पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
“इस प्रकार विचार करनेसे एक तो वह नारी होनेके कारण ही अवध्य है, दूसरे मेरी पूजनीया माता है। माताका गौरव पितासे भी बढ़कर है, जिसमें मेरी माँ प्रतिष्ठित है। नासमझ पशु भी स्त्री और माताको अवध्य मानते हैं (फिर मैं समझदार मनुष्य होकर भी उसका वध कैसे करूँ?) ।।
devatānāṁ samavāyam ekasthaṁ pitaraṁ viduḥ | martyānāṁ devatānāṁ ca snehād abhyeti mātaram ||
Бхишма объясняет: «Если рассудить, то, во‑первых, уже потому, что она женщина, по самой своей природе она должна считаться неприкосновенной и не подлежащей убиению; во‑вторых же, она — моя почитаемая мать. Достоинство матери выше даже достоинства отца, ибо в ней утверждён сам исток жизни и благоговения сына. Даже неразумные звери по наитию признают женщин и матерей неприкосновенными — как же я, человек разумный, могу поднять на неё руку? Мудрые знают: отец — единое вместилище, в котором пребывает сонм богов; но мать, по своей любви, вмещает в себе всю общину смертных и богов — потому её величие превосходит и отцовское».
भीष्म उवाच
The verse elevates the ethical inviolability of the mother (and, by extension, women) and argues that maternal status commands the highest restraint: the father is revered as a concentrated embodiment of divine authority, yet the mother—through her nurturing affection—symbolically contains and sustains the entire world of beings; therefore harming her is a grave violation of dharma.
Bhishma is articulating a moral justification for refusing violence against a woman who is also his mother. He reasons from dharma and natural instinct (even animals refrain) to establish that matricide or harm to the mother is unthinkable, and he supports this with a maxim contrasting the father’s divine representative role with the mother’s all-encompassing, life-sustaining status.