अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
वाचो वेगं मनस: क्रोधवेगं विधित्सावेगमुदरोपस्थवेगम् | एतान् वेगान् यो विषहेदुदीर्णा- स्तं मन्येडहं ब्राह्म॒णं वै मुनिं च
vāco vegaṁ manasaḥ krodha-vegaṁ vidhitsā-vegam udaropastha-vegam | etān vegān yo viṣahed udīrṇās taṁ manye ’haṁ brāhmaṇaṁ vai muniṁ ca ||
Хамса сказал: «Кто способен вынести и обуздать вздымающиеся порывы речи, ума и гнева, а также влечения честолюбия, чрева и детородного органа, — того я считаю истинным брахманом, подлинным мудрецом. Такое владычество над собой — знак нравственной дисциплины: сдержанности, что оберегает и себя, и других от вреда и удерживает человека в согласии с дхармой».
हंस उवाच
True spiritual nobility is measured by restraint: the ability to withstand powerful inner urges—especially speech, mental agitation, anger, ambition, hunger, and sexual impulse. Mastery over these protects dharma and qualifies one as a genuine brāhmaṇa and muni.
In Śānti Parva’s instructional discourse, the Haṁsa speaks as a moral teacher, defining the qualities of a true sage. Rather than birth or status, he emphasizes inner discipline and control over impulses as the criterion for spiritual authority.