Shloka 4
Rājapurohita-lakṣaṇa and Purūravas–Vāyu Saṃvāda
Varṇa, Sovereignty, and Abhaya-dāna
मातरिश्वोवाच ब्राह्मणो मुखत: सृष्टो ब्रह्मणो राजसत्तम । बाहुभ्यां क्षत्रिय: सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य एव च,वायुने कहा--नृपश्रेष्ठ! ब्रह्माजीके मुखसे ब्राह्मणकी, दोनों भुजाओंसे क्षत्रियकी तथा दोनों ऊरुओंसे वैश्यकी सृष्टि हुई है
mātariśvovāca brāhmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brahmaṇo rājasattama | bāhubhyāṁ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṁ vaiśya eva ca ||
Матарищван сказал: «О лучший из царей! Брахман сотворён из уст Брахмы; из его двух рук сотворён кшатрий; и из его двух бёдер — вайшья». В этом наставлении общественные роли выводятся из космического порядка, подразумевая, что дхарму следует понимать через предписанную функцию и ответственность, а не через власть или гордыню происхождения.
पुरूरवा उवाच
Educational Q&A
The verse frames social duties (varṇa-dharma) as grounded in a cosmic creation narrative: different societal functions arise from different parts of Brahmā, suggesting an ordered distribution of responsibilities—teaching/ritual (Brāhmaṇa), protection/governance (Kṣatriya), and production/trade (Vaiśya).
Mātariśvan (identified with Vāyu) addresses a king (“best of kings”) and explains how the principal social classes were created by Brahmā, using the symbolic imagery of mouth, arms, and thighs to indicate their respective roles in sustaining society.