Shloka 189

समुद्रलङ्घनारम्भः

Commencement of the Ocean-Crossing

Devanagari script

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः।।।।वक्त्रं प्रसारयामास पातालान्तरसन्निभम्।

Transliteration

tasya sā kāyam udvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ |

vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāntarasannibham ||

Translation

Видя, как тело великой обезьяны становится все больше и больше, она разинула пасть, подобную зияющим глубинам подземного мира.

Word by Word

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• कायम्: body
• कायम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: काय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• उद्वीक्ष्य: having observed
• उद्वीक्ष्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: उद् + वीक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund)

• वर्धमानम्: growing
• वर्धमानम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वृध् (धातु)
• Form: वर्तमानकाले आत्मनेपदे शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कायम्-विशेषण

• महाकपेः: of the great monkey
• महाकपेः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: महा + कपि (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय ‘महान् कपिः’; पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन

• वक्त्रम्: mouth
• वक्त्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• प्रसारयामास: stretched/widened
• प्रसारयामास: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + सृ (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद; णिच् (causative) भावः: ‘प्रसारयति’

• पातालान्तरसन्निभम्: like the depths of the underworld
• पातालान्तरसन्निभम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पाताल + अन्तर + सन्निभ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (determinative) ‘पातालस्य अन्तरवत् सन्निभम्’ (like the interior of the underworld); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; वक्त्रम्-विशेषण

Context

Observing the body of Hanuman growing in size, Simhika started distending her mouth wide like the depth of the underworld.

Characters & Entities

• Siṃhikā
• Hanuman
• Pātāla (netherworld)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The imagery teaches that unchecked desire becomes abyss-like; dharma requires restraint, whereas adharma expands appetite toward destruction.

What is the narrative situation?

Simhika, intent on devouring Hanuman, responds to his growth by widening her mouth to an enormous, terrifying extent.

Which character virtue is emphasized?

Hanuman’s steadiness under threat is implied: even as the danger escalates, he has already chosen a strategic response.