conditional particle)

• न: not
• न: सम्बन्ध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• वितथम्: false
• वितथम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वितथ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifies kāryam)

• कार्यम्: to be made/kept (to be done)
• कार्यम्: कर्म (Karma/Object, predicate)
• Type: Noun
• Root: कार्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय (what must be done)

• वनम्: to the forest
• वनम्: कर्म (Karma/Goal)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• गच्छतु: let (him) go
• गच्छतु: क्रिया (Injunctive action)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative/लोट्), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• राघवः: Rāghava
• राघवः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: राघव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Context

'O Dasaratha, the foremost among kings! if the promise lovingly made by you earlier is not going to be false, Rama should go to the forest'.

Characters & Entities

• Kaikeyi
• Dasaratha
• Rama (Raghava)
• forest (vana)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Satya (truth-keeping) is invoked as binding; however, the verse also shows how dharma-language can be used instrumentally to justify harmful demands.

What is the narrative situation?

Kaikeyī leverages Daśaratha’s earlier promise/boons to compel Rama’s exile.

Which character virtue is emphasized?

Daśaratha’s satya-niṣṭhā (commitment to truth) is the targeted virtue—so strong that it can be exploited.