Shloka 24

Adhyaya 49 — Cosmic Dissolution

Sanskrit

तत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु ।

आयुः प्रमाणं जीवन्ति न च क्लेशाद्विपत्तयः ॥

Transliteration

tatvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu /

āyuḥ pramāṇaṃ jīvanti na ca kleśādvipattayaḥ

Translation

Мера их жизни составляла четыре тысячи человеческих лет; они жили весь этот срок полностью, и не было несчастий, возникающих от болезней и страданий.

Word by Word

• तत्: that
• तत्: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण (निर्देशक)

• वारि: water
• वारि: कर्ता/विषय (subject/topic)
• Type: Noun
• Root: वारि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्ध (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपात

• सहस्राणि: thousands
• सहस्राणि: प्रमाण (measure/quantifier)
• Type: Noun
• Root: सहस्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; संख्यावाचक

• वर्षाणाम्: of years
• वर्षाणाम्: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• मानुषाणि: human (i.e., in human years)
• मानुषाणि: विशेषण (qualifier of ‘years’)
• Type: Adjective
• Root: मानुष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; विशेषण

• तु: indeed
• तु: सम्बन्ध (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान-निपात

• आयुः: lifespan
• आयुः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: आयुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• प्रमाणम्: measure, standard
• प्रमाणम्: कर्म/पूरक (complement)
• Type: Noun
• Root: प्रमाण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विधेय (predicative object/complement)

• जीवन्ति: live
• जीवन्ति: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: जीव् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन; परस्मैपद

• न: not
• न: निषेध (negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात (negation)

• च: and
• च: समुच्चय (coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-निपात

• क्लेशात्: from distress, due to affliction
• क्लेशात्: अपादान (Apādāna/ablative cause-source)
• Type: Noun
• Root: क्लेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन

• विपत्तयः: calamities, misfortunes
• विपत्तयः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: विपत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन

Speakers

• Narrative voice within the Purana’s cosmological account

Key Themes

• Longevity
• Kleśa (affliction)
• Idealized epoch

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Suffering and ‘vipatti’ are not intrinsic to embodiment; they are contingent on the moral-cosmic condition of an age. As order declines, lifespan contracts and afflictions multiply.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Manvantara/Pratisarga-style epochal metrics: lifespan standards and the quality of life in a given world-phase.

What is the esoteric significance?

‘No kleśa-born calamities’ suggests a psyche not dominated by the kleśas (avidyā, asmitā, rāga, dveṣa, abhiniveśa); cosmology here mirrors yogic psychology.