अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
जो वाणीका वेग, मन और क्रोधका वेग, तृष्णाका वेग तथा पेट और जननेन्द्रियका वेग --इन सब प्रचण्ड वेगोंको सह लेता है, उसीको मैं ब्रह्मवेत्ता और मुनि मानता हूँ ।।
haṁsa uvāca | yo vāṇī-vegaṁ manaḥ-vegaṁ krodha-vegaṁ tṛṣṇā-vegaṁ tathā udara-vegaṁ jananendriya-vegaṁ ca—etān sarvān pracaṇḍa-vegān sahate, tam eva ahaṁ brahma-vettaṁ muniṁ ca manye || akrodhanaḥ krudhyatāṁ vai viśiṣṭaḥ, tathā titikṣur atitikṣoḥ viśiṣṭaḥ | amānuṣān mānuṣo vai viśiṣṭaḥ, tathā ajñānāj jñānavān (jñānavid) vai viśiṣṭaḥ ||
Лебедь сказал: «Того, кто способен вынести свирепые порывы — порыв речи, порыв ума, порыв гнева, порыв жажды, а также порывы чрева и детородного органа, — лишь его одного я признаю знающим Брахмана и истинным муни. Среди гневающихся выше тот, кто не гневается; среди нетерпеливых выше терпеливый. Среди существ не человеческих выше человек; и среди невежд выше знающий».
हंस उवाच
True spiritual knowledge is shown not by claims but by mastery over powerful inner urges—speech, mental restlessness, anger, craving, appetite, and sexuality. The verse ranks virtues: non-anger over anger, forbearance over intolerance, and knowledge over ignorance, presenting self-restraint and insight as marks of the brahmavid (knower of Brahman).
In Shanti Parva’s didactic setting, the speaker identified as Haṁsa (the Swan) delivers a moral-spiritual instruction. Rather than describing an external event, the passage functions as a teaching on the qualities that define a genuine sage and the ethical hierarchy of virtues.