Shloka 18

ऋत्विग्धर्मः, दक्षिणा-न्यायः, तपसः परमार्थः

Ritvij-Dharma, the Norm of Dakṣiṇā, and the Higher Meaning of Tapas

Devanagari script

अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यं दमो घृणा । एतत्‌ तपो विदुर्धीरा न शरीरस्य शोषणम्‌

Transliteration

ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā | etat tapo vidur dhīrā na śarīrasya śoṣaṇam ||

Translation

Бхишма сказал: «Ненасилие, правдивое слово, отсутствие жестокости, обуздание ума и чувств и сострадание ко всем существам — вот что мудрые знают как истинный тапас. Одно лишь иссушение или истязание тела — не тапас».

Word by Word

• अहिंसा: non-violence
• अहिंसा: Karta
• Type: Noun
• Root: अहिंसा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सत्यवचनम्: truthful speech
• सत्यवचनम्: Karta
• Type: Noun
• Root: सत्यवचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अनृशंस्यम्: non-cruelty, compassion
• अनृशंस्यम्: Karta
• Type: Noun
• Root: अनृशंस्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• दमः: self-control (restraint of senses/mind)
• दमः: Karta
• Type: Noun
• Root: दम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• घृणा: compassion, tenderness (non-hatred)
• घृणा: Karta
• Type: Noun
• Root: घृणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एतत्: this (set of virtues)
• एतत्: Karma
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तपः: austerity, tapas
• तपः: Karma
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• विदुः: know, consider
• विदुः: Karta
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लिट् (परिपूर्ण/परफेक्ट; here with present sense), प्रथम, बहुवचन

• धीराः: the wise, steadfast men
• धीराः: Karta
• Type: Adjective
• Root: धीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• न: not
• Type: Indeclinable
• Root: न (निपात)

• शरीरस्य: of the body
• Type: Noun
• Root: शरीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• शोषणम्: drying up, emaciation (mortification)
• शोषणम्: Karma
• Type: Noun
• Root: शोषण (प्रातिपदिक; from धातु शुष्/शोष्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma

Educational Q&A

What is the core teaching?

True tapas is ethical and inward discipline—non-violence, truthfulness, kindness, self-restraint, and compassion—rather than merely punishing or starving the body.

What is happening in the narrative?

In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira by redefining austerity as moral conduct and controlled living, not external bodily mortification.