Shloka 22

Adhyaya 9 — Lineage of Manus

Sanskrit

प्रत्युवाच च विश्वेशास्तावुभावतिको पितौ ।

युद्धं वा विरमत् वेतल्लोकाः स्वास्थ्यं व्रजन्तु च ॥

Transliteration

pratyuvāca ca viśveśas tāv ubhāv ati-kopitau /

yuddhaṃ vā viramatv etal lokāḥ svāsthyaṃ vrajantu ca

Translation

И Владыка вселенной обратился к тем двоим, крайне разъярённым: «Да прекратится эта битва, чтобы миры вновь обрели благополучие».

Word by Word

• प्रत्युवाच: replied
• प्रत्युवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति-उप-√वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• विश्वेशः: the Lord of the universe
• विश्वेशः: Karta (कर्ता/subject)
• Type: Noun
• Root: विश्व-ईश (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (viśvasya īśaḥ = “lord of the universe”); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तौ: those two
• तौ: Karma (कर्म/object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), द्विवचन; सर्वनाम

• उभौ: both
• उभौ: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन; तौ इति विशेषण

• अतिकोपितौ: excessively angered
• अतिकोपितौ: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अति-√कुप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP) “greatly enraged”; पुंलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन; तौ इति विशेषण

• पितौ: the two fathers (progenitors)
• पितौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन (irregular stem पितृ)

• युद्धम्: battle, fighting
• युद्धम्: Karma (कर्म/object of ‘cease’)
• Type: Noun
• Root: युद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• वा: or
• वा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle)

• विरमतु: let it cease
• विरमतु: Kriya (क्रिया/command)
• Type: Verb
• Root: वि-रम् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (imperative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• एतत्: this
• एतत्: Karta (कर्ता/subject of ‘cease’)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• लोकाः: people, worlds
• लोकाः: Karta (कर्ता/subject)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• स्वास्थ्यं: well-being, health
• स्वास्थ्यं: Karma (कर्म/object of ‘go/attain’)
• Type: Noun
• Root: स्वास्थ्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• व्रजन्तु: let them go/attain
• व्रजन्तु: Kriya (क्रिया/command)
• Type: Verb
• Root: व्रज् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (imperative), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

Speakers

• Brahmā (Pitāmaha) addressing the two combatants

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Brahmā

Key Themes

• Restraint
• Public welfare (loka-saṃgraha)
• Authority intervening to halt violence

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The highest dharma in governance is loka-saṃgraha—preventing harm to the many. Even justified conflict must be restrained when it destroys the common good.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Falls under didactic narrative rather than formal pañcalakṣaṇa. It exemplifies Purāṇic instruction through story: cosmic authorities uphold order by curbing adharma.

What is the esoteric significance?

The ‘Lord of the universe’ voice is the inner regulator (buddhi/ṛta) commanding the raging dualities to subside so the ‘worlds’ (sense-fields, inner realms) regain equilibrium.