Shloka 17
Yudhiṣṭhira’s Lament on Kāla and Daiva after Draupadī’s Recovery (आरण्यक पर्व, अध्याय २५७)
यदा क्रोधहविर्मोक्ता धार्तराष्ट्रेषु पाण्डव: । आगगन्ताहं तदास्मीति वाच्यस्ते स सुयोधन:,धर्मराजकी यह बात सुनकर भीमसेनने दूतसे इस प्रकार कहा--'दूत! तुम राजा दुर्योधनसे जाकर यह कह देना कि सम्राट् धर्मराज युधिष्ठिर तेरह वर्ष बीतनेके पश्चात् उस समय वहाँ पधारेंगे जब कि रणयज्ञमें अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा प्रजजलित की हुई रोषान्निमें वे तुम्हारी आहुति देंगे। जब रोषकी आगमें जलते हुए धृतराष्ट्रके पुत्रोंपर पाण्डव अपने क्रोधरूपी घीकी आहुति डालनेको उद्यत होंगे, उस समय मैं (भीमसेन) वहाँ पदार्पण करूँगा”
yadā krodha-havir-moktā dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ | āgantāhaṃ tadāsmīti vācyas te sa suyodhanaḥ ||
Вайшампаяна сказал: «Передай Суйодхане от моего имени: когда Пандавы, как приносящие жертву гнева, будут готовы излить свою ярость на сыновей Дхритараштры, тогда приду и я. А по истечении тринадцати лет Дхармараджа Юдхиштхира явится в тот самый час, чтобы в жертвоприношении битвы предать тебя как дар пламени негодования, разожжённому оружием.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse uses yajña (sacrifice) imagery to express moral causality: persistent adharma and refusal to make amends lead to unavoidable, destructive consequences. Wrath becomes the ‘oblation,’ and war the ‘ritual,’ underscoring that violence is not celebrated but presented as the grim outcome of ethical failure.
A messenger is being instructed to warn Suyodhana (Duryodhana) that after the exile term is completed, the Pāṇḍavas will return for confrontation. The speaker (contextually Bhīma) declares he will appear precisely when the Pāṇḍavas are ready to ‘pour’ their wrath upon the Kauravas—foreshadowing the coming war.